Skip to main content

Full text of "Tullianae emendationes ex ed. Ciceronis operum Lambiniana principe repetitas"

See other formats


UNIVERSITY OF ILLINOIS 
LIBRARY 

Class Book Volume 

87» CT.^-eam 



* /m 






DIONYSII LAMBINI 



MONSTB.OLIENSIS 



TULLIANAE EMENDATIONES 



Digitized by the Internet Archive * 
in 2012 with funding from 
University of lllinois Urbana-Champaign 



http://archive.org/details/tullianaeemendatOOIamb 



DIONYSII LAMBINI 

MONSTROLIENSIS 

IN UNIVERSITATE LITTERARUM PARISIENSI OLIM 
REGII PROFESSORIS 

TULLIANAE EMENDATIONES, 

EX EDITIONE CICERONIS OPERUM LAMBINIANA 
PRINCIPE REPETITAS 

ACCURAVIT 

FRANC. NICOLAUS KLEIN 

S I L E S I U S. 



ACCESSIT PICTURA LITHOGRAPHICA MANUM D. LAMBINI REPRAESENTANS 



GONFLUENTIBUS 

IMPENSIS IACOBI HOELSCHER, 
MDCCCXXX. 



17\\JQjrrr 



«a 

\Z 

<r> 



PRAEFATIO EDITORIS. 



^ Lambinianam Ciceronis scriptorum quae extant recensionem 
> oranium maxime probatam fuisse Iacobo Facciolato , viro Latine 
doctissimo et Ciceroniana lectione in primis trito, audivisse se|e 
docto quodam Italo testatur Io. Aug. Ernestus , et ipse in hoclit- 
terarum genere virnemini postponendus (vide illumOpusculisPhi- 
lologicisp. 149.)» e quidem non sine certarationeita iudicavisse Fac- 
ciolatum existimaverim ; et quae in perfecto critico Ciceroniano 
requiruntur ab Ernesto , criticorum principe , primum, exquisita 
Latinitatis scientia in singulis verbis formisque dicendi, deinde 
■ eadem in analogiae linguae universae, ut in iemporibusj modis t 
) similibusque, tum sensus venustatis 9 concinnitatis } numeri atque 
soni orationis Ciceronianae , usus denique rectus et accuratus 
librorum antiquorum quum scriptorum ttim editorum cum in- 
genio odorandae verae lectionis per vestigia eius in libris anti- 
quis : horum pleraque in Lambino reperias, quandoquidem 
unum habere illaomnia perdifficile sit, etnaturahumani ingenii ita 
comparata videatur, ut per plnres distributae primariae illae vir- 
tutes appareant, quae si coniunctae fuerint in aliquo, criticum 
efficiant quo nihil possit esse praestantius, id est ; talem, qualem 
cogitatione tantum et mente cornplectimur. 

Ac de Lambino quidem quid iudicandum sit^ accurate di- 
ctum ab Ernesm pluribus locis , imprimis Praefatione Operum 
Ciceronis p. XXXVI. sqq. adde ab Orellio disputata p. Praef. 
VIII. sqq. sed quod ille quum eo loco q.uem dixi, tum alibi 
exagitat Lambini in tanto opere nimiam festinationem (quae 



VI PRAEFATIO EDITORIS. 

quanta faerit, pro temporum scilicet illorum ratione, ipse Lam~ 
binus prodidit Commentariis Horatianis ad I, Satirr. 4, 101. p. 
Francofurt. 50. A. Confluentinae editionis P, % p. 75. , quo lo- 
co usus sum ad III. Epp. acl Atticum 13. p. Ernest. 638., mihi 
p. 390."), einsdemque non satis bonam fidem in laudandis au- 
ctoribus unde profecerit, denique immoderatam in refingenda le- 
ctione vulgari licentiam:is est error comraunis eorum, qui Lam- 
biniana recensione minus dil'genter usi sunt, quo in numero 
est ipse quem dudum laudo Ernestus, eoque nomine et alii repre- 
hensionem iustam vix efiagiant, qui sunt minime cum Ernesto 
comparandi. unus est Io. Casp. Orellius, vir accuratae doctrinae et 
egregiae industriae, qui quanta sit Lambinianae editionis prae- 
stantia et ipse summo cum fructu expertns est, et alios, qua via 
ingrediendum sit, utili sane exemplo edocuit. sed ne is quidem 
tantum oraestitit quantum potuit, communi errore hominum de- 
ceptus , qui post Gruterum et Gcbhardos^ maledicentissimos ho- 
mines, Lambinianam lectionem quam vulgo iactant ex iis exem- 
plis, quae Lambini nomen falso praeferunt, maxime Genevensi 
Gothofredi , tanquam unico fonte hauriunt^ ignari prorsus eo- 
rum, quae monuit Ernestus Opusculorurn Philologicorum p. 150«, 
item Praefat. p. XXXVIII. ceterum ille non immerito id agi>, 
ut magnum operae suae meritum in integra Lambini lectione 
reponat. in quo negotio nonnulla parum diligenter administrata 
esse a viro diligentissimo , praesertim in tanta confusione lectio- 
nis vere Lambinianae et earum editionum , quae post Lambini 
mortem inde ab a. 1573. prodierunt, nemo humanarum virium 
iustus aestimator mirabitur. accessit una res parva^ quae tamen 
eiusmodi est, ut non leve momentum faciat. praeclaram illam 
et rarissimam editionem Parisiensem a. 1565. et 1566. vitiis 
operarum foede commaculatam esse, ipse Lambinus testatur 
quum alibi, tum Commentariis Horatianis ad I. Satirr. 4 , 101. > 
quem locum supra laudavimus. aliam causam aeque probabijem 
edidit Vol. 4. P- 626. «si qua alia erunt errata vel typograpbi, 
»vel eorum qui buic editioni praefaerunt, meminerit lector, 
nopere in longo fas esse obrepere somnum, ut ait Flaccus.» idem 
vero sapienter monuit Vol. 4. p. 623. «lege Omissa ex Indi- 
i>cibus et Annotationibus, quae sunt pag. seq. , et Errala ope^ 
*rarum t * sed haec et alia eiusmodi , quae pasaim occurrunt in 



PRAEFATIO EDITORIS. VII 

Annolatione Lambini, surdis auribus narrantur iis qui praefue- 
runt repetitionibus Lambinianis quas dixi, hominibus fortasse 
non indoctissimis sed parum diligentibus , ipsi etiam Gothofredo, 
quem multa simulfefellerunt; et non pauca hoc nomine pecca- 
vit etiam Orellius. nempe singulis voluminibus a Lambino sub- 
iecti sunt Indices Erratorum, non pleni illi quidem (multa enim 
Lambino imprudenti ac nolenti exciderunt) , sed tamen plura 
continentes, quae negligi non possunt sine magno lectionis Tul- 
lianae damno. id vero et ilii quicunque fuerunt (Lambini filium 
fuisse nonnulli auctores sunt) adeo neglexerunt, ut ne Addenda 
quidem per plures tomos dissipata , utpote intra biennii spati- 
um , quo Lambinianum opus librarios exercuit, diversis tempo- 
ribus conscripla, colligerent, compararent, comparata suis locis 
reponerent ; et fpse Orellius , vir diligentissimus, ab istlioc 
genere hominunj deceptus, maioribus etiam curis distentus, eos 
Indices magno suo damno intactos reliquit, en exempla huius 
negligentiae. \ 

Tomo Primb. Rhetoricorum ad Herennium libro primo 
C. 12. §. 21. Vol. 1; p. Orell. 11. cistellam. «sic L. in textu 1, 
»2. 3. <tf* sitellam </odd. aliq. pr. Lamb. qui in seqq. quoque 
«malebat sitellas.» at Lambinus in Omissis et Addendis Tom. 

I. p. 380. «lege sitellam » — Ibid. C. 15. §. 25. p. Orell. 13 
»Pompilius Cdd. aliq. L.» correxit Lambinus in Indice Errato- 
rum p. 384. — Libro secundo C. 2. §. 3. p. Orell. 16. et ab 
simili turpitudine hominem nunquam abfuisse. Lambinus in Ind. 
Erratorum p. 384. «afuisse.» vide Annotationem p. edit. nostrae 

II. 88. 176. 223. 237. 252. 289. 341. 390. — Ibid. C. 13. §. 20. 
p. Orell. 24. conicito. »sic leg, e £•. Bosii apud L. Cdd. omnes 
»corrupti. conicito e T. et multis Cdd. dedi pro coniicito. ce- 
«terum in ed. L. prima , oratione pagunt. = condicunto (condi- 
cito volebat).» Lambinus in Indice p. 384. «ante meridiem cau- 
asam coniicito vel conicito.n cf. Annotationem p. 9. — Ibid. C. 23. 
§. 35. p. Orell. 31. tx eo quod ipse facturus est. «es L. errore 
»typogr.» correxit errorem Lambinus p. 384. — Ibid, C.26. §• 42. 
p. Orell. 34. aperte fatur dictio. «sic Gdd. L. 1. 3. — Apertae 
»L e. Apollinis: Memm. £. prob. L. recepit Sch. 2. sed est ma- 
»gis ingeniosa quam vera. in L. priore, invito Lambino 4 typo- 
»thetae dederunt/^&iwspro dictio.» volebat Lambinus in Indice 



VIII PRAEFATIO EDITORIS. 

p. 384. Apertae fatur dictio. cL Annotationem p. 13. — Llbro 
tertio C. 4. §. 7. p. Orell. 43. aut ab aliquibus sociis. «<sic L. 
»1. 2. 3.» sed omittendnm istud <2&Lambinns censebat in Retra. 
ctatis p. 384, — Ibid.. vel ab insinualione [yel ) iisdtm rationi- 
bus. Lambino reponendum videtur p. 384. , vel ab iisdem rati- 
onibus. — Ibid. C. 6. §. 11. p. Orel!. 45. quoiz ita tractati si~ 
mus. u — sumus L. » Lambinus p. 384. «simus.n — Ibid. C. 9 §• 
17. p. Orell. 48. haec igitur dttplex dispositio est. Lambinus p. 
24, 36. sic babet, haec igitur dttplex expositio est, correxit p, 
384. dispositio. — Ibid. C. 21. §. 34. p. Orell. 56. iam domuitio- 
nem reges Atridae parant. «ita Yictorius ernendavit. L. 1.2.3» 
Lambinus p. 28 , 49. domuitionem liabet , domutionem sive do- 
mitionem maluit p. 384. cf. Annot. p. nostra 14. — Libro quar- 
to C, 4. §. 7. p. Orell. 63. nunc, quae separatim dici possuntj 
consideremus. vpossint L. (nunc separatim, quae dici possint , 
j» consideremus C2d. ap. Lamb.).» reponendum quum ex Anno- 
tatione p. 16. tum ex Indice Erratorum p. 384., nunc separatim, 
quae dici possunt, consideremus. illud possintj librariis acceptuni 
referam, qui sic dederunt quuin invito tum imprudente Lambi- 
no. — lbid. C. 22. §. 31. p. Orell. 76. surnmo labore animum ad virtu- 
tem a pueritia confirmavit. «banc L.£. confirmavit Duisb. Scb. 2. — 
uconfirmavit T. L. 1. 3.» correxit Larabinus p. 384 vid. Anno- 
tat. p. 17. — lbid. C. 23. §. 33. p. Orell. 77. aut obfuturum illis 
e contrario. « — illis om. T. L.j» reponendum ex Indice Errato- 
rum p. 384. aut illis obfuturum econtrario. — lbid. C. 43. §. 55. 
p, Orell. 92. et auditoris aniinum commovemus. «—commovea- 
vmus Lamb. in marg. 15S4.» sic correctum ab Lambino p. 384. 

Ehetoricorum qui sunt de Invenlione libro primo C. 5. §. 6. 
p. Orell. 106. qfficiurn esse dicemus. Lambinus in Indice p. 384- 
ojficium esse dicimus. - Ibid. C. 10. §. 13. p. Orell. 110. partis 
eus , quod kic dicit. « sic lu. L. 1566. 1. 2. 3.^ quam T. alii 
»pauci. Lamb. in marg. 1584.» id est, in lndice Erratorum p. 384. 
— Ibid. C. 14. §. 19- p. Orell. 113. nam non ut quidque dicen- 
dum primum. «—quodque Iu. L. » maluit et Lambinus p. 384. 
quidque. — Ibid. C. 21. §. 62. p. Orell. 166. qui patris pupilli 
heredes secundi sunt. Lambinus in Indice Erratorum p. 384. vide- 
tur sic voluisse, qui patris pupilli fi qui secundi hercdes sunt. 



PRAEFATIO EDITORIS. IX 

nam et hoc loco \ ut alibi, operarios ille dicto parnm audientes, 
aut certe minus diiigentes habuit. 

De Oratore iibro primo C 4. §. 14. p. Orell. 203. mcre^ 
to «yiWaw #«>*«* homines dicendl studio flagraverunt. Lambi- 
nusp. 381. sic maluit, discendi studio flagraverunt. — Ibid. C. 
17. §• 79. P- Orell. 215. et hercule etiam studium illud discendi 
acerrimum defuit. Lambino placuit, studium dicendi acerrimum, 
deleto provocabulo. mutavit deinde sententiam iti Retraetatis ad 
calaem Vo). 4. p. 624. vide Annotationem p. nostra 35. itaque 
non inscite Gotbofredus Tom. 1. p. Laemar. l65-.id ipsum, quod 
hrmet Oreilius , marg. 1584. auctoritate firmatum, Lambino ac- 
ceptum refert. — Ibid. C. 28. §. 126. p. Orell. 223. et ad quam 
quemque artem putabat esse aplum. » e. Cdd. 1. 2. 3. — ad quam- 
r>cunque artem la. L. Grut.» correctum ab Lambino p. 38*. ne- 
que ignoratum Gotbofredo p. Laemar. 171. — Ibid. C 31. §. 137- 
p. Orell. 225. non negabd , me ista omnium communia et con- 
tritapraeceptddidicisse. «communia contrita L. errore typogr.?« 
sic opinor, operarios male sedulos habuisse Lambinum. dede- 
r nt illi pro sua oscitantia p. contextus 121, 16. cumunia con- 
trita, eoque nomine parum castigantur ab Lambioo p. 384-, 
quem sic voluisse credo , communia et contrita, ut est apud 
Gotbofredum p.Laemar. 173. — Ibid. C 40. §. 181. p. Orell. 233. 
nobilissimum atque optimum virum consularem. «e Cdd. £ch. 2. 
»3. &> atque consularem Cdd. aliq. offendit tamen atque sic re- 
»petitum. &> ac consularem lu. — L. l566.Ern.l. malim cuni L. 
»marg. 1584. et consularem, ut infra C. 54. homo Romanus , et 
«consularis.» habet Lambinus p. 384. — lbid. C. 59, §. 251. ne- 
mo dicendi studiosus Graecorum more et Tragoedorum voci ser 
viet. <n—et delevit L. male iongens tragoedorum voci.» secutus 
est hanc rationem Lambinus p. contextus verborum Ciceronis 
134, 31., retractavit in Indice Erratorum p. 384., ita ut reposi- 
tum maiuerit , Graecorum more tragoedorum , voci serviet. — 
LibrosecundoC. 4. §, 16. p Orell. 256. vel hoc sim quotidiano 
tuo sermone contentus. « — om. hoc L.» addendum ex Indice Er- 
ratorum p. 384. - Ibid. C. 28. §. 121. p. Orell. 278. ut et con- 
cilientur animi , et doceantur , et moveantur. « — et ut L.» ca- 
stiganturlibrariiab Lambino p. 384. — !bid.C. 49- §• 200. p.Orell. 
295. ad causam nostram converteram. « — converterem L. err 



X PRAEFATIO EDITORIS. 

«typogr. ?» vlde Indicem p. 384. — Ibid. C. 54. §. 217. p. Orell. 
299« inveni autem ridicula et salsa multa Graecorum. « — falsa 
«L. pro errore typogr. habuissem, nisi sic vet. Steph.» vide ln- 
dicera Lambini, p. 384. — Ibid. C. 83. §. 338. p. Orell. 324. si 
quoquo animi vitio dictum esse aliquid videatur. « — quo L.» id 
vero acceptum librariis referara. vid. Indicem p. 384. — Libro 
tertio C. I6.§.6l. p. Orell. 343. hinc discidium illud exstitit quasi 
linguae atque cordis, «sic Iu. Ern. 1. 2. 3. — dissidium Man.L.» 
retractavit Lambinus p. 384. itaque Gothofredus p. Laemar. 266. 
«alii libri vulgati , dissidium illud. raale. est enim discidium a 
«discindo» vid. Annotationem p. nostra 55. 289. 318. 439. 554. 
et cf. Commentaria Lucretiana ad 1 , 221. p. 39« — lbid. C. 36. 
§. 147. p. Oreil. 361. nec philosophorum quemquam desidero. 
« — quendam L. 1566.» sed vide Indicem p. 384. nec aliter Go- 
thofredus p. Laemar. 279..» nisi quod de suo haec addidit : «for- 
»tasse, neque philosophorum quenquam desidero.» 

Bruto C. 14. §. 56. p. Orell. 391. licet aliquid etiam de. M. 
JPopillii ingenio suspicari. Lambinus p. contextus 212, 7. sic de- 
derat , culpa fortasse librariorum , de 31. Popilli ingenio. viil- 
garisgenitivi forma placuit eidem p. 384. — Ibid. C. 21. §. 83. 
p. Orell. 397« at oratio Laelii de collegiis non mclior , quam de 
multis quam voles Scipionis. « — de collegis N. L. in marg. 1584. 
»a collegis.» et sic Gothofredus p. Laemar. 305. > a collegis , in- 
quam, praescripto Lambini nomine. sed vide hunc in Retra- 
ctatis p. 384. alteram iliucl de collegis, id est, ut equidem opi- 
nor, de collegiis , antiqna scriptura , habet et Roraanum exem- 
piar a. 1169.— Ibid. C. 23. §. 89. p. Orell. 399. T. Libone tri- 
buno plebis populum incitante. Lambinus p. 384. sic maluit, L. 
Libone. praenornen omisit, incertus fortasse utrum poneret , 
Gothofredus p. Laemar. 306. — Ihid. C. 26. §. 102. p. Oreli. 401. 
Mucius autem augur^ quod pro se opas erat , ipse dicebat. «sic 
»ed. Rom. prob. Rivio. M. Grut. Ern. 1. 2. 3- — quod per se 
*opus eratj ipse dic. N. Iu. Crat. — quod peropus [non per opus] 
»eratjipse per se dicebat.h.» dederant operarii, invito Lambino. 
reponendum ex Indice Erratorum p. 384., quod opus erat , ipse 
per se dicebat. dictoque audientem habuit Lambinus Gothofre- 
dum p. Laemar. 308. — Ibid. C. 33. §. 127. p. Orell. 403. huic successit 
aeiaii C, Galba. «-— P. Galba Nor, margo Crat. L.» sed vide hunc 



PRAJEFATIO EDITORIS. XI 

i„ Erratis p- 38-f. - Ibid. C. 45. §. 163. p. Orell. 414. quiac- 
cusavit C. Fimbriam, M.Marii Gratidiani pater. «sic Man. Lamb. 
»in marg. 1584. Ern. 1. Ell. 3. v. Beier. ad Offic. Tom. 2. p. 
,303 —patrem Cdd. N. Iu. Crat. L. 1566. Sch. 2.» sed castiga- 
Tit hoc nomine librarium Lambinus p. 384. vide et Gothofredum 
p.Laemar. 318.— Ibid. C 54. §. 200. p. Orell. 420. mittentem 
adhorasj quaesitorem , ut dimittat , rogantem. absurde ope- 
rarii Lambini sic dederunt p. contextus verborum Ciceronis 228- 
31., mittentem ad horas quaesitorem, ut dimittat rogantem. m 
quo sequacem habuerunt illi Gothofredum p. Laemar. 323., quan- 
quam non ignarum correctionis Lambinianae.-Ibid. C. 74. §. 258. 
p, Orell. 432. et adhibenda tanquam obrussa ratio , quae mu- 
tari non potest. «sic Victor. Grut. Ern. 1. 2. 3.-om. banquam 
*obrussa L.» sed vide Indicem p. 384. et cf. Annotationem p. 
nostra 75. sq. - Ibid. C 88. §. 302. p. Orell. 442. partitiones , 
quibus de rebus dicturus esset , et collectiones , memorjet quae 
essent dicta contra, quaeque ipse dixisset. «nota et quae — quae- 
»que j nisi pro e* legend.ain eora/H.» delendum censuit Lambmus 
in Indice Erratorum p. 384. vide etGothofredum p.Laemar. 341. 
Oratore C 5. §. 18. p. Oreli. 453. disertos ait se <vidis.se 
multos, eloquentem omnino neminem. Lambinus sic dederat p. 
248, 14. loquentem omnino neminem. retractavit in Indice p. 
384.— Ibid. C 6. §. 21. p. Orell. 454. etf autem quidam inter- 
iectus inter hos , medius ; et quasi temperatus. « — interiectus 
«intermedius N. lu. Crat. L.» et Lambinus sic habet p. 384., i»- 
teriectus, inquam, inter hos, medius. non tamen paruit Gotho- 
fredus, quem vide p. Laemar. 353. — Ibid. C. 8.. §. 26. p. Orell. 
455. summissus a primo. «sic L. Ern. 1. 2.— summissius N. Iu. 
»Crat. M. Grut.» et Lambinus alterum maluit Indice Erratorum 
p. 384. paruitque corrigenti Gothofredus p. 353.— Ibid. C 23. 
§. 77. p. Orell. 465. sunt enim quidam (ut scis^ oratori numeri 
{de quibus mox agemus) observandi ratione quadam. «—quidem 
»L.» operarum manifestissimo errore. «^. oratorii Olx. Iu. Crat. 
»M. L. lectioadmodum memorabilis.» oratori tamen maluit Lam- 
binus p. 384. vide Gothofredum p. Laemar. 362- — Ibid. C. 44. 
§. 150. p. Orell. 481. ne extremorum verborum cum insequentl- 
bus primis concursus aut hiulcas voces efficiat aut asperas 
*«* -necL.* sed vide Indicem p. 384.— Ibid. nemo ul tam rusd- 



XII PRAEFATIO EDITORIS. 

cus sis j qui vocales nolit coniungere. «sic Ald, In. Crat, M, L. 
»Ern. 1, l.^quin edd. vett. INor. Grut. prob. Victorio etLamb. 
»in adnott, v. Ern. et Schneider. Lat. Gramm. 1. p. 166.» vide 
Indicem Lambini et Annotationem p. nostra 87. — Ibid. C. 45. 
§. 154. p. Orell. z(82. dein etiam saepe et exin pro deinde et 
exinde dicimus. Lambinus sic reponi iussit p. 384., et deinpro 
deinde } et exin pro exinde dicinrus. — Ibid. C. 46. §. 155. p. Orell, 
483. texitur , exitium examen rapit. « — capit N. — capiti L, ma- 
»le. cf. de Divin. 1, 31.» et Lambinus rapit quam capit sive 
capiti maluit. p. 384. — Ibid. C. 58. §. 198. p. Orell. 494. in di- 
cendo autem nihil est propositum, nisi ut .ne immoderata, aut an- 
gusta , aut dissoluta, aut fluens sit oratio. « — aut ne Nor. lu. 
»M. L. 1566. = ne aut L. in marg. 1584.» alterum habet Gotho- 
fredus, quem vid. p. Laemar. 382. , hoc reponendum p. contex- 
tus 270 , 35., auctore Lambino in Retractatis p. 384. — Ibid. C. 
63. §, 212. p. Orell. 496. Jluit omnino numerus a primo tum inci» 
tatius brevitate pedum, tuni proceritaletardius. « — quum (cum) 
»L. solus.» miror Lambinum, in lndice Erratorum p. 384. eadem 
illa reponentem , numerus a primo , quae leguntur p. contextus 
272, 17. voluitne , quod reliqui omnes liabent, tum incitatius ? 

Topicis C. 5. § 27. p. Orell. 510. quo cx gcnere quaedam 
interdum nobis definienda sunt. maluit p. 384. Lambinus , 
vobis dcfinienda sunt. vid. et Gotbofredum p. Laemar. 396. 
— lbid. C. 11. §. 46. p. Orell. 514. sequitur similitudinem 
dijferentia rei , maxime contraria superiori. Lambinus p. 
contextus verborum Ciceronis 2S0, 37. sic babct , mutata di- 
stinctionc, sequitur similitudincni dijjercnlia, rei maxime con- 
traria superiori. in Relractatis p. 384. abesse iubet istud rei 
sive , ut alii babent, res. itaque Gothofredus > p. Laemar. 399. 
«fortasse, inquit, dijfercnlia , maxime coutraria.n 

Partitionibus C. 17. §. 60. p. Orell. 539. quorum dissolutio 
in brevitate non lucebit. «sic Clx. Nor. prob. Lamb. Sch. 2. 
)» — in brevitate lucebit miro errore Ern., quasi sic voiuisset 
«Larnb., etsi habet sic Ox. alter. — in brevitate latebit Iu. Crat. 
»M. Grut.» et Lambinus p. 293, 47. sic habet, in brevitate non 
latebit. maluit tamen p e 384., bunc locum retractans 3 alterurn, 
in brevitatc non lucebit. 



PRAEFATIO EDITORIS. XIII 

Tomo S ecundo. Oratione pro Quinct. C. 19. §.60. Vol.l. 
P. 1. p« Orell. 19« neque quemquam attinebat id recusare, quod 
praelor , non fieri, sed ex edicto suo fieri iubebat. « — qnod 
i>praetor non ex edicto fieri suo ivbebat L. 1566.» reponendum 
ex Indice Erratorum p, 8^8., quod Praetor fieri non ex edicto 
suo iubebat. cf. Annotationem p. nostra 117. 

Oratione pro Roscio Amerino C. 38. §. 107. p. Orell. 52. 
eum qui indicii partem acceperit. Lambinus p. 31, 8- sic habet, 
q ui iudicii partem , correxit p. 848. , 

Oratione pro Roscio Comoedo C. 13. §« 37. p. Orell. 71. 
quo tempore ? abhinc annis IV. a^V. L.» id est, p. contextus 
verborum Ciceronis 42 , 47. sed ex Indice Erratorum p. 848. 
reponendum, abhinc annis IV. est hoc «aliorum» apud Gotho- 
fredum p, Laemar. 56., ubi nonnulla turbantur. sic enim ille: 
«L. abhinc annos LV. alii^ abhinc ann. IV.» 

Divinatione in Caecilium C. 14. §. 47. p. Orell. 85. sin me- 
cum y in hac prolusione, nihil fueris. «—praelusione L.» sed vide 
Indicem p. 848. et cf. Annotationem p. nostra 132. — Ibid. C. 
21. §. 67. p. Orell. 89» res umquam ulla commovit. Lambinus 
p. 54, 2. res unquam illa. correctum in Indice Erratorum p. 848. 
Actione prima in Verrem C. 1. §. 2» p. Orell. 91. quum 
sint paratij qui concionibus et legibus hanc invidiam senatusin- 
flammare conentur. « — contentionibus Leid. St. L.» sed vide Lam- 
binum p. 848. Gothofredus p. Laemar. 73. «vetus codex, conten- 
rtionibus. mendose» — Ibid. C. 10. §.30. p Orell. 97. sq.lQ. Man- 
lium et Q. Cornificium, duos severissimos atque integerrimos iu^ 
dices j quod tribuni plebis tum erunt, iudices non habebimus. «sic 
»iam Crat. ^ habemus Leid. Ven. Iu. St. L.» vide Indicem p. 
848. — Ibid. C. 14. §. 40. p. Orell. 100. quo me tandem ani- 
moforeputetisj si quid in hoc ipso vidicio intellexero simili ali- 
qua ratione esse violatum atque commissum ? « ^ putatis L. in 
»marg. 1584. Sch. 2.» vide Indicem Lambini p. 848. et Gotho- 
fredum p. Laemar. 82., ubi corrigendum putatis. — Ibid. C. 18. 
§. 54. p. Orell. 103. quum accusatio nostra in oblivionem diu- 
turnitatis adducta sit, «sic Cdd. edd. vett. Ven. Iu. Crat. L. 
»Beck. v^ diuturnitate Hervag. Grut. Graev. 3. Ern. 1, Sch. 2. 
»arbitraria videtur correctio.» placuit tamen Lambino in Indice 
Erratorum p. 848. vide Annotationem p. nostra 134. — Ibid. C. 



XIV PRAEFATIO EDITORIS. 

18. §. 55. ead. pag. illud a me novum , iudlces , cognoscelis , 
quod ita testes constituam , ut crimen totum explicem ; ubi id 
interrogando , argumentis atque oratione jirmavero, lum testes 
ad crimen accomodem. «in marg. 1581. L. probat Hotora. susp. 
nut interrogando crimen totum expliccm; ubi id argumentis at- . 
y>que oratione Jirmavero, non recepit 1566.» sed taraen habet 
Index Erratoram p. 848. boc modo , ut crimen totum explicem 
interrogando. vide Anaotationem p. nostra 134- et Gothofredum 
p. Laemar. 84. 

Accusationis libro primo C. 1. §. 1. p. Orell.104. quod isie 
certe statuerat ac deliberaverat non adesse. Lambinus p. 8^8. 
sic maluit, statuerat ac deliberarat. — Ibid. C. 5. §. 12. p. Orell. 
106. sq quaerat non modo s quemadmodum nostro crimini , vc- 
rum etiam quo pacto suae confessioni possit mcdcri. n — vcstro 
«St. L.» sed hic nostro dedit in lndice Erratorum p. 848. pa- 
ruitque Gothofredus , qnem vide p. Laemar. 87. — Ibid. C. 21. 
§. 55. p. Orell. 117. quid de Flaminino, qui rcgem Philippum 
et Macedoniam subegit? Lambinas p. 71 , 20. quid de Flaminio, 
errore tralaticio , quem in librariis Latine non doctissimis 
notavit Drakenborchius ad Livii 39-51 , 1. Tom. 11. p. repet. 
edit. 538. ex Indice Erratorum p. 848. reponendum, quid de 
Flaminino ? quanquam Gothofredus p. Laemar. 96. auctor cst, 
Lambinum dedisse^ quiddeT. Flaminio? — Ibid. C. 55. §. 146. 
p. Orell» 142. si quicl operis causa rescidcris, reficito. « ^ rc- 
nsciderit L.» sed retractanti hunc locura placuit alterum, atque 
ita reponendum p. contextus Sfi, 13. erravit^ et Gothofredus p. 
l.aemar. 117. — Ibid C. 59- §• 154. p. Orell. 145. a signo Ver- 
tumnu reponendum ex Indice Erratorum p. S48. a signo Vertuni. 

Accusationis libro secundo C. 7. §• 19- p. Orell. 151 adever- . 
rendam provinciam. «evertendamVen.ln. Crat. L.» sed correxit 
Lamhinus in Retractatis p. 848. hi sunt «alii» apud Gothofre- 
dum p. Laemar. 125. — Jbid. C. 56. §. 138. p. Orell. 183. viro 
fortissimo atque innocentissimo Sex. Peducaeo praetore. corrige 
Orellium I. Accus. C. 7. §. 18. p. 108. scribentem pro Peducaeo 
Paeduceum. erravit eodem modo Lambinus. vid. V. D. de scri- 
ptura nominis accurate praecipientem in lahnii Annalibas Phi- 
lologg. et Paedagogg. a, 1829- Vol. 11. fasc. 3- p. 349.— Ibid. 
C. 56. §.139. p- Orell. 18 1. hoc si tuus inimicus tibi fecisset , 



PRAEFATIO EDITORIS. XV 

tametsi animo aequo provincia tulisset , inimici iudicium grave 
videretur. «sic Ven. Ia. Crat L. = tamen etsi cod. Mureti (Var. 
»Lectt. 11, 17.) Grut. seqq. 1. 2. 3. B. — tamen si ed. 1584. 
»01iv.» tamen si maluit Larnbinus in Indice Erratorum p. 848., 
idque receptum ab Gothofredo p. Laemar, 151. vide Annotatio- 
nem p. nostra 145- — Ibid, C. 71. §. 176. p. Orell. 194. crgo equi- 
tes Romani, qui te suo iudicio condemnarunt , horum iudicio 
condemnari noluerunt. «sic Grut. Graev. 3. Ern. 1. B. e codcl. 
aitem Sch. 2., nisi quod & horum te iudicio de Lamb. suspic. 
»___er#o equites Romani te suo iudicio condemnari voluerunt Yen. 
»Iu. L, 1566. sicque Crat. Naug., nisi quod noluerunt. — ergo 
«equites Romani, qui te suo iudicio condemnarant, horum iudicio 
«condemnari noluerunt cd. Nann. Steph.» hoc ipsum Lamhino 
placuit p. 848. vide Annotationem p. nostra 146. Gothofredus p. 
Laemar. 159. «L. ergo equites Romani, qui te suo iudicio con- 
'^demnarunt, te~ horum iudicio condemnari noluerunt*. 

Accusationis libro tertio C. 5. §. 10. p. Orell. 202 propterea 
quod in iis omnibus , quae antea dicta sunt , erat quaedam ex 
ipsa varietate ac novitate rerum ac criminum delectatio. Lam- 
hino reponendum videtur , p. Ind. 848., ex ipsa varietate ac 
novitate rerum et criminum delectatio. vide et Gothofredum 
p. Laemar. 166. — Ibid. C. 26. §. 65. p. Orell. 218. et tantum 
apud te quaestus Apronii, iantum eius sermo inquinatissimus et 
blanditiae valuerunt , ut nunquam animum tuum cura tuarum 
fortunarum cogitatioque tangeret? « — om, ut L.» castigati ope- 
rarii in Indice Erratorum p. 848. vid. Gothofredum p. Laemar. 
179.— Ihid. C. 32. §. 75. p. Orell. 222. quumiam privatim ara- 
tores, « — privati cod. Nann. St.L.» sed v. Indicem p. 848. dein- 
ceps Lamhinus, decumas trilici medimnum XX. milibus, auctore 
etiam Gothofredo, quem vide p. 182. inserendum Orellianis. — 
Ihid. C. 33. §. 76. haec civitas mulieri redimicuium praebeat , 
haec in collum , haec in crines. « — in redimiculum de Hoto- 
»mani £. L. 1566. ipse postea improbavit.» in lndice Erratorum 
p. 848. vide et Annotationem p. nostra 149« tum quod deinceps 
laudatur tanquam excogitatum ab Lambino ducebat, in his, 
qui se regem Siculorum esse ducebat, erravit Orellius cum Go- 
thofredo p. Laemar. 182. dedit Lambinus, quod et alii maiue- 
rant et ipsi probatur Orellio , dicebat, — Ibid. C. 49. §. 116 



XVI PRAEFATIO EDITORIS. 

p. OrelL 234- haec sunt ad tritici medimnum XC. , id est, tritici 
modium IdXL millia , « — medimni XC. milia L » placuit Lam- 
bino in Retractatis p. 848. medimnum , non medimni, commen- 
tum operarum. vide Annotationem p. 151. et cf. Gothofredam 
p. Laemar, 1Q1. , qaanquam hoc auctore sic dedit Lambinus , 
medimnum XC. millia, id est , tritici modium IjXXX. millia. 
Ibib. C. 61. §• 1'H- p- Orell. 243. quid interfuit, homo auda- 
cissime , utrum hoc decerneres, an id P quod Apronius dictitabzt, 
tu de te profiterert ac dictitares ? «— decerneres quod Apronius 
»dictabat(&ic)St.L.» sed vide Indicem p. 848. paruit recta prae- 
cipienti Gothofredus p. Laemar. 198., cuius etiam illud est, 
tute de te, non Gruteri vel Ernesti. - Ibid. C. 79- §• 183. p. 
Orell. 257. tabellarius, cuius adventu certiores facti petiverunt. 
«ceterum * adventus pro adventu L.» operarum errore. vide 

Indicem p. 848. 

Aceusationis libro quarto C. 12. §. 29- P- Orell. 285. ut eas 
per illum ipsum inspieeres. Lambinus p. 8*8. maluit, inspiceret. 
particula ignorata repetitionibus Lambinianis. - Ibid. C. 49. 
§ 110 p. Orell. 312. hoc iste e signo Cereris avellendum aspor- 
tandumque curavit. «- in signo L , correctum in Indice Erra- 

tornm p. 848. .' o , , 

Aceusationis libro quinto C. 21. §. 55. p. Orell. 341. en 
foederum interpretes. — m L.» ta vide lndicem p. 848. - 
lbid C. 53. §. 139- P- Orell.366. satis est factum Siculis, salis 
officioac necessitudini, iudices , satis promisso nostro acmuneri 
recepto «sic e Cdd. Lambini (Manut.) E. Sch. 2. «. promisso 
vmuneri ac receplo Cdd. pleriq. Ven. lu.-Cam. Grut. Em. 1.. 
et sic Lambinus p. 848., promisso nostro , inquam, ac recepto. 
vide Annotationem p. 176. erravit Gothofredas p. Laemar. 291. 
Oratione pro Fonteio C. 2. §. 3. p. Orell. 396 ut semper 
P opulo Bomano parerent. ,-paterent C, vide Ind.cem p. 848. 
V Oratione pro Caecina C. 7. §. 21. p. Orell. 413. tam temere 
Utum re commissurum, quam verbis minitabatur , nemo putamt. 
,_ denuntiabatur e Cld. L. 1566- postea volebat, denunUabat., 
a est, Annotatis ad h. I. p. nostra P S5. sed vide et Ind.cem 
Err.torum p. 848. - lbid. C. 19. §• 55. p. Orell. 423- f*» 
unus bomcfamiiia non sit. «unius L. errore typogr.» core 
r rem L iinus in Indicep. 848. - Ibid. C. 28. |. 81. P- Or.lL 



PRAEFATIO EDITORIS. XVII 

432. placet causam iuris et aequitatis, et> non nostrae possesionis, 
sed omnino possessionum omnium ' 3 constituere in verbo? « — om- 
nnino (sic) L. errore typogr. ?» vide Ihdiccm p. 848. oscitantes 
isti operarii sic dederant , sed omnino possessionum omnino. 

Oratione pro JLege Manilia C. 9- §. 22. p. Orei). L\l\§.maxi- 
mam vim auri atque argenti. « — maximamque L,*> operarum 
errore. — lbid. C. 18. §. 54. p. OrelS. 455. quae satis latequon- 
dam mare tenuisse dicitur. « — et quae L, errore typogr.» vide 
Indicem p, 848. 

Oratione pro Cluentio C. 13. §. 39- p. Orell. 472. in quo 
inter allegatos Oppianici nomen primum esse constabat. «v. inter 
ytdllegatos pro gloss. medii aevi primum babuit L. delevitque in 
»ed. 1566. quasi barbare sic interpretatus esset v. primum, deinde 
«accessit pessimae Turnebi suspicioni : — inter alligaios, culpae 
«affines.» vide Annotationem p. nostra 493. et Indicem Er- 
ratorurn ab Lambino confectum p. 848. — Ibid. C. 45. §. 128. p. 
Orell. 497. aut illud ajferant, aliquid csse, quod de iis duobus 
habuerint compertum : de ceteris * non comperisse. « — at illud 
y>quod afferunt, nihil est : aliquid esse quod dc his duobus ha- 
*buerint compertum : de ceteris nihil comperisse L. 1566.» locus 
ab Lambino retractatas et correctas p. 848. sic enim voluit , 
nam illud quod afferunt , et reliqua , ac deinceps , ncbis C. 46. 
§. 128., iam illud quidem mlnime probandum est. vicSe Anno- 
tationern p. 201. seci aiia ornnia narrat Golbofredus p. Laemar. 
380. primurn affirraat iile, sic esse apud Lambinum: namque illud, 
quod afferunt ., nihil est : aliquid esse j quod de his duobus ha- 
buerint compertum j de ceieris nihil comperisse. ne illud quidem 
probandum est , ad notationes auctoritatemque Censoriam ex~ 
emplum illos a consuetudine militari transtulisse. tum idern 
«alios» ita legere aucior nobis est, iam illud quidem minime 
probandum.— Ibid. C. 62. §. 173. p. Orell. 512. iam vero illud 
quam non probabile , quam inusitatum, iudices, quam novum y in 
pane datum venenum ? faciliusne potuit } quam in pbculo? laten- 
lius potuit abditum aliqua in parte panis, quam si totum colli- 
quefactum in poiione esset ? « — quam inusitatum — faciliusne 
r>potuit, liaec in L. 1566. exciderunt errore typogr.» correcli 
operarii in Indice Erratorum p. 848. vide Annolationem p. 203. 
— Ibid. C. 65. §. 182. p. Oreli. 5l5. ne colonum forte adfuisse 

b 



XVIII PRAEFATIO EDITORIS. 

dicatis. «sic Ven. Iu. Lall. Sch.2. — afuisseh. Graev. 3. — 
vabfuisse (contra sensum) Crat. Grut. Ern. 1. B.» ajuisse Lam- 
binus in contextu quidem verborum Ciceronis p. 283,27., sed 
affuisse reponendum ex Indice Erratorum p. 848- vide Anno- 
tationem p. nostra 204. 

Oratione prima de Lege Jgraria C. 6. §. 18. p. Orell. 53". 
qui locus , propter ubertatem agrorum abundanlianxque rerum 
omnium , superbiam et crudelitatem genuisse dicitur , ibi nostr* 
coloni , delecti ad omne facinus , a decemviris collocabunlur. 
«-propter post v. omnium collocat L.» optrarum est error, 
corrigendns ex Indice quem dudum laudo, p. 848. 

Oratione prima in Catilinam C. 11. §• 27. Vol. 2. P. 2. p. 
Orell 14. non hunc in vincula duci, non ad mortem rapi, non 
summo supplicio mactari imperabilis ?«L. oin. .'» errore typogr.» 
sed correxit errorem p. 8*8. , castigatis pro merito l.brams. 
praeterea notandum Lambinum sic dare p. 319, 42., non hunc 
invincla duci , non ad mortem rapi? et reliqua. et s.c .» 
vincladuci, non in vincula hzbet codex Duisburgens.s , quo 
denuo post Grimmium (vid. 3of>. ijifb. 2Bitt>of'o tfritifctje 2lnr..cr< 
tunfltn ubcr $ota» tt. f. n>. 6t« ©t. ©.. 165. ff) usus sum , 

babent edd. Coloniensis et Romana , de quibus d.x. ad Orat.o- 

nem pro Sex. Roscio AmerinoC.9. §• 24-, Annotat.on.s p. 122., 

et ad 1 Catilin. C. 2.§. 4. p.213. - lbid. C. 13. §. 32. p. Orell. 

16 obsidere cum gladiis curiam. Lamb: p. 320, 30. sic babet, 

. obsistere cum gladiis , idemque „alii« babere narrantur apud 

Gotbofredum p. Laemar. 448. sed vide Indicem p. 848. et An- 

notationem p. nostra 216. sq. - Ibid. §. 33- hisce ominibus. «- 

«omnibus Cdd. aliq. L. 1566» operarum error. v.de Annotat.o- 

nem p 217. neqae paruit tamen Lambino recta praec.p.ent 

Gotbofredus p.Laemar. 448. iam illud omnibus ut est absnrdun 

sane , itn multum babetfirmamenti a librisquum scr.pt.stum ed.t.s 

Oratione quarta inCalilinam C. 4. §. 7. p.Orell. 41. punctun 



lempnrisfruivita et hoe communi spiritu. «s.c ed. 1584. Grul 
»Zq. -per punctum Cdd. aliq. ed. 1480. «» puncto Ven L. 
sed hic correxitp. 848. ceternm solus Gudianus videtur baber 



punctum temporis , reliqui quos equidem mem.n. vel per pun> 
cturn vel puncto referunt. vide Annotationem p. nostra 220. 



PRAEFATIO EDITORIS. XIX 

Oratione pro Flacco C. 21. §. 5l. p. Orell 95. abduxisti 
Temno Apollonidem. « — Apolloniam L.» sed oorrectum in In- 
dice Erratorum p. 848. vide Annotaiionem p. 232. ignarus huius 
correctionis Gothofredus p. Laemar. 538. Ternno Apollonidem > 
excluso etiam verbo. — Ibid. C. 30. §. 7'U p. Orell. 102. addn- 
ctus est in iudicium Polemocrates de dolo malo. «— om. de L. 
«1566-» operarum errore. vid. Indicem p. 8+8. 

Oratione pro Sylla C. 1. §. 1. p. Orell. 114. tum singulari 
Autronii odio. « — Antronii edd. vett. — L. 15()6.» sed ipse Lam- 
binus ubique maluit Autronius , verissima huius nominis scri- 
ptura, idque notatur in lndice Erratorum p. 8-$. ad p. Lamb. 317, 
18. nobis C. 2. §. 7. y\6.e Annotationem p. nostra 237- — Ibid. 
C. 10. §. 31. p. Orell. 122. quod quum is tribunus plebis facit, 
qui unus videtur ex illis ad lugendos ccniuratos relictus, nemini 
mirum est. «sic etiam A. — quod tamen e Cdd. , ut ait, L, — 
«quod is pseudo — Cd. Henr. Steph. Iu.» Lambinus sic reprae- 
sentavit hunc locum p. 376, 3. quod tamen Tribunus plebis facit, 
qui unus , et reliqua. sed provocabulum loco motum excidit 
invito Lambino[, qui operas non immerito casti^avit Tom. % p. 
848. paruerant illi tamen in parte Annotationis , cuius qute huc 
pertinet particula , p. nostra 238, ea praefixum lemma habet 
boc, quod tamen Tribunus plebis facit h qui , et reliqua. 

Oratione pro Archia poeta C. 5. §* 13. p Orell. 145. et 
testamentum saepe fecit nostris legibus et adiit hereditates civium 
Romanorum. « — nobis L.» est in erratis ojierarum p. 848. 

Oratione ad Quirites post Redilum C. 3. §. 6. Vol. 1. p. 
Orell. 578. aut Mctellarum liberi. « — Metellorum lu. L. Ern. 
»1. Sch. 2.»> correxit Lambinus loco suo, in Pietractatis p. 848. 
vide Annotationem p. nostra 246. 

Oratione pro Domo C. 22- §. 57. p Orell. 601. utrum si 
dies dicta esset , iudicium mi]ii\ fuit pertimescendum? an sine 
iudicio privilcgium? nec aliter Lambinus p. 412, 42. sed mutavit 
Joci distinctionem in Retractatis p. 8 |8. hoc modo: ulrum, si dies 
dicta essetj iudicium mihi fuit pertimescendum^ an sine iudicio 
privilegium? — Ibid. C. 31. §. 82. p. Orell. 608. etiam quibus 
damnatis interdictum est. «-quibusdam Cdd. Iu. L.» sed 
vide Indicein p. 848. et Gothofredum p. Laemar. 586. — Ibid- 
C. 34. §. 92. p. Orell. 6 11. non tam insolens sum 3 quod Iovem 



XX PRAEFATIO EDITORIS. 

esse me dico, quam inerudltus , quod Minervam sororem lovis 
esse existimo.Lamb\nus sic dederat p. 418, 25. non tam insolens 
sum, qui lovem esse me dicam : non tam ineruditus , qui Mi- 
nervam > Iovis filiam, meam sororem (non, ut habet Gothofre- 
das p. Laemar. 588., sororem meain) esse existimem. reponen- 
dum ex Indice Erratorum p. 848. non tam ineruditus , qui Mi- 
nervam, Iovis filiam, lovis sororem esse existimenu vide Anno- 
tationem p. nostra 260—Ibid. C. 53. §.137. p. Orell, 623. tum 
censorem, hominem sanctissimum, simulacrum Concordiae dedi- 
care pontifices in templo inaugurato prohibuerunt. — «inaurato 
»L. errore typogr. ?* vide Indicem p. 8'i8. et cf. Annotationem p. 
262. — Ibid. C 56. §. 143. p. Orell. 625. quorum si iste scele- 
ratissimis manibus tecta sedesque cpriytllit. *>- oin si L. 1566. 
»postea tentavitem.» inserendum istud si exlndice Erratorum p. 
848. vide Annotationem p. nostra 263. 

Oratione pro Plancio C. 22. §. 53. Vol. 2. P. 2. p. Orell. 
174. an unafieri potuerunt, n una tribus non tulissenO. at non- 
nullas punctis paenc totidem. *-quum punctis nonullas pacne 
vtotideml. 1566.» sed idem , motata distinctione , locum s.c 
refinxit p. 848. , quum punctis nonnullas paene totidem ? dubita- 
bitis inquit, quin coitio facta sit , quum non solum tribus ple- 
rasque cum Plotio tulerit Plancus, verum etiam nonnullas pun- 
ctis paene totidem tulerit? vide Annotationem p. nostra 272.- 
Ibid C Q § 72. p.Orell. lSl. scilicel homo sapiens excogitavi , 
quamobremviderer maximis beneficii vinculis obstrictus , quum 
liber essem et solutus. «- beneficiis vinculis L. errore typogr.. 
correxit Lambinus p. 848. vide Annotationem p. 273.-lmd. C. 
42. §.102. p. Orell. 190. salutem tibi iidem dare possunt , qui 
mihi \eddiderunt. «-idem antiqua scriptura A. [id est , Am- 
brosiani Scholiastae lemmata , p. edit. Mediolan. repet. 181.] 
»edd. aliq.. in bis et Lambiniana a. 1566. correxit Lambinus 

P * Oiatiorie pro Sextio C. 4. §. 11- p. Orell. 195. audite Utte- 
ras , et vestram memoriam ad timoris praeteriti cogitaUonem 
excitate. ,-cognitionem L. solus.» errore librarii. . j.de , Indi. 
cem p. 8*8. et cf. Aonotationem p. nostra 2/b. - Ib.d. u. M. 
§. 7H p Orell. 218. auum omnes certatim , alius aho granu* 
atque ornatius de mea salute dixissent. «sic Stepb. m contextu 



PKAEFATIO EDITORIS. XXI 

»L. prob. Gar. — aliusque alio ceteri.« sed et Lambinus sic ma- 
luit p. 848. vide Annotationem p. 281. — Ibid. C. 52. §. 111. 
p. Orell. 231. h interfuit epulis et gratulationibus parricidarum, 
Lambinus p. 479, 10. sic dederat, patricidarum. id correctum 
in Indice Erratorum p. 848. maluit ille hoc quidem locb pa- 
ricidarum. vide quae annotantur ad Milonianam C. 7. §. 17. p. 
nostra 305. — Ibid. C. 55. §-117* p. Orell. 232. sq. quo qui- 
dem tempore , quid populus Romanus sentire se ostenderit^ utro- 
que in genere declaratum est : primo , quum^ audito senatus 
consulto , f ore *P s i dtque absenti senatui plausus est ab uni- 
versis dalus : deinde , quum senatoribus singulis spectatum e se- 
natu abeuntibus t loci corrupti signum apposuit Orellius V. D., 
quem vide p. 233. et O. M. Muellerum notis ad Sextianam p. 149 
in Lambiniana p. 480, 13. sic est, quum audito S. C. auctor 
ipsi. reponendum ex Indice Erratorum p. 848. auctori ipsi. 
vide Annotationem p. nostra 285. 

Oratione pro Balbo C. 5. §, 13. p. Orell. 316. quae est 
enim ora, quae sedes , qui locus , in quo non.exstent huius 
quum fortitudinis , tum vero humanitatis , tum animi , tum 
consilii impressa vestigia? Lamb. p. 517,20, tum concilii impressa 
vestigia. correctum in Indiee p. 848. — Ibid. C. 15. §. 34. p. 
Orell. 323. et quum duo fulmina nostri imperii , subito in Hi- 
spania , Cn. et P. Scipiones , extincti occidissent. et Lambinus 
p. 520, 47« babet fulmina, sed lumina maluit quum in Anno- 
tatione p. nostra 295», tum in Indice Erratorum p. 848. 

Oratione in Pisonem C. 1. §. 4. p. Orell. 335. hic eos, qui- 
ibus erat ignotus , dccepit , fefellit , induxit. — »hicin fraudem 
idiomines impulit , fefellit , in fraudem induxif vitiose L. 1566. 
«volebat nt nos.« verum est , in Lambiniana sic esse p. 526, 
30. hic in fraudem homines impulit , hic eos > quibus erat igno- 
tus, decepit , fefellit , in fraudem induxit. sed baec in frau- 
dem, nescio quo casu ante induxit posita, eiicienti Lambino 
operae non paruerunt. vide Annotationem p. 298. et Indicem 
Erratorum p. 848. — Ibid. §. 3. sed nihil comparandi causa 
loquar: attamen ea , quae sunt longissime disiuncta, compre- 
hendam. »ac tamen Crat. Herv. F, L. 1566. Grut. Graev. 3.« 
correxit Lambinus p. 848. — Ibid. C. 10. §. 23. p. Oreli. 342. 
juid? tu in lictoribus et in togd praetexla esse consulatum putas? 



XXII PRAEFATIO EDITORIS. 

»—s)c dedi de Garat. susp. — in toga et praetexta omnes prae- 
»t?r Scb. 2. , qui de Turnebi Q: — in toga praetextd,* pla- 
cuit ed. Lambino idem reponenti in Indire E*ratorum p. 8;8. 
— Ibid. C. 36. §. 89- p. Ofell. 365. post inde Thasitm cum 
tuis teneris %allatoribus % vTharswn vel Tarsum omnes meae 
»ante ed. 1584.« in Lambiniana a. 1566. utique legitur }). 
5'il, 33. Tharsum . errore tralaiieio^ sed rppot»end'im ex In- 
dice Eiratorum p. 848. Thasum. vide. et A nnot.ttionern p. 304. 
■ — Ibid. C 37. §. 91- Arsinoen, Slrat/tm, Naupactum. » — Ar- 
v>sinoam Thracum j Neopactum priores, etiam F. et L. l5f;6. « 
fred vide Larnbini Annotationem p. nostra 304. el Indicern Er- 
ratorum p. 848. 

Oratiohe pro Milone C. 5. §. 11. p. Orell. 373. cJat ipsa 
lex potestalem defendendi ; cpiae non hominem occicli , secl esse 
cutn telo hominis occidendi causa vetat. »sic Colon. CM. Lag. 
»prob. L. [Jeum. et G. qui [] modo. — cjuae non moclo homi- 
nnem occidi ceteri , etiam P.« sed vide Lambrni Annotationem 
j>. nostra 305. et Indicem Erratorum p. 848. 

Orationum JPhilippicarum secunda C. 38- §. 99- p. Orpll, 
485. hanc tibi esse cum Dolabella causam oclii dicere ausus es 9 
Lambin. p. 603, 50. sic babet, hanc tibi esse cum Dolabella 
odii causam (non , ut babet Gotbofredus p. Laemar. 852., cau- 
sam odii") dicere ausus , inteicepto sabstantivo , quod est ad- 
dendum ex Indice Erratorum p. 848. et addidit Gotbofredus p. 
laudata. — Decima G. 2. §. 5. p. Orell. 552. quicl est aliud, 
librarium Bruti laudare , non Brutum? » — cpiam librarium Iu. 
»St. L. (bic invitus).« vide Annotati.onein p. 332. et Indicem 
p. 848. — Undecima C. 8. §. 20. p. Orell. 566. lcgio Marlia 
et legio Quarta ita se contulerant ad auctoritatem senatus et 
rei publicae dignitatem , ut deposcerent imperatorem et ducem 
C. Caesarem. » — contulcrat lu. L. Grut.« correxit Lambinus 
p. 818. vide et Gotliofivdum p. Laertiar, 913. — Decima tertia 
C. 20. §. 46. p. Orell. 597. intelligit, maximam pietatem con~ 
servatione patriae contineri. » — consuetudine L. errore typogr.a 
correxit errorem Lambinus p. 8 18. vide et Annotationem p. no- 
stra 335., quo loco ab operis uw-is itern erratum est, me qui- 
dem invito et nolenle. dederunt illi, quamvis a me castigati, 
servatione pro conservatione. 



PRA3FATIO EDITORIS. XXIII 

Declamatione in Ciceronem C. 2. §. 3. Vol. 1. p. Orell. 689- 
quum tibi alius Tusculanam, alius Pompeianam villam exaedi- 
ficabat. Lambin. p.67l, 32. quum tibi alius Tusculanum , con- 
sentiente Gothofredo p. Laemar. 9^6. maluit tamen Lambinus 
Tusculanam , id est villam, p. 848. 

Declamatione in Sallustium C. 1. §. 2. p. Oreil. 69*. et 
ipsius aures calent. »sic Cdd. L. C. agnoscit Forcellinus [et Ni- 
«zolius a Facciolato castigatus p. 110, 1.]. <a>> callent Ern. !..« 
hoc et Lambino plaouit secundis curis , p. 848. — Ibid. C. 3, 
§. 10. p, OrelL 692* omniaque , quae commoverat > pace et 
otio residerunt. »sic Cdd. L. — resederunt C. Ern. 1.« et 
Lambino placuit in Retractatis p. 848. resederunt , tenuitque 
Gothofredus p. Laemar. 950. 

Tomo tertio. Epistolarmm libro secundo ep. 15. Vol. 3. 
P. 1. p. Orell. 61. Caesarem honestum esse cupio. » - Caesari 
nhonestissime cupio c. — Caesari honestissime esse cupio L.« 
substantivum abesse cum Cratrandrina iussit Lambinus in Indice 
Erratorum , qui tomo tertio subiectus est , p. 566. paruitque 
Gothofredus Tom. 3, p. Laemar. 29. vide Annotationem p. no- 
stra 343. — Libro tertio ep. 10. p. Orell. 80. quum maximis 
suis rebus coactus a me invitissimo decessisset. Lambino pla- 
cuit in Retractatis p. 566. , quod est apud Gothofredum p. Lae- 
mar. 44.., inviti&sime. vide et Annotationem p. nostra 346. — 
Ibid. p, Orell. 81. cuius sermo stultus et puerilis. a Lambiuiana 
a. 1566. abest sermo , librariprum incuria , quos boc nomine 
castigavit Lambinus p. 566. — Libro qua^to ep. 5. p. Orell. 
92. an illius vicem , credo , doles. »w at L. rursus e Cld. Re- 
»gio Lall. 2« sic dederat Lambinus p. 38,-35. at illius vicem, 
credo , doles sed retractavit locuai in sndice Erratorum p. 566. 
paruitque corrigenti Gothofredus p. Laemar. 55. vide et Anno- 
tationem p. nostra 347. — Jbid. ep. 9- p. Orell. £8. U ulitur 
consilia, ne suorum quidem,. sed suo. » — ne suo quidem , sed 
msuorum ?« sed yide Annotationetr. p. 317. curn Indice Errato- 
rum p. 566. et cf. ab Gothofredo notata ard h. 1. p. Laemar. 59. 
— Libro quinto ep. 20. p. Orell. 126. te certe in pecunia ex- 
acta ita efferre ex meis rationibus relatis non oportuit. i>—certe 
«pecuniae exactae rationem referre L.« id est p. contextus ver- 
borum Ciceronis 57, 27. ex Indice Erratorum p. 566. et Go- 



XXIV PRAEFATIO EDITORIS. 

thofredo in margine Laemar. p. 83. inserendum abs te , ut sit, 
ecrte pecuniae abs te exactae rationem nfcrre. vide Annotatio- 
nera p. nostra 352. — Libro sexto ep. 17 (Lambin. 18.). p. Orelh 
147» tujbi velim miki credas accedere id etiam , quo magis 
expetam. promissum tuum , quo in litteris uteris. » ~ accidere 
»Vb. I. 3«« sed accedere corrigendurn ex Inciice Lambini p. 
566- itaque Gothofredus p. Laemar. 99> »alii« , inquit, acci- 
dere. — Ibid. p. 20. (Lambin. 21.) p. Orell. I4<fc ne illud 
quidem non quantivis , subilo , quum certi aliquid audieris , te 
istinc posse proficisci. Lambin. p. 70, 7. ne illud quidem negli- 
gendum , quamvis subito , quum certi aliquid audieris , te istinc 
posse proficisci. reponendum ex Indiee Erratorum p. 566. posse 
istim te projicisci. vide Annotationem p. nostra 35 '4. Golhofre- 
dus p. Laemar. 101. »v. C. , istini.u tum anctor idern rvobis est, 
Lambinum ita legere , ne illud quidem non quantivis , quamvis 
subito, quum certi , et reliqua. — Libro septimo ep. 1. p. 
OreJl. 152. aut in equo Troiano crateraram tria mitlia. »sic 
»"N\ A. C. V. L. i. B. 2, — creterrarum Md. — cetrarum 3. 
*■(? Luen. cf. Osann.Anal. crit. p. 5.« sed vide Lambini Anno- 
ta!ionem p. nostra 555« et Indicem Erratorum p. 5(6. — Ibid. 
aut armatura varia pcditatus et e-quitatus in aliqua pugna. r>—pe- 
itditatus equitatus , ut in aliqua pugna L.« sed iliud et inse- 
rendum fuit ex Indice Erratorum p. 566. — Ibid. p. OreU. 152. 
his ego tamen diebus , luclis scenicis , ne forte videar tibi non 
modo bealus , sed libcr omnino fuisse , dirupi me paene in iudi- 
cio Galli Caninii , familiaris iui. vide Lambini Annotationem 
p. nostra 355. et Indicem Erratorum p. 566. cf. Gotbofredum 
p. Laemar. 101. — Ibid. ep. 9. p. Orell. J5S. acVntc non potuit 
wcrducere. »— potui L.« errore librarii. castigavit oscitantiam ho- 
minjs Lambinus p. 566. — Ibid. ep. 12. p. OreU. 160. ubi 
pcrro illa erit formula fiduciqe \ A ut inter bonos bene agier opor- 
vtcl? » — et ut inter bonos bene agier (del. oportef) L.« boc tal- 
sum. Lamb.inus sic dedit p. contextus 76, 15., ubi porro illa 
erit formula fiduciae , ct infer bonos bene. agier? sed eximen- 
dura istud et idem monuit in Indice Erratorum p. 566. , pa- 
ruitque monenti Gothofredus p. Laernar. 110. vide Annotatio- 
nem p. 356. — Ibid. ep. 29. p. Orell, 170. quod quidem si in- 
ler tenes coemptionalts prosuipseril^egeril non multuni, »— pro- 



PRAEFATIO EDITORIS. XXV 

»scripseris L. cfr. Rost. Spec. 3. p. 7.« reponendura proscri- 

pserit , auctore Lambino, p. Indicis 566. — Libro octavo ep. 8. 

p, Orell. 180. si quod iniuriis suis esset, ut Vestorius teneret. 

n&isi qaid iuris sui esset, ut Vestorius teneret Vb. (baud male!) 

«itemque L. , sed mire : si quid in iuris sui.a non adeo mire. 

delendurn islud in ex Indice Erratorum p. 566. falsus tamen 

el Gotbofredus, qui sic dare Lambinura affirmat , p. Laemar. 128., 

si quid iuris sui esset , ut eo Vestorius teneretur. — Ibid. p. 

Oreil. 181« quod eorum iudicum maior pars iudicarit ;, id ius 

ratumque esio.. » — iadicium C. L.« correctum ab Lambino p. 

Indicis 566. — • Ibid. ep. 12. p. Orell. 189« ipsum ut prende- 

rem et ab eo deprecarer iniuriam , quem vitam mihi debere pu- 

taram , impetrare a me non potui. »sic (Md.?) Va. L. 3. B. — 

y>putarem C. Vb. 1. 2.« et Lambino placuit p. 566. pularem. — 

Ibid. ep. 15. p. Orell. 192. habeo autem quam multa. sic in- 

terpungendum aactore Lamblno , Indicis p. 566,, habep autem 

quain mullal — Libro nono ep. 1. p. Orell. 195. etsi non 

idcirco eorurn usum dimiscram, quod iis succenserem , sed quod 

eorum me suppudebat. rescribendum ex Indice Erratorum Lam- 

bini p. 566., quod iis suscenserem. et Gotbofredus p. Laemar. 

137. »q. v. c. , suscenserem.a vide quae annotantur ad III. Pbi- 

jlipp. C. 12. §.30. p. nostra 327- — Ibid. ep. 16. p. Orell.209. 

solebam e.nim antea debilitari oleis et lucanicis luis. »ex anti- 

»qua correct. Eeng. 1. B. 2. — delibitari Md. V. — dele- 

nctari C. L. 3.« sed vide Lambinum in Omissis Tom. 3. p. 565. 

et in Indice Erratorum p. 566. sive Annotationis p. nostra 

363. sq. reponendum illi videtur deiibitari. — Libro decimo 

ep. 11. p. Orell. 226. non mediocris adhibenda mihi est cura, 

ut rei publicae me civem digniun tuis laudibus praeslem. »• — re 

publica. L.« reponendum ex Indice Erratorum p. 566., rei 

npublicae. itaque paruit Gotbofredus p. Laemar. 164. — Ibid. 

ep. 32. p. Orell. 245. Gladiatoribus autem Fadium quendam 

militem Pompeianum, quia j quum depressus in ludum bis gra- 

tis depugnasset , auctorari sese nolebat et ad populum confu- 

gerat t » — ob Fadium L. (non Graev.).« operae Lambinianae 

sic dederant p. 122, 9« gladiatoribus autem Fadium quendam, 

militem Pompeianum , quia ob quum depressus inludum, et reli- 

<ma. casligavit illos bcc nomine Lambinus p. Indicis 566. vide 



XXVI PRAEFATIO EDITORIS. 

Annotation^m p. nostra 368. mire Gothofredus p. Laemar. 179- 
»L. gladiatoribus autem. male , significatur enim dies j, quo 
»gIndiatores inter se commissi.« ipse maluit gladiatoriis. sed 
vide ab Drakenborchio disputata ad Livii 2. 36, 1. Tom. 1. 
P. 2. p. repet. edit. 301. sq. — Libro undecimo ep. 3. p. Orell. 
251. nam de delectibus habitis et pecuniis imperatis. operae 
Lambini sic dederunt p. 125, 29. nam de deliclibus habitis. 
itaque castigantur illi non immerito p. 566. reponendum, nam 
de dilectibus. vide Annotationem p, nostra 368. Gothofredus 
p. Laemar. 18|. »L. dilectibus. recte. nam et ita veteres, et 
»in I. l\. §. 50. ff. de Re militari. atque ita legendum in 1. 20. ff. 
»comm. dividundo potius , quam delictum aut edictum aut de- 
nlectum.fi — Libro duodecimo ep. 5. p. Orell. 273. erat autem 
Claternae noster Hirlius : ad Forum Cornelium Caesar , uter- 
que cum Jirmo exercitu : magnasque Romae Pansa copias ex 
deleclu Italiae comparat. »sic Md. C. V. L. 3. scilicet D. 
»Brutus obsidebatur j, erat Claternae Hirtius tum quum novis- 
nsimas ab eis Jitteras accepimus; nunc autem hic Romae Pansa 
amagnas copias comparat.u ad Lambinum quod attinet r dedit 
ille quidem p. contextus verborum Ciceronis 137, 36. comparat y 
sed mutavit sententiam maluitque compararat. vide Annotafcio- 
nem p. nostra 370. — Ibid. ep. 30. p. Orell. 292. tu tibi, 
mi Cornifici , fac ut persuadcas , non esse me tam imbccillo 
animo , ne dicam inhumano , ut a te vinci possim aut officiis 
aut amore. t » — mihi L. « castigavit operarios Lambinus p. Indi- 
cis 566. paruit etiam Gothofrerla?. — Libro decimo sexto ep. 
3. p. Orell. 36i. Tullius et Cicero Tironi suo s. d. et Q. pater et 
Jilius. Lambin. p. 190, 5- et Q. pater et C. filius. reponendum, 
aoctore Lambino, et Q. filius. vide Annotationem p. nostra 375. 
— Ib d. ep. 9. p. Orell. 364. ibi propter tempestatem a. d. VI. 
Idus morati sumus. nec aliter Lambin. p. 191, 33. sed reponen- 
dum ex Indice Erratorum p. 566. , ad VI. Idus morati sumus. 
Epistolis ad Q. fratrem lrbro primo ep. /]■•■ p. Orell. 390. 
ita mihi nihil misero praeler fidem amicorum x cautum meum 
consilium dcfuit. . »de Malasp. Q.L.l.fuit C. V. 1. curn Cdd.« 
sed vide Lambinum Annotatione p. nostra 429- sq. ex Indice 
Erratorum reponendum fuit, itaque paruit Gothofredus , quem 
vide p. Laemar. 579. — Libro secundo ep. 4. p. Oreih -103. 



PRAEFATIO EDITORIS. XXVII 

et Macer a Sestii subselliis surrexit ac se illi non defuturum 
affirmavit. » — Sextiis L. err. typogr.« reponendum ex Indice 
Erratorurn, nSextii subselliis. adhaesit prima littera vocis eius, 
quae sequitur, subselliis inquam. vide et Gothofredum p. Lae- 
mar. 583. — Libro tertio ep. 1. p. Orell. 417. ut denique illi 
palliati /opiariam facere videantur et hederam vendere. » — to- 
npiaria L.« errore operarum, quem correxit Lambinus in Indice 
p 565, — Ibid. ep. 4. p. Orell. 425. alterutrum , inquit idem 
Sallustius , defendisses idque Pompeio contendenti dedisses. exi- 
mendum illud idtm e contextu verborum Lambinus censuit p. 
Indieis 506. Gothpfredo sic legenduui videtur p. Laemar. 599-> 
alterutrum , inquit idcm Sallustius : aut accusasses aut defen- 
disses , et reliqua. — Ibid. ep. 8. p. Orell. 429. Crassum lu- 
nianunij hominem mihi deditum , per me deterruit. »— Licinia- 
mm de Man. susp. L. 1*566., ipso postea improb.« erraverunt 
one-ae Lambinianae. vide 'Annotationem p nostra 432. sq. et 
Indicrm, quem dudurn laudo , p. 566. 

T omo quarto. Acad^micorum Posteriorum libro primo 
C. 10. §. 39« Vol. 4. P. 1. p. Oreil. 72. nam et perturbationes 
voluntarias esse putabat, opinionisque iudicio suscipi. »cum Cdd. 
»V. M, D. sqq. — opinionesque H, L.« sed hic operarum er- 
rore , quem ipse correxit p. 626. vide Annotationem p. 439« 

Academicorum Priorum libro secundo C. 10. §.32. p. Orell. 

19. e't hoc quidem vel maxime animadvertebam vos moveri. 

— nos L. err. typogr.« sed vide Indicem Erratorum p. 626. 

et cf. Annotata ad h. 1. C. 11. §. 33 p. nostra 442. — Ibid. 

et in quaerendo ac disserendo. » — differendo L. err. tjpogr.« 

vid, Indicein p. 626. — Ibid. C. 23. §. 73. p. Orell. 32. atque 

is non hoc dicit , quod nos , qui veri esse aliqidd , non ncgamus, 

Ipereipi posse negamus : ille verum plane negat esse: sensus qui- 

dcni non obscuros dicit , * sed tenebricosos ; sic enim appellat 

<eos+ is , qui hunc maxime est adtniratus , Chius Metrodorus 

\initio libri ', qui est de Nalura, nego } inquit , scire nos * et reli- 

qua. »sic praeeunte ex partc Davisio h. 1. constituit et di- 

«stinxit Madvig. 1. p. 164. — ille verum esse ( m esse verum 

»G. 2.) plane negat : esse sensus quidem non («ec M.) obscuros 

»/ie.c (sed G. (;. 2.) tenebricosos £sic enim appellat eos is .. ... 

»de naturd) Nego , inquit ceteri, nisi quod L. 1566. — dicit 



XXVIII PKAEFATIO EDITORIS. 

nobscuros , sed et tenehricosos. sed volebat,, dicit , sed obscu- 
y>ros et tenebricosos. & eos [] Madvig.» vide Indicem Erra- 
torum Lambini et cf. Annotationem p. nostra 444. — Ibid. C. 
26. §• 84. p. Orell. 36. sublato enim iudicio illo , quo oportet 
agnosci , etiam si ipse erit , quem videris , qui tibi videbitur, 
tamen non ea nota iudicabis , qua dicis oportere . ut non pos- 
sit esse eiusdem modi falsa. « — dicis esse oportere L.» irarao, 
quam dicis esse oportere. vide et Gothofredum p. Laemar. 39» 
— Ibid. C. 27. §. 87. p. Orell. 37- esse aliquam vim cum pru- 
dentia et consilio scilicet , quae Jinxerit , vel, ut tuo verbo utar, 
quae fabricata sit hominem. « — om. ut L.» addendum ex. 
Indice Erratorum p. 626. — Ibid. C. 39. §. 123. p. Orell. 50. 
Hicetas Syracusius, «e Cld. D. 1. G- 2. — Nicetas H. V. L.» 
sed hic manifesto operarum errore. vide Annotationem p. nostra 
446. Lambino paruit Gotbofredus , p. Laemar. 4S. — Ibid. C 
39. §. 124. p. Orell. 51. uirum sit ignis, an anima , an san- 
guis? an 3 ut Xenocrates , * numerus nullo corpore. « — Xcno- 
»cratis L. 1566. volebat sc, — Xenocrati. margo 1584.'» Xeno- 
cratis operarum error. vide Annotationem p. nostra 446. — 
Ibid. C. 40. §. 125. p. Orell. 51. tune aut inane quidquam pu- 
tes esse , quum ita completa et conferta sint omnia , ut et r 
quod movebitur corporum , cedat , et , qua quodque cesserit, 
aliud illico subsequatur ? « — quodcunque moveatur corpus et 
ncedat L. 1566. sed volebat : quacunque quodque moveatur cor- 
npus , ea aliud cedat , et qua quodque. cesserit, ea aliud illico 
nsubsequatur.» duplex error. s»c enim babet Lambin. p. 34,31. 
tune aut inane quicquam putes esse , quum ita complcta et con- 
ferta sint omnia , ut et quodcunque moveatur. corpus , et aliud 
cednt j et qua quidque cesserit , aliud illico subsequatur ? re- 
ponendum ex Indice Erratorum p. 6^6. aliud cedat , deleta co- 
puiatione. deinde Lambinus sic volebat, Annotationibus p. no- 
stra 446«, ut et quacunque quodque moveatur corpus , ea aliud 
cedat, et qua quodque cesserit , aliud illico subsequatur , non t 
ea aliud illico subsequatur. istud ea acceptum equidem referam 
Lambinianis repetitionibus, quum reiiquis tum Laemarianae, 
ubL vide Gothofredum p. 49. — Ibid. C. 45. §. 139. p. OrelL 
57. ut Calliphontem sequar. «~ aut cum Cdd. aiiq. Grut. — 
»om. ut L.» sed notandum praeterea, non Calliphontem sed 



PRAEFATIO EDITORJS. XXIX 

Calliphonem maluisse Lambinum , ut et Callipho placuit eidem 
C. 42. §. 131. non Calliphon. itaque non immerito castigavit 
Jibrarium p. Indicis 6i6. vide Annotationem p. 447. et cf. Go- 
thofredum p. 55. 

De Finibus libro primo C. 4. §. 11. p. Orell. 80. qui autem 
alia malunt scribi a nobis , aequi esse debeht, quod et scripta 
multa sunt , sic ut plura nemini e nostris , et scribentur fortasse 
plura i si vita suppetet. « — debeant L.» errore operarum. ex 
Indice Lambini correxit Gotbofredus p. Laemar. 59« — Libro 
quarto C. 9« §» 22. p. Orell. .169« praesertim quum , quod illi 
suis verbis significent, in eo nihil novetur. «sic P. Faber et 
«L. sqq. — movetur Cdd. P. V. — mbveatur Ia. Cr. M,» sed 
p. Lambini 87, 39. sic est , in eo nihil movetur , non, nove- 
tur , ut est apud Gotbofredum p. 126. reponentlum tamen au- 
ctore. Lambino, moveatur. — Ibid. C. 24. §. 65. p. Orell. 182. 
nec enim ille respirat , antequam emersit , et catuli aeque 
caeci , priusquam dispexerunt , ac si ita fuLuri semper essent. 
«sic , et supra dispecturi L. D # sqq. ■ — despexerunt priores.» 
et despecturi sunt et despexerunt babet Lambinus p. 94, 49. 
et 95, 3., quanquam Jioc alterum invitus et nolens. itaque 
nescio an satis castigato librario^ quem uiique habiiit indiligen- 
tissimum , p. 626. reposuit dispexerint. celerum dispecturi sunt 
et dispexerunt coniectura Gotbofredi p, Laemar. 136. 

Tusculananun libro prirao C. 3. §. 5. p. Orell. 226. 
inde ita magnos nostram ad aetatem , ut non multum _, aut 
nihil omnino Graecis cederelur. «cedercmur L. 1566. err. ty- 
«pogr.» correxit Lambinus in Indice Erratorum p. 626. 
recte igilur Gotliofredus p. Laemar. 165. cederemus. — Jbid. 
C 11. §. 22. p. Orell. 232. sed levibus et rotundis corpu- 
sculis ejficientem animum concursu quodam fortuilo, sic et 
Xambinus p. contextus verborum Ciceronis 118, 43. reponen- 
,dum laevibus, ut et p. 121, 50. nobis C. 18, §. 42. p. Orell. 
239. — Ibid. C. 30. §. 73. p. OrelJ. 250. itaque dubitans , cir- 
cumspectans , haesitans , multa adversa reverens , tanquam 
rate in mari immenso nostra vehitur oratlo. «sic A B S E W. 2 
»— tanquam in raie R. Gr. b. PC. Gebh. 1. — ianquam ratis 
!»Edd. aliq. VML. Lall. sed iungendum rate vehitur.» et L?>m- 
jbmus p. 626. lanquam in rate maluit. vide Aanotationem p. 



XXX PRAEFATIO EDITOIUS. 

nostra 462. — Libro secundo C. 10. §. 23. p. Orell. 275. 
nnde ignis cluet mortalibus clam Divisus : eum dictus Prome- 
theus Clepsisse dolo , poenasque lovi Fato expendisse supremo, 
» — unde ignem morlalibus Divisse cluet doctu Prometheus, Clc- 
»psisse dolo , poenasque lovi Fato expendisse supremo. L. 1566- 
»de Scaligeri sententia, nisi quod Scaliger ignes.» reponendum 
ex Indice Lambini p. 626. , mortalibu Divisse cluet doctu Pro- 

methcus Clepsisse dolo. vide Annotationem p. 466. Ibid. 

p. Orell. 276. Iovisque numen Mulcibri adscivit manus. <t ar- 

vcivit (r- in marg. 1584.» et Gotbofredus p. Laemar. 197. «for- 
«tasse arcivit.» — Libro tertio C. 13. §. 28. p. Orell. 304. 
praeterea ad Troiam quum misi ob defendendam Qraeciam Sci- 
bam me in mortiferum bellum, non in epulas mittere. «sic 
«MLD. Lall. VV. 2. — sciebam Gr. b. PABSEGV. Gebh. 1.» 
et Lambinus p. 626. in Retractatis sciebam maluit , quam sci- 
bamj quod est p, contextns verborum Ciceronis 152, 43. unde 
Gothofredns p. Laemar. 114. «alii sciebam.» vide Annotationem 
p. nostra 468. — Libro quinto C. 32. §. 90. p. Orell. 379- an 
Scythes Anacharsis potuit pro nihilo pecuniam ducere ; nostra- 
tes philosophi facere non polerunt? «ez> om. facere Olx. , ut 
«volebant Man. Bentl. D. qui [] et Ern. delevit L. 1566., po- 
«stea improbavit.» Lambinus sic dedit p. 191 , 6. an Scjthes 
Anacharsis potuit pro nihi/o pecuniam ducere , nostrates philo- 
sophi non poteruntl postea j id est , in Annotatione p. nostra 
474. maluit exemplo Manutii , facere non poterunt m adde In- 
dicem p. 626. , ubi praeterea sic legitur, nostri philosophi fa- 
cere non poterunt ? 

De Natura Deorum libro primo C. 8. §. 19. Vol. 4. P. 2. 
p. Orell. 13. unde vero ortae illae quinque formae , ex qui- 
bus reliqua formantur _, apte cadentes ad animum efficiendutn 
pariendosque sensus? reponendam videtur ex. Indice Erratorurn 
Lambiniano , unde vero illae quinque formae , et reliqua. sed 
fortasse hoc etiam loco Lambinus operarios parum attentos ha- 
fruit. vide Annotationem p. 476. — Ibid. C. 10. §. 23. p. 
Orell. 14. qui vero mundum ipsum animantem sapientemque 
esse dixerunt j nulla modo viderunt j, animi natura intetligen 
tis in quam figuratn cadere posset. vide Annotationem Lam- 
bini p. nostra 476. et Indicera Erratorum p. 626. — lbid. C 



PRAEFATIO EDITORIS. XXXI 

15. §. 39. p» Orell. 20. tum eius ipsius principatum , qui in 
mente et ratione versetur 3 communemque rerum naturam uni- 
versam atque omnia conlinentem. «sic cum Cdd. aliq. m. lu. 
«V. 1. H, 2. Mo. — universa Cdd. aliq. M. L. D. prob. Beiero.» 
et Lambinus volebat, communemque rerum naturam universam. 
vide Indicem Erratorum p. 626., neglectum quoque ab Gotho- 
fredo. — Ibid. C, 23. §. 65. p. Orell. 25. abuteris ad omnia 
atomorum regno et licentia; hinc , quodcunque in solum venit, 
ut dicitur , efjingis atque efficis. quae primum nullae sunt; ni- 
hil est enim, quod vacct corpore; corporibus auteni omnis obsi- 
detur locus ; ita nullum inane, nihil esse individuum potest. 
ita et Lambinus p. 204, 46. , nisi quod ibi legitur, operarum 
fortasse vitio, quae primum nullae sint. sed vide Annotatio- 
nem p. nostra 477. — Ibid. C. 43. §. 120. p. Orell. 41. 
mihi quidem etiam Democritus , vir magnus in primis , cuius 
fonlibus JEpicurus hortulos suos irrigavit , nutare videtur 
in natura deorum* «— - natare L.» operarum errorem cor- 
rexit Lambinus p. 626. vide Annotationem p. 478. Gotbo- 
fredus p. Laemar. 294. «fortasse, natare- videtur.» — Libro 
secundo C. 3. §. 8. p. Orell. 45. C. Flaminium Caelius reli- 
gione neglecta cecidisse apud Trasimenum scribit cum magno 
rei publicae vulnere. «C Flamviinum L.» reponendum fuit ex 
Indice Lambiniano p. 626. C. Ftaminium. — Ib*.d. C. 59. §. 
149. p. Orell. 87. itaque plcctri similem linguam nostri solent 
dicere , chordarum dentes , nares cornibus iis , qui ad nervos 
respnant in cantibus. « — resonent L,». a vero aberrantem libra- 
»rium castigavit Lambinus p. 626. vide et Annotationem p. no- 
stra 481. — Libro tertio C. 25. §. 63. p. OieJl. 112. Febris 
enirn fanum in Palatio et Ofbonae ad aedem Larum et aram 
malae Fortunae Esquiliis consecratam videmus. «in edit. 1566. 
«err. typogr. deest ad,» addendum ex Indice Lambini p. 626. 
| vide Annotationem p. 483. — Ibid. C. 39. §. 93. p. Orell. 
|l21. sed quomodo iidem dicitis non omnia deos persequi iidem 
vultis a diis immortalibus hominihus dispartiri ac dividi so- 
imnia? Lambinus p. 254, 17. slc babet, sed quo modo iidem 
.dicitis, non omnia deos persequi , qui idem vultis , a diis im- 
.morlalibus hominibus dispertiri ac dividi somnia? reponendum 
1,1 



XXXII PRAEFATIO EDITORIS. 

ex. Indice Lambini p. 626. , tjui iideni vultis (operae mullis de- 
derunt^ solito stupore). vide Annotationem p. 483. 

De Divinatione libro primo C. ^S. §". 107- p. Orell. 162. 
certabani , urbem Romamne Remamne vocarent. « — Romamne 
«Remuramne (sio) L. 1566., sed volebal:^ Romam Remuramne.» 
vide Annotationem p. nostra 486. et Indicem Erratoram p. 626. 
— Libro secundo C. 14. §. 34. p. Orell. 181. qua ex cogna- 
tione naturae et quasi concenlu atque consensu , quam ov/unu- 
freiav Graeci appellant , convenire potest aut fissum iecoris cum 
lucello meo } aut meus quaesticulus cum caelo , terra rerumque 
natura? « — cogitatione Cdd. aiiq. L. 1566.» Lambinus in In- 
dice Erratorum p. 626. «qua ex cognalione naturae , alii, con- 
«tagione.» vide Annotationcm p. 487. — Ibid. C. 15. §. 35. 
sed tamen , eo concesso , qui evenit / ut is y qui impetrire velit, 
convenientem hostiam rebus suis immolet ? «sic M. (prob. L.) 
«Grut. seqq. — impertire m. V. ■ — impetrare L. iuvitus.» vidc 
Indicem Erratorum p. 626. itaque rccte Gotbofredus p. Laemar. 
386. «L. impetrire.» — Ibiti. C. 39. §. 83. p. Orcil. 196. non 
necesse est fateri, partim horum crrore praeceptum esse , par- 
tim supcrstitione, mulla fallendo? « — superstitionem L.» ope- 
rarum errore. vide Indicem p. 626. — Ibid. C. 51. §. 105. 
p. Orell. 203. magnus Dicaearchi liber est 3 nescire ea melius 
esse , quam scire. Lambino mancus videtur bic locus. itaquc 
lacunae signum apposuit p. 626., boc modo , magnus Dicaear- 
chi liber est j nescire ea melius esse quam scire * negant enim, 
et reliqua. ♦ 

De Fato C. 9. §. 17. p. Orell. 225. sed in factis i/nmuta- 
bilitatem apparere. « — imnwtabilem Cld. Mri. L. 1506. err. ty- 
«pogr. ?» vide Annotationem p. 490. et Indicem p. 626. — 
Ibid. C. 12. §• 26. p. Orell. 228- confeclum negotium , siqui- 
dem concedendum tibi est , aut fitto omnia fieri , aut quid- 
quam fieri posse sine causa. » — aut fato omnia^ quae causas 
«habeant , cur fiunt (sic ed. 1566- <& fiant m. 1584.), fieri » 
ex Indice Lambini , auctore etiam Gothoiredo p. Laemar. 4J7-, 
reponendum fiant. erraverunt enim operae. vide et Annota- 
tionern p, 490. sq. — Ibid. C. 19. §. 41. p. Orell. 234. neque 
enim Chrysippus concedens^ assensionis proximam et conlinen- 



PRAEFATIO EDITORIS. XXXIII 

tem causam esse in viso positam, eam causam ad assentiendum 
necessariam esse concedet^ ut si omnia fato fiant , omnia fiant 
causis antecedentibus et necessariis. «sic Vall, Ascens, utraq» 
«Manut. (prob. Lamb. ) D. Lall. Sch. 2. Mo. — [neque] eam 
«causam B. — ■ neque eam causam ceteri.» correxit Lambinus 
quum in Annotatis ad h. 1. p. nostra 491» ? tum in Indice Er- 
ratorum p. 626» itaque Gothofredus p. Laemar. 421. «L. delet 
«hanc particulam negationis , neque.» 

De Legibus libro primo C, 22«. §. 59. Vol. 4. P. 1. p. Orell. 
518. et ob eam ipsam causam cernat se beatum fore. Lambi» 
nianae operae sic dederunt p. contextus verborum Ciceronis 
330 , 49. et ob causam ipsam causam cernat se beatum fore t 
castigavit Lambinus in Indice , quem dudum lauclo , p. 626. — * 
Libro tertio G. 12. §. 27. p. Orell. 563. ex iis autem, qui ma* 
gistratum ceperunt , quod senatus efficitiVf , populare sane , /ze* 
minem in summum locum , nisi per populum , venire , sublata 
cooptatione censoria. «sic Turn. St. M. D. 1. G. 2. -^- quod se^ 
inatus consulto efficitur b. lu. V. — quod senatus constituitur 
«L. e« quod senatus conficitur de Creu2. susp. Mo.» Lambinus 
sic editum volebat p. 347, 13. ex iis autem , qui magistratum 
ceperunt , quod senatus ex his constituitur , populare est sant 
ineminem in summum locum nisi per populum venire , et reliqua. 
vide Annotationem p. nostra 510. paruit sic corrigenti Lambino 
Gothofredus p. Laemar. 457. — Ibid. C. 18. §. 40. p. Orell. 568» 
nec est unquam longa oratione i&endum, nisi aut peccante se* 
natu (quodfit ambitione saepissimej, nullo magistratu adiuvante^ 
tolli dicm utile est : aut quum tanta causa est , ut opus sii ora- 
toris copia vel ad hortandum vel ad docendum. «sic Turn. 6 
«Gdd. (prob. L.) Gebh. sqq, — spectante Cdd, b. Iu. V. wSt. L» 
«1566. — exspectante e Cld. M ( — nisi aut quum peccante L» 
«susp.).» maluit Lambinus Annotatis ad. h. 1. p. nostra 510.» 
nisi aut quum peccante senatu , idque habet Jndex. Erratorum p» 
626., auctore etiam Gothofredo p. Laemar* 460. 

De Officiis libro primo C. 16. §. 15. Vol. 4. P. 1 p. Orell. 
328. optime autem societas hominum coniunctioque servabitur^ si> 
ut quisque erit coniunctissimus , ita in eum benignitatis plurimunt 
conferetur* Lambinianae operae p. 357, 38. omiserUnt in. ita* 
que addendum ex Indice Erratorum p. 626. et deinceps, pau-* 

c 



XXXIV PRAEFATIO EDITORIS. 

cis interiectis, naturae apparet illud quidem p. 357, 38., sed in- 
vito Lambino. vide Annotationem p. 516. — Ibid. C. 18 §. 61. 
p. Orell. 331. illa virago viri. « — illaque virgo V. m. M. L.» 
sed vide Annotationem p, 517. et Intlicem Erratorum p. 626. 
poferat meliora docere Gotbofredus p. Laemar. 474. — ■ Ibid. * 
C. 1Q. §• 63. p. Oreli. 332. itaque viros fortes et magnanimos 
eosdeni bonos et simplices , verilatis amicos minimeque fallaces 
esse volumus. « — eosdemque f. m. L.» correxit I.ambinus p. 
626. et in suos usus Lambiniana convertit Gotbofredus. vide An- 
notationem p. nostra 5l7. — Ibid. C. 22. §. 75. p. Orell. 336. 
et Themistocles quidcm nihil dixerit 3 in quo ipse Areopagum 
adiuverit, at ille vere, ab se adiutum Themistoclcm. k— at ille 
avere a se dijrit adiutum Themistoclem L.» reponendum ex In- 
diceErratorum p. 626., vere a se dixerit. vide Annotationem p. 
518. — Libro secundo C. 4. §. 15. p Orell. 369 quibns rebus exculta 
liominum vita tanlum distat a victu et cultu bestiarum. » — de- 
«stitit af. V. m. M. L. P.» boc falsum, quod quidcin attinet ad ' 
Lambinum, nam p. 375, 45. contextus verborum Ciceronis le- 
gitur distitit , pnteteritum a verbo distare , neque alterum, j 
quod est a dcsistere deductum, alienum plane ab boc loco 
verbum, p'acuit Lambino. vide Annotationem p. 524. — lbid. C. 
12 § 42. p. Orell. 379- sed , ut pecuniae non quaercndae solum 
ratio est , verum etiam collocandac, quae perpetuos sumptus sup- 
peditetj nec solum necessarioSj sed etiam liberales f sic gloria et 
quaerenda et collocanda ratione est. « — gloriae et quaerendae 
«et collocandae ratio est L. vides Lambinum , ut alia ratione fe- \ 
«cit librririus Cd. d., utrumque rnembrnm exaequare voluisse.» 
reponendum ex Indice Erratorum p. 6Q6 , sic ^loria et quac- 
renda et collocanda ratione est. vide Annotationem p. nostra 
507. — Libro tertio C. 6. §. 28. p. Orell. 405- ab iis enim 
constitutam inter homines societatem evertunt , cuius societatis 
artissimum vinculum est magis arbitrari esse contra naturam ho- 
minem homini detrahere sui commodi causa , quam omnia m- 
commcda subirc vel externa vel corporis vel etiam ipsius animi, 
quae non vacent iustitia: haec enim una virtus omnium est do 
niina et regina virtutum. n — quae vacent iustitia, haec enim 
y>una virtus (= virtus una L. P.) abcd. Cdd. pleriq. V. m. M- 
•(qul duo : — om. una. cum d.) L. O. p. F. f . sine sensu.» 



: 



PRAEFATIO EDITORIS. XXXV 

itaqtie sic correxit Lambinns p. 626«, quae vacent iniustitia. 
vicfe Annotationem p. 532. — Ibid. C> 24. §. 93 p. Orell. 428. 
faciat, quod promiserit > necne? »— promiserit ille e> L»» cor- 
rexit Lambinns p. 626. vide et Annotationem p. 536» 

Catone Maiore C. 6* §. 20. p. Orell. 246. proveniebant 
oratores novi , stulti adolescentulL Lambin. p. 408 ^ 22» prove* 
hebant ad res novi > slulti > adolesceniuli. reponendum e£ In~ 
dice Erratorum p. 626., provehebuntur m vide Annotationem p» 
nostra 540. sq. — Ibid. C. 11. §. 36. p. Orell. 252. nec vero 
corpori soli subveniendum esl , sei£ menti atque animo midto 
tnagis: nam haec quoque^ nisi tanquam tumini oleum instilles* 
exstinguuntur senectute. Lambinus sic dedit p. contextus ver- 
borum Ciceronis 410 , 36. nec vero corpori solum subveniendum 
est, sed menti atque adeo multo magis: nam (sic corrigendum 
istud num, commentum librariornm) haec quoque , nisi tanquam, 
lumini oleum instilles, extinguuntur senectute, reponendum, au- 
Ctore Lambino p. Indicis 626., extinguitur , ut ad haec, id est 
mentem referas. vide Annotationem p. nostra 542. Gothofredus 
p. Laemar. 547. »fort. , sed et menti > atque adeo multo magis** 
reliqua aut tacuit, aut ignoravit. 

Laelio C, 8. §. 28. p. Orell. 283. quis est , qui C, Fabricii^ 
M. ' Curii non cum caritate aliqua et benivolentia memoriam 
usurpet, quos numquam viderit? et Lambinianae operae sic de* 
derunt p. contextus verborum 482, 46 M, Curii> inquam. sed 
castigavit ilios Lambinus p. 626. — Ibid. C. 10. §. 3 ; U p. Orell. 
285. sin autem ad adolescenliam perduxissent , dirimi tamen, 
interdum contentione vel uxoriae conditionis vel commodi ali~ 
cuius > quod idem adipisci uterque non posset. » — vel conten- 
mlione uxoriae condicionis •' L.» sed reponendum ex Indice Erra» 
torum p. 626., contentione vel uxoriae condicionis. vide et An~ 
notationem p. nostra 549. sq. — Ibid. C. 11. §. 37. p. Oreik 
286» qui aderam Laenali et Rupilio consulibus in consilio. et Lam- 
bin. p. 424 > 6. habet Butilio pro Rupilio, quem errorem nota* 
vit Drakenborchius ad Livii Epit. 59 Tom. 12. P. 2. p. repet» 
edit. 230. sqq. operae Lambini castigantur p. 626. 

Timaeo C. 10 p. Orell. 507. erant autem animantium ge» 
nera quatiuon quorum unum divinum atque caeleste: alterum 
pennigerum et aerium: tertium aquatilei terrestre quartum* 



XXXVI PRAEFATIO EDITORIS. 

» — aquadle est e £. L. 1566. omittunt Cdd. et edd. ante L.» 
Lambiniana a. 1566. sic habet p. 445, 1. erant autem anintan- 
tium genera quattuor , quorum unum divinum atque caeleste, al- 
terum penn/gerum et aerium, tertium aquatile terrestre , quartum 
divinae animationis maxime speciem faciebat ex igne , ita ut 
splendidissimus esset et aspectu pulcherrimus. reponendum Lam- 
bino videtur p. 626 , ter'ium aquatile et terrestre , loco utique 
parum castigato. sic enira PJnto Timaeo p. 39. E. P. 3. Vol. 2. p. 
Bekker. 40, 14. eioi <3e tsttuqs^ , ptu psv ovquviov &scov ysvog, 
uXkn ds itTrjvov v.ui usqotj^qov , tqitij ds svv6qov sidog, nstov 
Jfc v.ui /sqouiov tstuqtov. tov /lisv ovv dsiov ti)v tiXsiot^v i$suv 
£y. nvQog drnJQ^aTO , oncog otv Xa/LiTiQOTaTOv ideiv re xuXXigtov 
sTrj x. t. X. 

De Petitione Consulatus C, 4. §. 13. Vol. 3. P. 1. p. Orell. 
446 noli putare , eos , qui sunt eo honore usi _, non videre _, tu 9 
quum idem sis adt>ptus , quid dignitatis \habiturus sis : eos vero, 
qui consularibus familiis nati locum maiorem consecuti non sunt y 
suspicor tibi , nisi si qui admodum te amant , invidere. » — non 

*sunt, nisi amant , non invidere om. suspicor tibi L.» sed 

Lambinianis addendum t ibi , quurn ex Annotatis ad h« 1. p. 
nostra 576. sq., tum ex Indice Erratorum p. 626. 

Ilaec bactenus. neque tamen eo consilio hunc recensum egi, 
ut vel tanquam adversarius obtrectarem laudibus Orellii, viri do- 
ctissimi et a rae non alieni, vel minuerem pretium et famam the- 
sauri critici Ciceroniani, cuius praestantiam usu assiduo cogni- 
tum habeo: sed ut ea , quae ille humana infirmitate , plerum- 
que culpa etiam aliorum peccavit, ab iis, quae gerrnana et inte- 
grasunt, faciMimo negotio possint separari. quod quum unice 
propositura haberem (neque enim laboro illa vitiosa aemulatione, 
qnam rivalitatera vocant), simul etiara ut iuvarem aliquantum 
lectionis Ciceronianae studiosos , qui mecum Orelliana opera 
uti volent (eos autem spero fore quam plurimos), feci hoc liben- 
tius, ut in d^scribenda Annotatione Lambiniana digerendaque, 
conquirendis etiam , quae per singulos tomos dissipata sunt, Ad 
dendis , inquam, et Omissis, quae adhuc fere neglecta iacue 
runt , laborern non mediocrem , neque taraen iniucundum po 
nerem» usus sum editione scriptorum Ciceronis omnium quae 
extant Lambiniana principe et unica (vide Fr. A. Ebertun 



PRAEFATIO EDITOPJS. XXXVII 

Lexico Bibliographico Tom. 1. col. 330. sq Nr. 4262.), cuius li- 
bri haec est inscriptio *. 1.) marci | tulhi | ciceroius | opera o- 

MNIA, | QUAE EXTAjVT, | A DIOINYSIO LAMBINO MONSTRO | LIENSI EX 

codicibus manuscriptis | emendata, et aucta : Quorum ordinem 
et | numerum altera pagina indicabit % \ Eiusdem D. Lambini an- 
notationes , seu emendationum rationes singulis tomis distinctae. \ 
Index rerum et verborum memoria digniorum copiosus et \ lo~ 
cuples , singulis tomis adiectus : | Et fragmenta omnia , quae ex- 
stant j a viris doctis non ita pridem undique colleeta. | parisiis, | 
Ex ojficina Iacobi dn Puys, sub signo Samaritanae. | M.D.LXVI 
(1566.)» ) cum privilegio regis. foi. pagg. XVI (non signatae) et 
384* 2.) tomus secuwdus j operum m. tullh | Ciceronis omneis 
eius orationes comple — | ctens , A Dionys. Lambino ex fide 
codi — | cum manu scriptorum emendatas: | quarum indicem 
versa pa- \ gina te docebit. \ Eiusdem Lambini annotatiunculae , 
seu emendationum rationes. \ Index locupletissimus rerum ac 
verborum , quae memoriae \ mandentur, digniorunu | luteti- 
ae , | Ex officina Iacobi Dupuys e regione collegii Cameracen- 
sis | sub Samaritanae insigni | 1565« | Cum privilegio Regis. pagi- 
narum numerus 848. fol. 3.) tomus tertius | operum m* tullii 
cice- | ronis , omneis eius epistolas complectens. | Epistolarum 
libfos XV (sic), ad familiareis: ex quibus octavus solas M. 
Coelii episto- | las ad Ciceronem continet. \ Libros XVI, ad T. 
Pomponium Atticum. | Libros III, ad p. Ciceronem fratrem \ Li- 
brum I, ad M. Brutum. \ Epistolam ad Octavianum , sive sit 
Ciceronis , sive incerti auctoris, | Librum unum Cornelii Nepotis, 
de vita T. Pomponii Attici, \ Scholia , seu emendationes Dionys. 
Lambini Monstroliensis. \ Indicem copiosissimum rerum ac ver~ 
borum memoria digniorum. \ lutetiae,, apud lacobum du Puis , 
sub signo Samaritanae , e regione collegii Cameracensis. \ M. 
D. LXV (1565.). | Cum privilegio Regis. paginae 566. fol. 4.> 
tomus quartus I operum m. tullii cice - | ronis philosopkicos eius 
libros a Dionys. Lambino \ Monstroliensi ex auctoritate codi- 
cum manuscr. emen - \ datos , complectens : quorum indicem j et 
numerum al - | tera pagina indicabit. \ Lutetiae , | Apud Iaco- 
bum du Puis , sub signo Samaritanae , e regione collegii Came- 
racensis. \ M, D. LXVI (1566.). | Cum privilegio Regis. pagi- 
nae 627. fol. et ad calcem huius voluminis , in ima pagina ex- 



XXXVIII PRAEFATIO EDITORIS. 

trema, iegantur haec: lutetiae , | Excudebat Floricus Praeuo- 
tius anno CIO 13 LXVI (1566). Mense Februario , ( sumtibus 
lac. a Putto y Bern. Turrisani, Ph. Galt. Rouillii. ex quo apparet, 
editionem Lambinianam inchoatam a. 1565. , absolutam esse et 
publici iuris factam eo ipso anno , quem primo tomo et quarto 
praeseripserunt redemptores librarii; his ita praestitisse opera- 
rios mercede pactam operam , ut volumen secundum et tertium 
a. 1565. absolverent, quartum tomuro et deinceps primum de- 
scribendo finem labori suo imponerent. inseruntur enimhis tomis 
Addenda et Omissa en reliquis voluminibus , vulgo neglecta , 
sed nunc tandem suo loco reposita. mensis autem Februam 
dies, quo die liber in vulgus edi coeptus est , litteris publicis 
consignatus, fuit20.,id est , X. Kalendas Martias. sic enim habet 
summa legis privatae seu privilegii : *Caroli Maximiliam Va- 
alesii Gallorum regis Christianissimi lege singulari sancitum 
«est, ne quis typographus sciipta orania M. Tullii Ciceronis a 
»JD. Lambino Monstroliensi post alios superiores locis innurae- 
«rabilibus emendata , Jussu et sumptibus Iac. a Puieo , Benu 
nTurrisani, Phil. Galteri Rovillii , curn eiusdem Lambini emen- 
adationum rationibus seu annotationibus typis a. 1566. X. Kalen- 
ndas Martias impressa imprimere, neve quis bibliopola neve 
»quis alius divendere , aeve alibi impressa in aliquam GaH.ae 
»urbem ullumve alium huius regni locum importare et ibi vena- 
»Ua habere, neque eo.munetim neque separatim , sive emenda- 
«tiones sint in ipso Ciceronis contextu impressae sive servata 
nvulgata scriptura seorsum a contextu positae , quocunque de- 
• nique modo ad faciendam fraudem legi aliquid in hac edi- 
»tionefuerit immutatum, quemadraodum fit a furibus , qui re- 
»rum furtivarum faciem mutare solent , sine eorum qui supra 
acommemorati sunt permissione , ante sexennium a die X. ante 
»Kalend. MarU huius anni y quo die haec editio absoluta est, 
«numerandum audeat.a 

Egregiam in Cicerone tum emaculando et a vitiis purgando, 
tum illustrando operam posuisse Lambinum summos v.ros et 
in litteras nostras immortaliter meritos auctores quum habeam 
locupletissimos , ut Lambiniani operis et instituti rat.o pen.tus 
cognoscatur, dabo Praefationes, quae Ciceron.s ed.t.oni prae- 
missae sunt , integras , neque praetermittam elogia v.rorum do 



PRAEFATIO EDITORIS. XXXIX 

ctorum, qnibus ornata illa editio in lucem prodiit et posteri- 
tatis memoriae commendata est. pertinet huc locus ex epistola 
ad Erricum Memmium , quae , Lucretii libro primo praefixa , 
eiusmodi est , ut Lambinianae recensionis bistoriam non levi- 
ter attingat iocus sic babet p. Francofurt. edit LXVII. sq« 
»atque boc pluris est e.a , quam babes optimorum librorura, su- 
apeiJex, quod eam libentissime ac liberalissime iis omnibus 
»impertiris, quos exploratum babes x solere unde profecerint 
«mgenue profiteri , neque eum quem foris perceperint fructum 
»sibi vindicare. itaque mibi , quem optime nosti et quem scis 
«novam omnium M. Tullii scriptorum editionem omnibus suis 
«numeris et partibus perfectam atque expletam meditari , iam-. 
»pridem tna vetustissitna atque emendatissima omnium M, TuJiii 
»operum exemplaria uJtro detutisti , currentemque £ut aiunt) 
nincitasti. neque vero id soJum fecisti , sed etiam (qua in re 
»industriam ac dlligentiam tuam incredibili litterarum amore 
»coniunctam admiror) scripturas omnes inter se dissimiles atque 
»a vulgata Jectione discrepantes ad oram unins exempii tjpia 
«excusi, partim tua partim tui librarii raana adscriptas \ mihi 
cornmodasti [vide , quae notantur ad V. Accusationis C. 36 
§.9'b T. 2. p.Lambin. 688., nobis p.173.], ut minore meo Ia~ 
>bore ex talibus scripturis quasi sub uno aspectu positis, AdrU 
mp Tumeho interea et loanne Aurato collegfs meis, quorum 
«iudicium est (ut scis) in hisce Jitteris subtiJissimum , adhibitis. 
»et consultis, eam potissimum sequerer ac probarem, quae et 
*»M. TuJIio esset dignissima et eius sententiae maxime consen- 
«tanea et omnium virorum doctorum consensu nemineque re- 
»pugnante optima ac verissima. namque omnino mihi deiibera^ 
«tum est, a vulgata et recepta scriptura ne Jatum quidem un~ 
>guern discedere, nibil in tanto talique scriptorc iramutare ,' 
anisi quod ita perspicue et sine controversia corruptum sit ac 
»depravatum, cuiusque restitutio ita sit auctoritate iibrorum 
veterum camprobata et (quod caput est) veritate ac ratione 
fundata, ut omnes mortales neque indoctissimi neque maxime 
hebetes sic esse legendum , quemadmodum restituendnm cu. 
•ravero, fateantur,< scripsit haec Larabinus Lutetiae Parisio- 
>um, a. 1563. Kaiendis Sextilibus. 

Ex hoc igitur tempore, i ara inde ab a. 1563., incubuit 



XL PRAEFATTO EDITORIS. 

ille quidem toto animo ac studio omni in opus Ciceronianum , 
auctore atqoe impulsore, deinde etiam adiutore Errico Mem- 
mio j, Supplicum libellorum in aula Christianissimi Regis magi- 
stro , eiqne perHciendo temporis bonam partem , laborem certe 
non mediocrem impendit *); tamen post quattuor annos, con- 
fecto quod propositum habuerat curriculo, adeo sibi non satisfecit, 
ut in Commentariis Horatianis , a. 1567- denuo editis , baud 
dissimulanter profiteri ausus sit , plura se peccasse in Cicerone , 
multaque parum recte administrata esse , quum propter indili- 
gentem , quem nactus fuerat, typographum, tum vero etiam , 
quod ii, qui sumptus suppeditaverant, nequaquam satis spatii 
ac temporis ad rern tantam accurandam concesserant. neque 
dubium est , quin Lambinus post primam editionem , nulla sua 
culpa festinatam , in expoliendo Cicerone perseveraverit , in- 
choata perfecerit , multa retractaveiit, quaedam etiam nova in 
medium attulerit, quibus iterata editione bono cum fructu lecto- 
rum Ciceronis uteretur. sed morte praepeditus , opus quod in 
manibus habebat , ab ingenio et doctiina instructissimum , ne- 
quaquam omnibus partibus aequaliter perpolitum reliquit. iam 
quae deinceps, post Lambini mortem , sequuta sunt, infelicio- 
rem etiam exitum babuerunt. scilicet librariis Lambinianum 
opus repetituris placuit eius rei administrandae ratio planecon- 
traria. qui quum intellexissent , a multis desiderari pristinum j 
Ciceronem , qnalis ante Lambinum fuisset, quemqne ipsi olim i 
pueri manibus tractavissent , horridulum cniidem illum, sed 
veste familiari et domestica indutum : boni viri , praecipitato 
consilio, scripturae, quam vulgatam vocant , patrocinium susce- 
perunt, eiectisque Lambini correctionibus , dum vulgatam lecti- 
onem restituunt, ita omnia miscuerunt ac turbaverunt , ut quid 
intersit inter rectum et pravum, verum et falsum , dispicere 



") En tibi specimen lucubrationum Lambini , quae sane non inediocris 
fuerunt contentionis ! a. 1601. Horatianorum Commentariorum pri- 
ma eclitio; a. 1563. LucretU prima eelitio ; a. 1565. et 66- Ciceronis 
editio ; a. 1507. Horadi editio altera , secundis curis auctior ; a. 
1570. Lucretii editio tertia , id est , Commentariorum Lucretiano- 
rum altera. inoriiur Lambinus a, 1572. 



PRAEFATIO EDITORIS. XLI 

omnino nequeas. annotationem vero qua fide et diligentira 
transcripserint, hac nostra editione quam plarirnis Jocis testa- 
tum fore confido. 

Quae quum ita sint, omisi istas repetitiones , a quibus ante 
Orellium omnes pendent, Lambinum ipsum vix ac ne vix qui- 
dem norunt. quorum librorum anctoritatem qui nullam dixe- 
rit, is id dicit, quo'd mibi quidem a re ipsa atque ' a veritate 
m/inime distare videaiur. nonnunquam tamen usus sum edi- 
tione Santandreana ' a. '1580. 5 quae quum repetita sit ex editio- 
ne a. 1573. sive Puteanea , quam primam post principem nu- 
merant in Lambinianis, exemplum habui luculentum et quasi 
incorruptum testimonium eius confus'onis, de qua supra dixi. 
iam et Santandreana et reliquae quae deinceps sequutae sunt, 
aliae ex aliis derivatae , si quid novi afferunt in Annotatione 
Lambini , id omne profectum videri debet a curis posterioribus, 
quas dicunt esse sapientiores ^ai dsvrsgai ncog opgovrtdeg oocpco- 
xtoai , inquit Euripides Hippol. 441. vid. Cicer. XII. Philipp. 
C. 2. §. 5. Vol. 2. P. 2. p. Orell. 573.). id autem quale sit , 
Graeviana aliaeque editiones , quae cum notis variorum prodi- 
erunt, quum omnium tum' singulorum Ciceronis librorum, ita 
quemvis docebunt , nihil ut ultra requirat. nos veram et ger- 
manam Lambini manum dedimus. neque enim id nunc quae- 
ritur , quid primo positurn sit ab Lambino (satis hoc praestare 
videtur thesaurus critieus Orellianus), sed cur ita .positu.m sit 
quaeque fuerint .mutandi contextus cau&ae primariae. ita simul 
fore spero , ut ex hoc fonte , quem primus aperui, tanquam a 
capite plura in illum thesaururn , aut nondum animadversa aut 
jparum recte tradita _, deducantur. lemmata praescripta singulis 
annotationum particulis aliquanto uberiora dedi ; neque erit 
juisquam , qui meum in hac re consilium reprehendat. sunt 
3nim et ipsa non aliunde hausta , sed a Lambino repetita , di- 
iigenter correctis erroribus , a quibus ille sibi parum caverat, 
^raesertim librarios nactus non diiigentissimos. denique quae 
iddidi aut iqterposui Lambinianis , ea vel explicandi et illu- 
itrandi causa adduntur , vel e libris ducta sunt tum scriptis 
um editis, quos libros partim ipse primus expioravi, partim 
)ost alios denuo accurate excussi. 

De vita et scriptis Lambini multi prodiderunt , quorum re- 



XLU PRAEFATIO EDITORIS. 

censum egit Christophorus Saxius Onomastieo Litterorio Vol. 
3. pag. 398. sq. et Analectis pag. 6'49. sq. nos in tanta libro- 
rum , per quos materiam tarn insignem disseminatain vidi- 
mus, penuria (sunt enim plerique in rarissimis) hunc locum 
intactum relinquere maluimus. obiit autem Lambinus diem su- 
premum a. ut dixi 1572., nondum exacto post tertiam Lucretii 
editionem biennio. »il mourut l'an 1572. de deplaisir apres la 
»mort de Mr. Ramus, son bon ami , &ge de cinquante six ans , « 
Morerus inquit (Grand Dictionnaire Hist. Tom. 3. p. 302 ) lo- 
cum memorabilem dabo integrum ex Thuani Historia 52. p. 
996. B. sqq. «Petrus Ramus in Viromanduis natus , quum diu 
«bonas litteras pbilosophiam et postrerao mathemalicas scientias 
»in Prelaea schola , cui praeerat, et postea in Regio auditorio 
»docuisset, postrerao erroneam in philosophicis doctrinam in- 
«vexit, Aristotelem voce et scriptis importune oppugnans ; qua 
»de re cum Iacobo Cnrpentario Glaromontano magnae contro- 
»versiae ei fuere , et antea maiores cum Anlonio Goveano et 
nloachi/no Perionio : tamen ex eo commendatione dignus fuit , 
wquod ingenio, diligentia , assiduitate et opibus etiam suis, 
nquantum in ipso fuit , rem littcrariam iuvit ac promovit, in- 
»stituta matbematices professione , cui annuum vectigal 13. li- 
»brarum e facultatibus suis attribuit. is a Carpentario aemula 
»et seditionem adiuvante immissis sicariis e cella , in qua late- 
»bat, extractus et post depensam pecuniam inflictis aliquot 
«vulneribus per fenestras in aream praecipitatus est , eilusis 
»visceribus , quae pueri furentes magistellorum pari rabie in~ 
»citatorum impulsu per vias sparserunt , et cadaver ipsum scu- 
nticis in professionis opprobrium diverberaates contumeliose et 
»crudeliter raptaverunt. quod ubi ad Dionysii Lambini Mon- 
wstroliensis, humaniorum litterarum et utriusque linguae Rt;gii 
«professoris , multisque editis libris de re litteraria bene meriti 
»aures pervenit, ille, qui sibi cuoa eodem Carpentario occultas 
»simultates quamvis ob rem litterariam intercessisse sciret , de 
wcetero a Protestantium doctrina alienus, tamen exemplum 
*Rami veritus adeo consternatus est , ut ab eo erigi non potu- 
»erit , perculsaque mente in morburn gravissimum inciderit, ex 
»quo post mensem decessit.« 

Quod reliquum est , ornamenti loco adiecimus picturam 



PRAEFATIO EDITORIS. XLIII 

lithographicam , quae manura Dionjrsii Lambini veram et ger- 
imanam repraesentat , idque fecimus auctore et adiutore Car. 
Frid. Heinrichio, antiquarum litterarura in his terris statore 
egregio. is quum esset Rilonii, nactus est particulam Appen- 
dich Herodoti Basileensis eura Gamerarii Praefatione, quem 
librura oiim habuit Dionysius Lambinus, cuius in margine 
inanus est luculentissimis litterarum ductibus conspicua. eius 
iibri folia quaedam, religiose asservata- , vir omni humanitatis 
laude insignis , ut ad Lambiniana nostra illustris quaedam 
accessio fieret, mecum beuigpe coramunicavit. 

Commentabar vere medio Confluentibus a. 1830. 



DIONYSII LA.MBINI 
PRAEFATIONES. 



i. 

DIONYSIUS LAMBINUS ERRICO MEMMIO VIRO CLARIS- 

SIMO SUPPLICUM LI13ELLORUM 1JV REGIA 

MAGISTRO S. D. 



Q, 



unm Gallis tuis exterarumque nationum liominibus ea munera 
largiris, Errice Menimi _, quae non ex arcis et loculis tuis, sed 
e reconditissimis et locupletissimis bibliothecae tuae scriniis de- 
prompta utilitates eis afferunt non ad corpus aut ad rem farni- 
Jiarem , sed ad animum pertinentes , longe melius profecto de 
iis mereris., quam ut tibi parem gratiam referre valeant. nara 
si eos , qui corporum morbis remedia vel ipsi invenerunt vel ab 
aliis inventa adbibent _, eosque qui in viros bonos rerum ad 
victum necessariarum egestate laborantes beneficentiam ac libe- 
ralitatem conferunt , tantopere laudare totque ac tantis bono- 
ribus afficere soleinus^ quum t;imen et viris fortibus corporum 
morbi sint tolerabiles , et multi in paupertate beate vixerint • 
qui vero animurn non habeat ab angoribus purum ac vacuum , 
cupiditatibus liberum ac solutum, virtute praeditum doctrinaque 
excultum, non miser esse non possit: te, qui in bominum genus 
ea beneficia confers, quae non ad corporis dolorem minuen- 
dum gravitatemque Jevandam, non ad rei familiaris tenuit;»tem 
sustentandam iactnramve sarciendam, sed ad animorum divitias 
alte extruendas atque exaggerandas , ad animos bonis litteris 
ingenuisque artibus excolendos atque instruendos, ad animorura 
denique tranquillitatem sanitatemque comparandam tantopere 
valent, quibus laudibus ad caelum efferemus? quibushonoribus 



DIONYSII LAMBINI PRAEFATIONES XLV 

ornabimu9 atque augebimus? omnino nibil a quoquam excogitari 
potest , quod tuis in bomines humanitate politos beneficiis 
aequaliter respondere possit. verumtamen quum bonornm 
iomniam humanorum bonos sit maximnm, quumque Biis immor- 
'talibus (quorura in hominum genus beneficia longe suntet pJurimn 
jet maxima) nihil maius tribuere aut soleamus aut possimus , 
quam honorem gratamque eorum quae ab iis accepimus memo- 
riamj quum denique, etiamsi quae vicissim a nobis accipiunt, 
prae multitudine et magnitudine suorum erga nos munerom 
pauca et parva esse intelligant, nihil maius tamen a nobis re- 
quirant, idque quod a nobis sedulo redditur aequi boni faciant: 
quemadmodum homines Jicet tuorum erga se meritorum admi- 
ratione obstupescant, nihiJominus gratiam tibi qualemcunque 
possint referre aut certe gratam voluntatem remetiri debent, ita 
te naturam in hoc tuam, quae veram et solidam gloriam , non 
inanem gloriae imaginem semper expetivit , ducem secutum, 
tuorum benefactorum conscientia fretum , nullam praeterea 
aliam mercedem quam liquidissimam et sincerissimam votapta- 
tem ex tua in homines benignitate natam ac profectam fJagitare 
aut expectare , ipsaque honestate (quod facis) contentum esse 
decet. neque enim beneficia tua feneraris, sed ad bene me- 
rendum de hominibus natura factus honestatem ac pulchritudi- 
nem virtutis unicum et veracem tuae beneficentiae omnisque 
virtutis fructum esse putas. 

Atque ut hoc naturae tuae maxime consentaneum est, ideo- 
que in te est probabilissimum minimeque mirabile , sic de multis 
aliis si hoc idem dicatur, et remotissimum a vero iodicetur et 
ffidem omnem superare videatur. tu enim scilicet, qui virtutis 
et honesti speciem assidue animo contemplaris acerrimisque 
mentis oculis contueris, eius incredibiJi amore infJammatus nihil 
praeterea admiraris , non emolomentum , non gloriam iaanem, 
non auram popularem , non cetera quae coivis de populo con- 
tingere queant , usque adeo, ut, qubd a Platone dictum est , 
virtutis speciem oculis corporis non cerni , quodsi cernatur, 
mirabiles sui amores excitaturam , in te comprobatum et confir- 
matom esse videatur. ilJi autem verae laudis dnlcedinem nun- 
quam gustaverunt, sed falsa utiJitatis et voluptatis et gloriae 
specie decepti in studio rerum inanissimarum consenescunt , 
litteras et litteris expolitos homines odio acerrimo persequuntur, 
eosque in circulis, in conviviis, apud sui similes, apud omnes 
contumeliosissirne laedunt atque invidiosissime criminantur, ita 
effrenatis et indomitis pecuniae et divitiarum cupiditatibus in- 
censi tantumabest, ut rei pubJicae prosint* aut consulant, ut 
etiam sint pestiferi et perniciosi cives. tu vero (ut cetera tua 
in rem publicam merita hoc loco sileam) quam habes omni 
librorum et caJamo descriptorum et typis impressorum genere 
instructissimam ac refertissimam impensoque emptam bibliothe- 
cam, eain ita omnibus nostri ordinis hominibus patefacis , ut 
non tibi, sed omnibus comparasse videaris. ex ea enim anti- 



XLVI | DIONYSII LAMBINI 

«uissima et fidelissima deprompta exemplaria cnm iis libenter 
ac lucunde communicas, qnos exploratum habes, et posse et 
velle fructus inde decerptos rei publicae impert.re. neque vero 
veteres solnm toas membranas ad communem omnium et publi- 
cam utilitatem confers, sed etiam auctoritate et grat.a tua, quibus 
in primis flores , assequeris, ut si qui forte antiqua ahqua ha- 
beant exemplaria, quorum similia alia babeas aot etiam non 
habeas, ipsi ultro aut certe a te admoniti et rogat, ad te dete- 
rant ut vel iis utare pro tnis , vel eorum testimon.o tuorum 
fides^confirmetur. id quod etiam nobis |n hoc negot.o conhci- 
endo plurimnm profoisse experti sumos qoare qoemadmodom 
rex illeregum Agamemnon optat apud Homerum, ut decem 
Nestoris similes habeat ; qaod si accident , non dob.tat qu,n 
brevi Troia sitperitora: sic regi nostro Carolo optandum s.t, 
nt decemhabeat Memmii similes ; quod s. contmgat, dub.tare 
non debeat, quin barbaries et ignoratio bonarum I.tterarum, quae 
Tametsi magna ex parte profligata et fugata est, e.ns tamen et.am 
nunc in quibusdam Galliae loc.s vest.g.a remanent , fund.tns 
ex tota Gallia in perpetnum sit exsulatura. , 

Nettue tamen hoc ita accipi velim, quas. negem complure. 
alios esse ornatissimos atque amplissimos viros , qoi et l.tteras 
ament et litteratis faveant eoromqoe caosa omn.a cnp.ant : sed 
horum alios impedit rerum privalarum cura, ahos re. pnbhcae 
oceupatio districtos tenet, alios ambit.o moratur ac reta.dat , 
alii litterarum studium ad nsum privatnm ant ad oblectatmnem 
domesticam sibi reservant , de litteris ,n pobhco sermonem ha- 
bere aot earom scientUm prae se ferre personae suae parnm 
decorum esse putant, alii etiamsi se litteras did.c.sse non d.ss,- 
muleTpro litteratis tamen viris, iis max.me qu, solo l.tterarum 
rmine commendantur, laborem aliquem aut molest.am susc.pere 
nolint te antem neque rei familiar.s (qoae tuo mento laut.s- 
Twna et amolissima est) amplificandae stud.nm , neque re, pu- 
b icae (in q«a magna cum laude versaris) administrat.o neque 
veThonoriseius quem adeptus es vel eorum qu. te manent cursus, 
neane quicquam 1 aliud a perpetuo in l.tteras et l.tteratos ho- 
mines studio atqueofficio revocat, neque tuam personam dedecere 
™istimas etiam foris declarare palamqoe profiten te l.lteras 
dld cisse. sed ot eae maximo tibi sunt ornamento summoque 
ad neoot i. et privata et publica gerenda ad.umento, ,U eas co- 
lere atque ornare te decere, tuum esse, tuae personae conven re 
nutas neque satis habes litteras in s,nu ferre et velut, fihola. 
Lcularitoas sed omnes eos qui litteras profitentur , et.ams, 
Tae erea nih 1 admodum iudicio vnlgi magnum habeant, modo 
Sntbene morati, probi atque integri , et s.ngnlan benevc en- , 

a compr bende're P , et mira comitate complecti et cons.ho , 
„r!era re iuvare consuesti. neque vero quamv.s t,b, mcund.s- 

£ sit in litteris versari, et tnn, demque , quum canss.ma 
Z eT copiosissima librorum supellectile fruer.s , t,b, v.vere v,- 
deare ull.m tamen oper.m de eo munere cu, praepos.tns es 



PRAEFATIOJNES. XLVII 

studia Utterarnra detrahunt: quin tu qnoque una cum aliis am- 

1 plissimis et clarissimis Galliae viris , qui partim mortem obie- 

runt partim etiarnnum vivunt, maledictum illud et crimen m 

Jltteras notissimum et vulgatissimum , eas a rebus gerendls ab- 

ducere animisque languorem, torporem, rnoliitiem atque ignqviam 

quandam afferre , iampridem re infirmasti ac diluisti, nam ut 

eos, qui corporum sensibus mortui gloria et memoria bominum 

sempiterna vivunt , praetermittarn , Budaeos j Baiffios ; Pinos > 

OtiverioSjConanos, MarilliacoSj, Bellaios, Massencalos j Rancon- 

netos , Oberios, Tiraqucllos, et alios innumerabiles, quum Mci 

Hospitalius Galliae Cancellarius , /o. Morovillerius Episcopus 

Aurelianensis , Seb. Albaspina Episcopns Lemovicensis , lo. 

Monlucius Episcopus VaJentinus , Io. Baptista Menilius pa- 

tronus Regius^, lo. Faber Pibracius patronus Regius , Aegi- 

dius Bordinus procurator Regius, /o. Trucius praeses Curiae 

Gratianopolitanae , Germanus Valens Pimpuntius consiliarius 

Regius , Nic. Perrotus consiliarius Regius, Petrus Fuxius apud 

Britanniae Reginam legatus Regius,^/m. Ferrerius apud Venetos 

legatus Regius, Robertus, loannes, Andreas Huralti fratres, quo- 

rum duo supplicum libellorum in Regia sunt magistri , tertius 

consiliarius Regius, mniti alii quos enumerare longum sit, et ttt 

cum prirnis-— quum vos jgrtur ea quae didicistis et iegistis ex 

jumbracuiis et otio eruditorurn virorum non modo in solem et 

jpulverem , verum etiam in aciem atque discrimen ipsum produ- 

citis , tum vos maledictum et crimen iliud faiso esse litteris 

ob.ectum re declaratis. atque ut de aliorum quos modo nomi- 

navi praeclaris, fortibus et constantibus actionibus in re et forensi 

et publica taceam, quae tua nuper, quum tibi de seditiosis et 

turbulenhs hominibus, qui apud Blesos, Aurelianenses, Turones 

iquotidie caedes indignissimas faciebant, quaestio a Rege man- 

Idataesset, in eis persequendis , comprimendis , a furore ad sa- 

nitatem revocandis vigilantia , perseverantia, fortitudo, iustitia 

seventas, sollertia, moderatio , prudentia fuit , quum alii in 

al.as civitates nsdem morbis laborantes dirnissi, iisdern parlibus 

s.bi mandat.s timidiores fuissent, alii negligentiores , alii remis- 

siores ac paene dicam Jentiores, alii duriores alque acerbiores I? 

nam quum intelligeres, hanc Regis esse voluntatem, ut sui cives 

mutuam amicit.am et concordiam inter se colant neque armis 

mter se d.gladientur, tu iuris aequabilitate et sapientia tua ita 

i huic maxirne salutari Regis voluntati obsecutus es atque inser- 

; visti, ut trium illarum urbium cives ex alienis ac discordibns 

iim.cos inter se et concordes reddideris malisque illis omnibus 

) iomesticis atque intestinis liberaris. ceteras tuas actiones in tuo 

'^iunere fungendo prudentiae , consilii , ingenii, maenitudinis 

rin.mi aequ.tatis, institiae plenissimas non commemor^o, ne aut 

; res Galhs omnibus not.ssimas et veluti in optirno lumine collo- 

* jatas oratione mea obscurare, aut dum tuas iJIustres et in snecie 

"Z^^T*****™** ' de aliorum la - lib - -«quid 



XLVIII DIONYSII LAMBINI 

Redeo igitur ad egregiam tuam in musarum alumnos benevo- 
lentiam ac liberalitatem singularemqae in omnes nationes litteris 
politas beneficentiam, per quam, fidelissimis atqae integerrimis, aat 
certe longe integrioribus qaam sint vulgati codices exemplaribus 
ex bibliotheca tua depromtis, maximam nobis ad veterum scripto- 
rurn libros foedissimis maculis contaminatos teterrimisque mendis 
refertos, purgandos atque emendandos facaltatem dare soles. ac 
de aliis quidem hbris , qui et iam ante tuo tuaeque bibliotbecae 
beneficio emendatiores in vulgus dimanarunt et postea Deo 
Optimo Maximo approbante in manus hominum perventuri sunt 
taceo : Ciceronem autem nostrum , hoc esttuum et meum, tuum, 
quia primum te auctore atque impulsore, deinde te adiutore et 
libros optimos ad rem conficiendam suppedilante in hanc voiun- 
tatem curamque incubui, meiim, quia assiduitate, diligentia, perse- 
verantia, labore, opera et fortasse etiam aliquo in his litteris usu 
et iudicio rem susceptam et receptam ad exitum perduxi : bunc igi- 
tur Ciceronem, quem tantopere admiraris, quem tanti facis, quem 
tam vehementer amas , quem tam cupide amplecteris, magna 
ex parte tuorum librorum beneficio et meo tamen studio meaque 
opera , quoad eius consequi potui , emendatum , quemadmodum 
tibi , dia multumque recusanti pollicitus sum, dono, dico, con- 
secro , hoc est et vigilias, sudores , labores quos in hoc opere 
absolvendo pertuli et animi oblectationes , laetitias, volnptates 
quas indidem percipiebam , vel quum locum aliquem corruptum 
sive ex obscuris antiquae scripturae vestigiis, sive etiam ex pla- 
nissimo et certissimo ipsorum veterum exemplarium testimonio 
in integrum restituebam, vel quum ntilitatis ad omnes bonarum 
litterarum studiosos ex vigiliis meis perventurae magnitudinem 
animo praesagiebam ac praevidebam , hoc igitur totum quantum 
quantum est qualecunque est, Memmij ex animo tibi ut debeo 
dono, quod abs te profectum est quodque tuo beneficio hic 
renovatus et veluti positis novus exuviis consecutus est Latino- 
rum praestantissimus orator idemque philosophus, id tibi bona 
fide reddo. 

Vale. 

Lutetiae, anno a salute generi hominum data 1566. 




PRAEFATIONES. XLIX 






IDEM ERUDITO ET HUMANITATE POLITO LECTORI. 



Saepe multamque apud me dubitavi , lector erudite., utrum 
magis mirandum sit quanto quisque plures et graviores pro re 
publica labores subit ac perfert, quantoque melius de homi- 
nibus meretur , tanto eurn acriora hominum oclia in se excitare 
tantoque plures et acerbiores sibi inimicitias conflare, quum et 
naturae lex et aequitatis ratio postulent, ut quo se quisque suis 
civibus et reliquis hominibus otiliorem praebuerit , eo ab iis 
maiorem gratiarn ineat eoque ampliora praemia ferat , quo ifl? 
ntiliorem aut perniciosiorem, eo gravioribus poenis coerceatur: 
an potius in tanta rerum iniquitate ac perversitate quemquam 
existere , qui rei publicae potius quam sibi consulere veiit. nam 
ne necesse habeam memoriam rerum praeteritarum ultimam re- 
cordari et replicare , veteresque illos clarissimos viros optimeque 
de sua re publica meritos commemorare, Miltiadem, Themistoclem, 
Aristidem, Cimonem, Iphicratem, Demosthenem, C. Coriolanum, 
Q. Fa*bium Maximum, P. Scipionem Africanurn, Q. Metellum, 
Q. Rutilium Rufum , M. Ciceronem , ceteros Graecos et Roma- 
nos, qui quam optirne de sua patria meriti essent , vel populi 
iracundiam indignissime. subierunt, vel ab inimicis per insidias 
excepti ac circnmventi sunt: quam multos ex nostris nostraeque 
aetatis hominibus et honesto loco natos et Optimis disciplinis eru- 
ditos et (quod caput est) castos atque integros videmus aut nullis 
honoribus ornatos vitam privatam atque obscuram degere , aut 
si qui forte ad aliquem honoris gradum provecti fuerint , 
omnium iniquorum atque invidorum dentibus ac maledictis peti, 
calumniis onerari, talsis criminibus obrui atque opprimi ? et 
quamvis haec ita sint, nibilominus tamen semper aliquosexistere, 
quos patriae caritas potius ad foititer agendum ac de re pu- 
blica bene merendum excitet quam praeposituSc periculi metus 
a studio iuvandae rei publicae deterreat? quumigitur ulrumque 
horum peraeque mirum sit, quumque utriusc[ue causas saepe 
mecum quaesivissem atque investigassem , singulorum tandern 
reperi causas esse binas. 

Nam quod hominibus bene vel de sua civitate vel de uni- 
Terso genere hominum meritis plures adversentur atque invitleant 
quam faveant et gratiam referant , id videlur assignantltun pri- 
mum depravatae bominum naturae ad iniuriam ulciscendam 
procliviori et propensiori quam ad beneficium remunerandum f 
deinde iiividorum, ingratorum , impioborum multitudini vi:o- 

d 



2* s DIONYSII LAMBINI 

rum bonorum et gratorum paucitatem longe numero superanti. 

quod autern tot incommodis , tot ludibriis , tot ignominiis, tot 

denique capitis et vitae periculis propositis exoriantur tamen 

nonnulli , pro caritate patriae et pro arctissimo illo hominum 

inter homines societatis vinculo pauci , pro iniquitate invidorum, 

atque improborum multi, qui neglecta re sua familiari, abiecta 

etiam valetodinis cura , hominibus prosint et consulant: id vel 

animorum divinitati atque immortalitati assignandum est, qui 

etiam in his compagibas corporis inclusi , ut quisque sapientis- 

simus atque optimus est, ita longissime in posterum praesentiunt, 

adeo ut nil nisi sempiternum spectare videantur; vel praestanti 

cuidam et eximiae illorum virorum bonitati ac virtuti ascriben- 

dum, qui opificem illum et architectum huius mundi Deum , 

cuius est maxime proprium omnes iuvare, nocere nemini , in 

hac mortali vita imitantes non modo suae rei familiaiis iacturam 

facere, sed etiam animam profundere parati sunt , ut in cives 

suos atque adeo in omnes gentes aliquid beneficii conferant: 

qaales fuisse dicuntur Liber et Hercnles et csteri, quos propter 

plurima et maxima in genus hominum merita memor accepto- 

rum beneficiorum antiquitas in deorum numerum retulit; quales 

Aiax et Palamedes, qui quum optime de Graecis essent meriti, 

iudiciis iniquis circamventi sunt; qaales Themistocles , Leonidas, 

Epaminondas , Coriolanus, Scipio Africanus, aliique innumera- 

biles tum apud Graecos tum apud Romanos tum apud nos exti- 

terunt, qui partim magnis suis laboribus ac sndoribos magnas rei 

publicae utilitates pepererunt , partim soq sanguine patriae sa- 

lutem redemerunt. atque ut eos omittam , qui bellis gerendis 

praefuerunt quique in c«cie pro patria fortiter pugnantes cecide- 

terunt, quibus, tametsi vivi magna invidia laborarint, mortuis 

tamen divini honores a civitatibus decreti sunt: a quibus , obse- 

cro , tot aites ac disciplinae, quibus vita exculta et expolita est, 

nobis per manus traditae sunt, nisi ab iis , qui sese non sibi 

sed aliis natos esse putaverunt ? quo in numero habendi sunt 

Apollo , Mercurius, Vulcanus , Aesculapius, Minerva. ac ne 

nitjiis alte repeiere videar, neve Homerum, Hesiodum, Platonem, 

Xenophontem, Ai istotelem, Theophrastum, Plutarchum, Varro- 

nem, Lucretium , Virgilium , Horatium, ceteros commemorem, 

potiusque de iis loquar, qai nostra aut patrum nostrorum me- 

moria omnem aetalem in litteris et bonis artibus consumpserunt, 

ut non solurn ex assidua lectione et rerum contemplatione libe- 

ralem animi oblectationem petisse , sed omnia sua studia omnes- 

que suf>s vigilias ad communem utilitatem contulisse videantar : 

buantum debent nationes omnes Gulielmo Budaeo , Fabro Sta- 

pulensi , Francisco Vatablo , Lazaro -Baiffio , Orontio Finco , 

Hermolao Barbaro , dngelo Politiano , Thomae Linacro , Thomae 

Moro , Petro Bembo , Jacobo Sadoleto , Lazaro Bonamico , Petro 

Victorio , Paulo Manutio , Carolo Sigonio j Rodolphae Agricolae, 

FrasJno Roterodamo, Philippo Melanchthoni, loachimo Camerario, 

lacobo Tusano > Francisco Silvio, Guliebno Philandro, Francisco 



PRAEFATIONES. LI 

Duareno , Tacobo Cuiacio, Barnabae Brissonio 3 Iacobo Strebaeo, 

Adriano Turnebo, IoanniAurato_, Petro RamOj M. Antonio Mureto, 

ceteris similibus, qui tot noctes insomnes traduxerunt, toties volu- 

ptatibellum indixerunt, toties genium suum defrudarunt, omnia de- 

uiqaequae iudicio vuigi inagna babentur contempserunt ac pro ni- 

hilo putarunt, ut et suae.aetatis hominibas et posteris consulere 

possent, nulla alia vi excitati alque impulsi, nisi vel divinae men- 

tis imitandae cupiditate penitus insita vel animi ipsius natura etiam 

in corpore mortali inclusa immortalitatis suae specimen edere ge- 

stiente et sempiterna omnia cogitante ac moliente? nam si quis 

forte ita dicet, optimum quemque longius quiddam qaam vitae 

termini ferant spe atque animo de se et gloria saa cogitare, 

et spe posteritatis fructuque ductam maximos labores corporis 

atque animi perferre: primum hoc ipsam esse dico argumento 

firmissimo immortalitatjs animoram , quod homines mortales 

imrnortalia et sempiterna spectent; deinde negare equidem non 

possum scriptum hoc esse ab optimo et locupletissimo scriptore, 

exiguum nobis a natura vitae curriculum esse circamscriptum , 

immensam gloriae, et nonnullos bonarum litterarum bonarumque 

artium cognitione ornatos viros imrnortalitatis et gioriae sempi- 

ternae dulcedine quadam titillari. sed primum quum orbis 

terraram pateat ad .ultimas solis orientis et obeuntis oras atque 

ad^ extremas Austri et Aquilonis partes, ad eas denique terras, 

quae sab pedibus nostris incoluntur, quo nallius nostrum nomen 

i rieque pervenit unquam neque perventururn est; qnantis ea 

gioria, quam*homines expetunt , angustiis continetur? deinde 

quamvis nobis aliquis spondeat (quod tamen fieri non potest), sed 

demus hoc aliquem et spondere et praestare posse , longissi- 

mam" futnrorum hominum proiem deinceps unius cuiusque no- 

'strum Jaudesa patribas acceptas porteris prodituram, quam longum 

ternpus iliud futuram est> si cum infinita aeternitate comparetur? 

postremo gloria quae appeliatur habet iila quidem honestatis spe- 

tciem et similitudinem quandam, eaque excitantur etiam magnis 

jingeniis praeditj homines ,• sed neque vera illa honestas est , 

quam viri boni maxime intuentur, et qaos nihil praeter eani 

ad bene de hominibus rnerendum stimulat, ii Jeves sunt ho- 

inines, inanes ac mendaces, quantumvis ingenio vaieant. qoum- 

udrnodum enirn talis gloriae causa nihil est qaod non sint fa- 

hturi, ita infamiae et invidiae et offensi.onis popularis metu nuliurn 

bfficium est quod non sint praetermissuri ; quales fuisse acce- 

bimus Galiicratidem et Cleombrotum, quorum alter quum beilo 

i?eloponnesiaco multa egregie fecisset , vertit ad extremum 

oinnia , qaum dedecoris et infamiae metu classem ab Arginusis 

removendam non putavit et cum Atheniensibus iniquo ioco et 

i mparibus viribus dimicavit : alter invidiam timens temere cum 

ipaminonda conflix.it. quod contra Q. Fabius Maximus, 

Qui non ponebat rumores ante salutem , 
AtqiiQ ita Romanis cunctando restiluit rem % 



III DIONYSII LAMBINI 

quam senlentiam comprobans doctissimus et elegantisimus poeta, 

Falsus honor iuvat , inquit, et mendax infamia terret 
Quem , nisimendosum et mendacem? 

non igitur clarfssimos illos viros, quos supra commemoravi , in- 
numerosque alios gloriolae cuiusdam inanissimae spes induxisse 
putanda est, ut tot labores exanclarent, tot vigiliis sese macera,- 
rent et conficerent : sed potentior quaedam vis , ut dixi , et quasi 
cognatio cum praestantis,sima illa atque excellentissima natura, 
quae iccirco optima et maxima dicta est,. quod quum sit poten- 
tissima, potentia timen sua utitur ad iuvandoj et servandos, non 
ad laedendos aut perdendos mortales , eos impulit, ut omnem 
ingenii sui vim ad bene merendum de bominibus expromerent 
et profunderent. quod si de singulis afiirmare difiicile est, quod 
et variae et obscur-^e sunt bominum voluntates , ea tamen ratio 
et natura rerum est, ut non videatur res tam levis , tam fluxa , 
tam caduca , tam fallax atque incerta excellentes ingenio et 
virtute bomines ad tot corporis atque animi labores subeun- 
dos fuisse excitatura , aut si etiam, non ea tamen gloria, quae 
ex temeritate multitudinis imperitae pendet , sed iliustris quae- 
dam et pervagata multorum et magnorum vel in suos cives, vel 
in omrie genus bominum fama meritorum et consentiens laus 
bonorum et incorrupta vox de excellente virtute bene judic,an- 
tium : quam tamen , quum ea , ut diximus, et tam angustis ter- 
rarum finibus, si totam orbis terrarum magnitudinem spectes, 
contineatnr et tam brevi temporis intervallo, si eam cum tota 
aeternitate conferas, circumscribatur , non est credibile doctis 
viris ita fucum facere , ut sese eius spe tantis laboribus fati- 
gent atque exerceant, sed earum rerum , quas diximusj vel 
utramque vel alterutram , ut tam arduam atque asperam vitae 
ingrediantur viam , stimulos acerrimos admovere. 

Ego quifjem a doctissimis illis viris longo distans intervallo, 
sive naturae ipsius impetu et vi quadam potentiore ac superiore 
instinctus alque impulsus , sive divipae illius,aurae particula 
etiam in me animorum immortalitatem declarante (neque enirn 
unquam infitiari verebor, me unum ex iis esse, qui se ab iis 
voluptatibus , quae nobis suut cum pecudibus communes, lon. 
gissime removerunt , easque artes ab ineunte aetate coluisse, • 
quae homine ingenuo dignissimae sunt), quum primum aliquid 
in litteris videre coepi , incredibili earum amore ita flagravi, 
ut rei familiaris cura neglecta artibusque vendibilibus et quae- 
stuosis spretis ac reiectis eas potissimum secutus sim , quae pro- f 
pter se , non piopter fructum aliquem expetuntur. itaqjie quura 
in optimo quoque scriptore et Graeco et Latino evolvendo ac 
legendo aliquot annos in Gallia comsumpsissem , in Italiam 
profectus surn , acerrimis ingeniis semper florentem , ex qua 
orti eruditissimi homines terras omnes humanitatis participes 
imrnortali sui nominis gloria paullo ante nostram aetatem cora- 
pleverunt, Bembi j Sadoleti 7 Bonamici ? Amasati x Victorii Ca» 



PRAEFATIONES, LIII 

sae , Pantagathi, Manutii, Faerni , Sirleti , Sigonii, Zanchi 7 
Commenduni , Robortelti , Luisini , Taurellii , Pamvini , Ursini , 
Bargaei, sexcenti alii. ibi libros Aristotelis de Moribus ad Ni- 
comachum Latinos a me factos, non eo consilio ut ederem, 
sed partim ut amplissimo et clarissimo cuidam viro , cuius eram 
familiaris, morem geierem, pariim muitorurn eruditissimorum 
virorum hortatu typis mandavi ac divulgavi; ibidem Q Horatium 
Flaecum cum exemplaribus antiquis , quorum magna est in eis 
locis copia, comparavi eosque duces atque auctores secutus mul- 
tos in eo poeta locos et mendosos emendavi et implicatos expli- 
cavi . idemque in Lucretio perfeci , aut certe conatus sum. his 
rebus secunda hominum voluntate absolutis quum aliorum mul- 
torum, tum maxime Errici Memmii C. V , Supp'icum Libello- 
rum in Regia Magistri , hortatu coepi in M, Tullio Cicerone t 
cuins me perstudiosum fuisse , qui me penitus noverunt , testes 
mihi esse possunt, idem cupere praestare. sed quum intellige- 
rem , sine libris veteribus rem tantam conari esse operam Judere 
atque adeo nihil agere , quumque in hanc optimam huius rei 
suscipiendae voluntatem tanta difficultas incurreret, hunc no- 
dum Erricus Memmius expedivit. ita partim mea sponte, par- 
fcira auctoiitate quum aliorum non paucorum tnm vero Erriet 
Memmii V. C. adductus, quum praesertim Memmius magna 
mihi librorum manu scriptorum non modosuorum, verum etiam 
alienorum et commodato rogatorum copia suppeditata maximam, 
mihi ad hoc negotium conficiendum facultatem daret , nonnul- 
los etiam meo .Marte nactus essem , alios ab Ioanne Hurallo, 
homine Graecis ac Latinis litteris pererudito omnibusque bonis 
artibus instructissimo , Supplicurn Libellorum in Regia Magi- 
stro , affine meo , qui nuper apud Venetos iegatione functus 
est, alios ab Ioanne Tilio , viro Jitteratissirno , Episcopo Mel- 
densi, alios a Nicolai Clerici, Consiliarii Regii , viri, dum vU 
xit , integerrimi ae doctissimi heredibus, alios ab lacobo Cu- 
iacio, iuris consulto et doctore praestantissimo , alios afo aJiis: 
ad rem suscipiendam , magnam illam quidem et dimcilem, sed 
laudabilem et praeclaram aggressus sum. biennium cum anno 
dimidio et paullo amplius partim in consulendis antiquis exem- 
plaribus (cuius tamen rei onere et molestia magnam partern rne 
levavit Memmius , duobus iuvenibus eruditis et oculatis , qui 
omnes veteris scripturae dissimilitndines fideKssime ex libris 
antiquis expressas atque effictas ad oras duorum Jibrorum vul- 
gatorum ascriberent, impenso conductis) , partim in uno exem- 
plo Ciceronis quod sequeretur typographus meo arbitratu con- 
cinnando, adornando et apparando , partim in conscril>endis 
emendationum rationibus , partim in toto Cicerone typis excu- 
dendo consumptum est, quum ab eo die, a quo die editio coepta 
est, q.uotidie pericuJa secunda (sic enim appello ea folia , quae 
nonserio, sed periclitandi gratia litterarum tjpis exarantur atque 
excuduntur) inspicerem atque emendarem : in quo tamen meae 
diJigentiae industriaeque non respondit eventus, quoniam neque 



LIV DIONYSII LAMBINI 

operarii , hominum genus non solam tardissimum, verum etiam 
contumacissimum ac pervicacissimum , neque is , qui operariis 
praeesse et praecipere et emendandorum perieulorum munere 
tungi solet, meas emendationes accurate sequunti sunt , quo fa- 
ctum est , ut in hac editione nonnulla errata magno meo sto- 
macho et do4ore admissa sint ; quae quomodo corrigenda sint, in 
calce singulorum voluminnm lectorem admonendum curavimus. 
Initio igitur operis a me suscepti qnum mihi tria reprehen- 
sorum genera parata providerem , unum eorum, qui me actum 
egisse criminarentur , quippe qui rem a tot aliis iisque doctis- 
simis et clarissimis viris susceptam et ad exitum perductam de 
integro molilus essem ; alterum eoram, qui querercntur, et ni- 
mis mDita et nimis andaciter a me esse immutata ; tertium eo- 
rum , qui me nimis timidum fuisse in exemplaribus antiquis se- 
qaendis et vulgatis ex eorum auctoritate corrigendis arguerent: 
his omnihus ut aut satisfacere , aut mei facti rationem prohare 
possem, data est a me opera diligenter. nam qui dicpnt, alios 
hoc idem ante rne fecisse atque antevertisse, iis hoc respondeho, 
primum omnes illos in singulis Ciceronis scriptis emendandis 
elabornsse, alios in Philosophicis, alios in Orationibus (atque 
borum alios insingulis, alios in aliquot, neque qaemquam in 
omnibus) , alios in Rhetoricis, neque his omnibus , neminem 
esse quod sciam qui toturn Ciceronem emendandnm susceperit, 
nedum rem confecerit; deinde si qui aliquam in hoc negotio 
operam navarint, me suam cuique laudem reddidisse gratiam- 
que retulisse, a nernine sui lahoris fructum impudenter atque 
iniuste in me transtuiisse ( qnod nuper in- meo Lucretio qni- 
dam omnium mortalium petulantissimus atqae impudentissimns 
fecit*), quod si cuius sententia mihi non satis fuit probata, vet 
me eius nomini pepercisse vel eo nominatim appellato , pu- 
dcnter et modeste eius sententiam infirmasse atque imprnbasse, 
meam sine arrogantia confirmasse, neque proterve et petulantpr 
aliorum coniecturas aut exagitasse aut irrisisse , meas insolentpr 
et gloriose venditasse atque ostentasse. secundum autem et 
tertium genus (ut una opera utrumque aut placatum dimittam, 
aut retineam) praemonitam velim , me mediam quandam viam 
in hoc negolio gerendo secuturn esse. nam neque ita mihi 
omnia ad vivum esse resecanda existimavi, ut quicquid in libris 
veteribns leperissem, i<l statim , eiecta vulgata scriptura, in 
eius locum substituerem ; neque rursus ita religiofus aut timi- 
dus fui , ut quo in loco perspicue sinceri essent libri antiqui, 
contaminati vulgati, ei loco manus n»edicas atnue adeo scalpel- 
lum non adliiberem , eurn locum continuo non sanarern. prae- 



') I's est Obertus Gifariius 3 quera , plnribus locis exagit.alum , furli 
reuin facit in Praetatiooe Commentariornm Lucretianorum altcra , 
p. XXVIIT. sqq subscripsit Lambiuus hauc praefaiionem , Luteiiac 
u. d. 8. Novembria a. 1070. 



PRAEFATIONES, LV 

terea nbi lectionem vulgatam immutavi, mei facti rationem in 
meis Scholiis exposui ; ubi nihil mutavi , quum tamen aliter 
esset scriptum in libris antiquis , de eo quoque lectorem ad- 
monui scripturamque veterem bona fide repraesentavi , idqae 
varie , interdum nihil ipse statuens iudiciumque lectori suum 
relinquens, interdum sententiam meam aperiens et alteram pro* 
bans, alteram improbans, modoque vulgatam antiquae, modo 
antiquam vulgatae anteponens. hoc praeterea institutum per- 
petuo servavi ac tenui , ut si quis vel ex iis qui e vita excesse- 
runt , vel ex iis qui etiam nunc vivunt, locum aliquem erudita, 
ingeniosa, acuta, sagaci coniectura ductus restituit aut etiam 
restituere conatus est, sive earri in hac editione secutus sum^ 
sive , ut non secutus sim, probavi tamen , eam suo auctori 
ac vero domino bona fide reddiderirn neque eum sua merita 
laude privarim. quae autem vel a Petro Victorio i vel a Pahllo* 
Manutio (qui duo praeclaram \n hoc scriptofe emendando ope- 
ram ante me navaverunt)., vel ab aliis iam ante restituta atque 
in libris vulgatis reposita sunt, eorum quum omnes bonis ar- 
tibus et exquisitis litteris ornati bomines sint testes et conscii^ 
mihi necesse esse non putavi de iis omnibus lectorem admonere, 
utpote memorern , ne et eius otio intemperanter abuti et cbar- 
tam male perdere viderer. quoniam autem vel longnm vel alie* 
num atque ineptum erat , eos omnes qui >aut iibros manu scri- 
ptos ad hoc opus adiuvandum mihi commodarunt aut in Cadem 
re operam aliquam posuerunt, in hac epistola enumerare,*eorum 
momina infra ordine perscribenda curavi , ut et iili sibi a me 
qualemcunque potuerim gratiam relatam esse inteliigant , et 
tu, candide lector, eis habeas maximam, si iustam referre nullc* 
modo possis. 

Vale. 

Idibus Febr. anno 1566. 



XVI DIONYSII LAMBINI 



III. 



EORUM QUI ANTE DIONYSIUM LAMBINUM IN-EMEN- 
DANDO CICERONE ALIQUID OPERAE POSUERUNT QUI- 
VE EUM AUT CONIECTURIS PROBABILIBUS AUT LIBRIS 
VETERIBUS PRAETER MEMMIUM (QUI UNUS .PLURES 
QUAM, CETERI OMNES SUPPEDITAVIT) 
ADIUVERUNT NOMINA. 



ITALI. 

Petrus Bembus , Venetus , poeta , historicos , orator , Car- 
dinalis ; 

Angelus Politianus , poeta , orator et philosophus; 

Ioannes Nauagerius , patricius Venetus, orator et philoso- 
phus; 

Andreas Alciatus , iuris civilis interpres; 

Lazarus Bonamicus , orator et philosophus ; 

Romulus Amasaeus , orator et philosophus; 

Octavius Pantagathus f orator et philosdphus; 

Petrus Victorius , orator et philosophus; 

Paullus Manittius , orator et philosophus ; 

Sebastianus Corradus , orator et pliilosophus; 

Carolus Sigonius, orator et philosophus; 

Franciscus Robortellus , orator et philosophus ; 

Gabriel Faernus , orator , poeta et philosophus; 

Hieronymus Ferrarius , orator; 

Basilius Zanclius , orator et philosophus ; 

Leonardus Malaspina, orator et philosophus ; 

Caelius Secundus Curio , orator et philosophus ; 

Bernardus Lauredanus , patricius Venetus , orator et phi- 
losophus. 

G A L L I. 

Gulielmus Budaeus , Parisinus, Supplicura Libellorum in 
Regia Magister; 

Lazarus Baifius , Supplicum Libellorum in Regia Magister ; 



PRAEFATIOINES. LVII 

Petrus Danesius , litterarum Graecaram et philosophiae Ln- 
tetiae doctor Regius , nunc Episcopus Vaurensis: 

Iacobus Tusanus , Graecarum litterarum Lutetiae professor 
Regius; 

Gulielmus Pellicerius , Episcopus Monspersensis ; 

Franciscus Duarenus , iuris consultus et legum interpres; 

Franciscus SHvius , Ambianus , orator; 

Adrianus Turnebus , Graecarurn litterarum et philosophiae 
Lutetiae professor Regius; 

loannes Tilius, Episcopus Meldensis ; 

Aemarus Rancohetus , consiliarius Regius ; 

Erricus Memmius , Parisinus , Supplicum Libellorum m Reg*a 
Magister; 

Ioannes JFIuraltus Lignotallerius , Supplicum Libellorum in 
Regia Magister; 

Germanus Valens Pimpuntius , Aurelianensis, consiliarras 
Regius; 

loannes Faber , Tolosanus Sangiorius, Supplicum Libello- 
rum in Regia Magister ; . 

lacobus Cuiacius ,, Tolosanus, iuris civilis interpres; 

Bernardus Brissonius , iuris cohsultus et actor causarum ; 

Ioannes Auratus , Graecarum Jitterarum Lutetiae doctor 
Regius ; 

M. Antonius Muretus , orator et philosophus; 

Franciscus Hotomanus , iuris consultus et leg-um interpres; 

lacobus Lodoicus Strebaeus , orator et philosophus; 

loachimus Perionius , Benedictinus , orator et pbilosopbus; 

Petrus Ramus, artis diceudi "et philosophiae Lutetiae do- 
ctorRegius ; 

Leodegarius Quermts, litterarura Latinarum Lutetiae do- 
ctor Regius ; 

Petrus Pithoeus , iuris consultus et actor causarum ; 

Gulielmus Capella , medicus et philosophus; 

Erricus Stephanus , Roberti Stepbani filius, orator et phi- 
Josopbus ; 

Iosephus Scaliger, Iulii Caesaris filius, poeta et philosophus^ 

loannes Passeratius , poeta et iuris consiiltus ; 

Petrus Daniel, Aureiianensis, iuris consultus. 

HISPANI ET LUSITANI. 

Antonius Augustinus , Episcopus ; 

Ahtonius Goveanus , poeta et iuris interpres* 

Achilles Statius, orator et philosophus. 

GERMANI ET BELGAE ULTIMI. 
Desiderius Erasmus , Roterodamus,, orator et theologus; 



XVI» DIONYSII LAMRIM 

Beatus Rhcnanus, orator et theologus; 
Philippus Melanchthon, orator et philosophus; 
Joanncs Rivius , orator et philosophas; 

Bartholomaeus Latomus , Lutetiae iitterarura Latinaruuo pro- 
fessor Regius; 

lodocus Badius , Ascensius*); 

Joachimus Camerarius , orator et philosophas; 

Xystus Betuleius , orator et philosophus j 

Carolus Langius, orator et philosophus ; 

Iacohus Revardus , iuris consultas ; 

Franciscus Fahricius , Marcoduranus , orator el philosophus, 

Gulielmus Canterus , orator et philosophus. 

HELVETII. 

Erricus Glareanus , poeta et philosophus; 
Corradus Gesnerus , meclicus. 

SARMATAE SEU POLONL 
Andreas Patricius, orator et philosophus. 

SCOTI. 

Georgius Bucananus , poeta et philosophus* 

Joannes Scriniger , iuris civilis interpres et philosophus. 



*} Anctore Lambino , in Rctractatis, dclcndum hoc nomrn , quod e»l 
iutcr Bartholomaeum Lalomurn eL loachimum Camvrarium. 



PRAEFATIONES. LI r 



IV. 

M. TULLII CICERONIS GENUS PATRIA INGENIUM STUDIA 

iDOCTRINA MORES VITA FACTA RES GESTAE MORS 

OMNIA FERE EX IPSO CICERONE A DIONYSIO LAMBINO 

COLLECTA AD CAROLUM MAXIMILIANUM VALESIUM 

FRANCIAE REGEM CHRISTIANISSIMUM. 



Interea , Carole , dum Tu r?x omnium regum Chnstianorum 
maxiraus ac potentissimas Galliurn Tuam , superiorum annorum 
maJis conquassatam, peragrasac perlustras, ego eorum omnium, 
quos Lutetiae bonas artes Graecasque litteras Tuo nomine 
Tuisque auspiciis profiteri voiuisti , minimus ac postremus , nuila 
opera ei docendi muneri quo me fungi voluisti detracta, M. 
Tullii Ciceronis 3 oratorum Latinorum facile principis eloquen- 
tiaeque Romanae parentis^ iibros iti hac urbe iterum atque 
iterum relegi et cum multis antiquis exemplaribus comparavi, 
atqne ex eorum auctoritate locos innumerabiles* in hoc gravissimo, 
disertissimo , doctissimo, probatissimo denique scriptore depra- 
vatbs eraendavi^ ut quemadmodurn superioribus annis duo poetae 
clarissirni, M. Lucretius Carus et Q. Horatius Flaccus meo labo- 
re meaque opera ernendatiores quara unquam antea excusi in 
publicum prodierunt, ita nunc meo studio meaque diligentik 
prarstantissimus Lalinorum orator, si non omni ex parte in in- 
tegram restitutus (quod vix quisquam moftaliurn praestare potest), 
at certe multo integrior quam post inventam artem typographi- 
cam editus- est ia hominum manus perveniret. dicet aliquis s 
quid R.pgi et rei publicae ex isto labore imraenso redit? multum 
et plus fortasse, quam non Tu , Carole , cui persuasum est 
litteras Tibi et Tuae Galliae summo esse ornamento maximoque 
|ad bene beateque vivendum et ad res bena gerendas adiumento, 
sed quisquam isfcorura , qui iitteris et lilteratis hominibus inimici 
afque infestt sunt, credere aut existimare possit. atque ut omittam 
singiliatim litterarum Hebraicarum seu Syriacarum^, Graecarum ? 
Latinarum ornniunique ingenaarum artirim utilitatem, pulchritu- 
dinem, iucunditatem Tibi exponere atque praedicare (quod. et 
alias fecimus , et aiio fortasse loco dedita opera facturi sumus), 
videtur hie locus ferre atque adeo postulare, ut quantum Tu 
et nos, Tui cives^ ex M. Tuilii Ciceronis lectione utilitatem 



LX DIONYSII LAMBINI 

percipere possimns, qnam brevtssime fieri poterit , ostendam. 
prius autem quam in hunc sermonem ingrediar , operae pretiutn 
mihi facturus esse videor, si de M. Tullii Ciceronis genere , 
patria, ingenio, studiis, doctrina, morSbus, vita, factis et rebus 
t^estis, genere mortis quaedam dicam. 

Fait igitur M. TulUus patria Arpinas , genere M. Tullii 
Ciceronis equitis Romani filius, ingenio acerrimo ac paene dicam 
divi ;o praeditus , quemadmodum et omnes, qui de eo aliquid 
scripserunt, testantur, et ex eius scriptis intelligere Jicet. 
quum autem puer ingenii magnitudine ita suis aequalibus 
praestaret, at et alii pueri e ludo discendi redeuntes eum tan- 
quam regem quendam, medium circumstantes , domum saepe 
deducerent et puerorum patres illius ingenii fama permoti in lu- 
durn litterarum saepe ventitarent, ut quod fama et auditione acce- 
perant oculis cernerent et quasi manibus tangerent, tanto tamen di- 
scendi studio flagravit non solurn puer verum etiam gramlior factus 
et corrohorata iarn aetate , atque adeo quamdiu vixit, ut non 
modo voluptatihus omnihus, quihus a sperata ingenii et eloquentiae 
gloria aut omnino intercludi aut vel minimum retardari posset, 
bellum indiceret, verum etiam naturales et necessarias cupidi- 
tates cornprimeret et coerceret, omnihus corporis oblectationi- 
bus a doctrina alienis sibi interdiceret , ioca_, convivia , sermo- 
nem etiam paene omnium familiarium desereret , ut animo li- 
bero ac soluto studia doctrinae et eloquentiae colere posset. at- 
que ut pvimum pueris excessit et iis artihus, quihas aetas pue- 
rilis ad humanitatem informari solet iisque quas qui didicerunt 
eruditi appellantur institutus atque expolitus est, quum omnes 
disciplinas omnesque artes lihero homine dignas amplexatns est, 
lurn has duas inprimis, artem dicendi et poeticam , quihus se pe- 
nitus daret, ceieriter arriquit ac diligenter tenuit: poeticam, quo- 
niam ad eam natura ferehatur, artem dicendi, quia et hanc sihi viain 
ad gloriam, cuins erat avidissimus , maxime patere intelligehdt, 
et ad hoc studium a parentibus , propinquis atque amicis po- 
tissimum vocahatur. itaque etiamnum puer poema edidit G!au- 
cnm marinum nomine , quod ad multa saecula salvum perinan- 
sit. adultus autem et firmata iam aetate mnlta alia poemata scri- 
psit, quae turn valde probata sunt, quaeque, si etiam nunc exta- 
rent (ut ex eorum reliquiis et tragmentis coniicere licet), ma- 
gnopere proharentur, Phaenomena, Prognostica , Alcyones , Li- 
inona, Mariam, de Consulatu suo lihros tres, de suis T^mpori- 
bus librum 1., Iocularem lihellum. verum quum eurn, ut clixi, 
cupiditas gloriae ad artem dicendi studiumque eloquentiae ah 
omni fere alia cogitatione curaque traduceret, earum artium 
maxime, sine quibus eloqaentia cqnstare aegreque suos fines 
tueri potest, studio flagrantissimo tenebatar. itaqae quum as- 
sidue scriberet, legeret , commentaretur , praestantissimos suae 
aetatis oratores quotidie audiret, oratoriis exercitationibus con- 
tentus non erat, sed Q. Muciuni Scaevolam P. filiam , quia se 
ille ad docendum non dabat , de iure consulebat atque ita ius 



PRAEFATIONES. LXI 

c ivile ab eo discebat ; eoderoque tempore , quum princeps Aca- 
demiae Philo cum Atbeniensium optimatibus beJlo Mitbridatico 
domo profugisset Romamque venisset, totum se ei tradidit, ad- 
roirabili quodam ad pbilosopbiam studio concitatus, in quo boc 
etiam commorabatur attentius, quod etsi rerum ipsarum varie- 
tas et magnitudo summa eum delectatione retinebat , sublata 
iam esse in perpetuum ratio iudiciorum videbatur, non paucis 
oratoribus crudelissime interfectis. eodem anno etiam MoJoni 
Rbodio Romae operam dedit, et summo causarum actori et ma- 
gistro. triennio proximo, quod fuit sine arinis , quum pauci 
omnino oratores in urbe essent reliqui , quos sibi audiendos 
esse existimaret, noctes et di^s in omnium doctrinarum medita- 
tione versabatur. vixit cum Diodoto Stoico , quin iJle apud Ci- 
ceronem babita\it et eius domi est mortuus. a quo quum in 
aliis rebus , tum sttidiosissime in dialectica exercebatur, quae 
quasi contracta et astricta eloquentia putanda est. huic igitur 
doctori et eius artibus rnultis et variis ita tamen erat de- 
clitus, ut ab exercitationibus oratoriis nullus ei dies vacuua 
esset. commentabatur declamitans saepe cum M. Pisone, cum 
Q. Pompeio aut cum aliquo alio quotidie, idque faciebat saepe 
etiam Latine^ sed Graece saepius, vel quod Graeca oratio (ut 
ipse ait) plura ornamenta suppeditans consuetudinem similiter 
Latine dicpndi afferebat, vel quod a Graecis summis doctorihus, 
nisi Graece diceret , neque corrigi posset neque doceri. 

Recuperata tandem per Syllam re publica tum primum ad 
causas et privatas et publicas adire coepit, non ut in foro 
disceret (quod M. Crassus et multi alii fecerant), sed ut quan- 
tum efficere potuisset doctus in forum veniret. eodem tempore 
iterum Moloni operam dedit. itaque prima catisa publica pro 
S. Roscio ab eo dicta tantum commendationis babuit , ut nulla 
gravior aut maior esset, quae non patrocinio eius digna vide- 
retur. sed quum in ea causa suscipienda et peroranda Cbryso- 
gonum, Syllae libertum gratiosissimum , acriter et aspere per- 
strinxisset Syllaeque voluntatem iccirco offendisset, partim quod 
Syllae potentiam pertimesceret , partim quod erat ea corporis 
gracilitate et infirmitate , ita procero et tenui collo, eo de- 
nique babitu eaque corporis figura , ut non procul abesset a 
vitae periculo, si labor et magna laterum contentio accede- 
ret: bortantibus amici^ ut causas agere desisteret, quum sibi 
quodvis potius periculum adeundum quam a sperata gloria 
discedendum putaret , in Asiam profectus est sperans , se re- 
missione et moderatione vocis commutatoque genere dicendi 
et periculum vitare posse , et temperatius dicere. quum igitur 
venisset Atbenas, sex menses cum Antiocho, veteris academiae 
nobilissimo et prudentissimo philosopho , fuit studiumque pbi- 
sopbiae nunquam intermissum a primaque adolescentia cultuni 
et semper auctum boc rursus auctore ac doctore renovavit. 
eodem tempore ibidem apud Demetrinm Syrum , veterem et 
non ignobilem dicendi magistrum, studiose exerceri solebat. 



LXII DIONYSII LAMBIINI 

post ab eo tota Asia peragrata est cum summis oratoribus , qui- 
buscam exercebatur ipsis Jabentibus: quorum princeps erat 
Menippus Stratonicensis , totius Asiae temporibus illis disertis- 
simus. assiduissime cum eo fuit Dionysius Magnes. erat etiam 
Aeschylus Cnidius, Xenocles Adramyttenas , qui tum in Asia 
rhetorum principes nominabantur. quibus non contentus Rho- 
dum venit seque ad eundem, quem Romae audiverat, Molo- 
nem applicavit, quum auctorem in veris causis scriptoremque 
praestantem, tum in notandis animadvertendisqae vitiis et in- 
stituendo docendoque prudentissimum. is dedit operam , ut Ci- 
ceronem nimis redundantem et iuvenili quadam dicendi impuni- 
tate et licentia superfluentem coerceret. ita recepit se Romam 
biennio post non modo exercitalior , sed prope mutatus. nam 
et contentio nimia vocis resederat et quasi deferbuerat oratio, 
lateribus vires et corpori mediocris babitus accesserat. 

Duo tum excellebant oratores, qui eum imitandi cupidi- 
tate incitarent, Cotta et Hortensius, quorum alter remissus 
et lenis et propriis verbis comprebendens solute et facile sen- 
tentiam, alter ornatus , acer et verborum actionisque genere 
commotior. unum igitur annurn, quum rediisset ex Asia , cau- 
sas nobiles egit , qaum Quaesturam ipse , Consulatum Cotta, 
Aedilitatem peteret Hortcnsius. interim eum Quaestorem Siei- 
liensis excepit annus, Cotta ex Consulatu profectus est in Gal- 
liani, Hortensius princeps in foro et erat et habebatur. quum 
anno post e Sicilia se recepisset , videbatur iam iiliid in eo, 
quicquid esset, esse perfectum et habere maturitatem qaandam 
suam. quum igitur esset in plurimis causis et in principibus pa- 
tronis quinquennium fere versatus , tum in patrocinio «Siciliensi 
maxime in certamen venit designatus Aedilis cum designato 
Consule Hortensio; qui post Consulatum, fortasse quod videret 
ex Consularibus neminem esse secum comparandum , npglige» 
ret autem eos qui Consules non fuissent, summum illud suum 
studium remissit , qao a puero fuerot incensus , alque in omnium 
rerum abundantia voluit beatius aut certe remissius vivere. ita 
primus et secundus et tertius annus multum detraxit quasi 
de picturae veteris colore. longins autem procedens et quum 
in ceteris eloquentiae partibus tum maxime in celeritate et 
continuatione verborum adhaerescens sui dissimilior quolidie 
videbatur. Cicero autem non desistebat quum omni genere 
exercitationis tam maxime stilo suum illud quod erat augere, 
quantnmcunque erat. atque in hoc spatio et in his post Aedi- 
litatem annis Praetor et primus et incredibili populi vountate 
factus est. nam quum propter assiduitatem in causis et indu- 
striam, tum propter exquisitias et minime valgare orationis ge- 
nus animos hominum ad se dicendi novitate converterat. ne- 
que id mirum. nam accuratius quain vulgus hominum studuisse 
litteris videbatur, quibus fons perfectae eloquentiae continetur: 
philosophiam matrem omnium benefactorum beneque dictorum 
compiexas erat; ius civile didicerat, rem ad privatas causas et 



PRAEFATIONES. LXHI 

ad oratoris prudentiam maxime necessariam; memoriam rerum 
Romanarum tenebat, ex qua si quando opus esset , ab inferis 
locupletissimos testes exitabat ; sciebat breviter arguteque in~ 
cluso adversario laxare iudicum animos atque a severitate paul- 
lisper ad bilaritatem risumque traducere ; poterat rem diiatare 
verbis atque a propria ac definita disputatione bominis ac tem~ 
poris ad communem quaestionem universi generis orationem 
transferre. itaque quum iam prope evanuisset Hortensius, et 
Cicero anno suo, sexto autem post illurn Consulem Consul fa- 
ctus esset , revocare se ille ad industriam coepit, ne quum 
Cicero par honore esset, aliqua re soperior videretur. sic duo- 
decirn post Giceronis consulatum annos in maximis causis uter- 
que coniunctissime versatus est. quum autem initio non minus, 
quam Demostbenem ferunt, actionis vitio laboraret, dicitur 
Aesopi et Roscii, quorum ajter tragoedus alter comoedus erat> 
gestus studiose observasse et boc pacto actionis deformitatem 
correxisse. atque haec quitlem de eius studio. nunc de vita 
et moribus et rebus gestis pauca dicenda sunt. 

Hoc igitur in M. Tullio singulari laude maximaque admira- 
tione dignum est , nunquam eum eloquentia sua ad perniciem 
cuiusquam innocentis abusum esse , sed contra semper eam ad 
salutem bonorum iniuria oppressorum et circumventorum contu- 
lisse.. Q. Verrem, bominem improbissimum ,. furacissimum , ava- 
rlssimum, libidinosissimum , nequissimum^ expilatorem Asiae, 
depeculatorem aerarii, eversorem provinciae SiciJiae '_, non sua 
sponte sed Siculorurn rogatu et offieio adductus in iudieium vo- 
cavit, eumque non tam dicendi facuJtate et eloquentia quam 
testimoniis optimorum virorum et tabulis publicis ac|>rivatis per- 
culit. cum P. Clodio , bomine impuro, scelerato atque impio, 
qui in veste muliebri deprehensus erat in domo Caesaris , quum 
a virginibus Vestalibus et matronis Romanis pro populo Ro- 
mano sacra fierent, qui non pluris fecerat Bonam Deam quam 
tres sorores, gessit inimicitias, quae ei raagno constiterunt : ab 
eo enim civis optime de re publica meritus e civitate indiqnLj- 
sime eiectus est. L. CatiJinam caedem optimi cuiusque, inten- 
tum civitatis , incendium urbis, pestem patriae molientem, voce 
atque auctoritate consulari perterruit atque exire ex urbe iussit. 

Magistratus et honores omnes ei populus Romanus non modo 
sine repulsa, sed etiam omnibus omnium ordinum suffragiis detulit* 
tantam autem ille in omnibus magistratibus gerendis integrita- 
tem , castitatem , fidem , diligentiam, innocentiam adhibuit, ut 
non crimini modo, sed ne suspicioni quidem locum reiiquerit. 
Quaestura Siciliensis omnium superiorum fuit et gratissima etela- 
rissima. in ea maximiim ■frumenti numerum in surnma annonae 
saritate Romam misit; negotiatoribus comis , mercatoribus iustus 
Tnunicipibus liberalis , sociis abstinens^ omnibus in omni officio 
liligentissimus fuit visus. functus est praeterea munificentissimo 
munere Aedititatis , qaanquarn quodarn loco ait ipse sibi licere 
sum L, Philippo, C. Curione, C. Cotta gloriari, se sine maono 



LXIV .DIONYSII LAMBINI 

munere omnia adeptum esse, quae habentur in civitate amplissima, 
quoniam pro amplitudine honornm, qnod cunctis suffragiis ade- 
ptns est, idque suo anno (quod contigit illorum qui supra nomi- 
nati sunt nemini), exiguus sumptus aediiitatis eius fuit. 

Praetor primus, ut paullo ante dixi , cunctis suffragiis re- 
nunciatus est r^quo in magistratu quum ei quaestio de pecuniis re- 
petundis obligisset, castissirne atque integeriime eo munere fun- 
ctus est. itaque narrant quidam , Licinium Macrum , homiuem 
quurn per se potentem tum Crassi opibus et amicitia florentem, 
quum apud eum de pecuniis repetundis accusatus esset, et sua 
et potentissimorum virorum gratia fretum, studioque et factione 
hominum nobilium confisum domum se e iudicio nondum pro- 
nunciata sententia quasi absolutum contulises, indeque mutata 
veste et tonso capite ut omni crimine iudicioque liberatum ite- 
rum in forum venisse; sed quum Crassus ei e limine pedem 
efferenti obviam factus esset , tristlssimumque iudicii eventum 
ei nuntians dixisset eum ornnibus sehtentiis damnatum esse , re- 
gressum ilium in febrim incidisse ac decubuisse neque ex iiior- 
bo convaluisse. quae res perhonorifica et perquam gloriosa Ci- 
ceroni fuit, quasi eo diligenter et severe iudicium illud exer- 
cente plus apud eum verum crimen et leges quam gratia et po- 
tentia nt valuerint. ferunt etiam illud , quum Vatinius, homo 
acerbus , saevus , immitisque natura et adversus magislratus in 
causis agendis asper, impudens et contumax (cuius ad animl vi- 
tium ac turpitudinem accedebat etiam corporis deformitas ex 
strumis plurimis ac foedissimis , quibus cervices babebat opple- 
tas ac refertas, conlracta), quum is igitur a Cicerone Praetore 
quiddam irfiquius postularet neque id ab eo irnpetraret , sed 
ille diu deliberaret tempusqne diiferret , dixisset autem Vati- 
nins, se si Praetor sederet Cicerone aut quovis alio idem po- 
stulante de ea re non ita dubitaturum , respondisse Cicercnem, 
At ego j Patini tantas qiianlas tu cennces non liabeo. 

Consulem priorem cunctis suilragifs omnes ordines, uni- 
versa civitas non prius tabella quam voce declaravit. gessit 
autem in suo consulatu quum muita alia praeclara reique pu- 
blicae salutaria et sumrna laude dignissima , tum Ral. Ianua- 
riis senatum et bonos omnes legis Agrariae maximarumque lar- 
gitionum metu liberavit atque agrum Campanum, ut ait ipse 
quodam loco, si dividi non oportuit conservavit, si oportuit 
melioribus auctoribus reservavit; in C. Piabirio perdueliionis reo 
40. annis ante se Consulem interpositam senatus anctoritatem 
sustinuit contra invidiam atque d^fendit; quosdam adolescentes, 
bonos quidem et fortes sed usos ea conditione fortunae, ut si 
essent magistratus adepti , rei publicae statum convulsuri vide- 
rentur, suis inimicitiis, nulla senatus mala gratia , comitiorum 
ratione privavit; C. Antonium collegam , cupidum provinciae, 
multa in re publica molientem, patienlia et obsequio suo mitiga- 
vit; provinciam Galliam senatus auctoritate exercitu pecunia in- 
structam atque ornatam non solum cum C. Antonio communica- 



PRAEFATIONES. LXV 

vit, verum etiam (quod ita rei publicae tempora ferre existima- 
batJ in contione, reclamante populo Romano, deposuit; L. Cati- 
jinam, quem supra commemoravi , hominem audacissimum ac 
sceleratissimum , egredi ex urbe iussit , ut a quo legibus tutus 
esse populus Romnnus non poterat,- ab eo moenibus tutus esse 
posset. iile denique tela intenta iuguiis civitatis de coniurato- 
rum nefariis manibus extorsit; ille faces iam accensas ad urbis 
incendium comprehendit atque extinxit, quihus eum nominsbus 
Q. Catulus, princeps senatus et auctor consilii publici T frequen- 
tissirno senatu Patrem patriae nominavil; eidem vir clarissimus 
L. Gellius senatu audiente civium coronam deberi dixit; eidem 
senatus (quod antea togato nemini) non ut multis rei publicae^ 
bene gestae , sed ut nuiii conservatae rei publicae testimcnium, 
dedit et singulari genere supplicationis deorum immortaiium 
templa patefecit. idem quum in contione abiens magistratu di- 
cere a Tribuno plebis prohiberetur quae constituerat , sine ulia 
dubitatione iuravit , rem publicam et urbem sua nnius opera 
esse salvam; eidem popuius Romanus universus ilia in contione 
non unius diei gratulationem , sed aeternitatem quandam im«- 
mortalitatemque donavit, quasu eius ius iurandum tale atque 
tantum Juratus ipse una voce et consensu approbavit : quo tem- 
pore is eius domum fuit e foro reditus , ut nemo nisi qui cum. 
eo esset civium esse in numero videretur. atque ita est ab eo 
consulatus peractus, ut nihil sine consilio senatus , nihil non 
approbante populo Romano egerit ; ut semper in rostris curiam, 
in senatu populum defenderit; ut muititudinem cum principi- 
bus , equestrem ordinem curn senatu coniunxerit. 

Deciaratum est anno consequente in Cicerone, quod et multi 
alii viri boni beneque de re pubSica meriti senserunt atque 
experti sunt , plus saepe in re publica posse yel tempora vel 
fortunam vel etiam improborum audaciam vel populi levitatern 
et inconstantiam , quam viitutem et innocentiarn et beneficii 
accepti memoriam. M. TuJJius Cicero , ille ipse, qui civitateni 
ex interitu , urbem ex incendio et flamma , Italiam ex vastitate 
eripuerat, P. Clodio contionibus turbuientis multitudinem im- 
peritam et populi faecem et servitia concitante, Pompeio vel 
connivente vel tacente vel etiam metuente ^ Caesare cum exer- 
: citu ad portas sedente et Tribuni p!ebis turbulentissirni furorem 
adiuvante, Crasso aperte civem optimum oppugnante et bomini 
j sceieratissimo sUffragante ac favente , duobus non Consuiibus 
sed provinciarum mercatoribus Gabinio et Pisone , quorum aller 
iunguentis perpetuo obiitus, calamistrata coma , vino ganeis le- 
»ociniis stupfis adulteriis confectus neminem fefellit (nemo 
enTm clavum imperii tenere, gubernacula rei publicae tractare 
in maximo cursu maximisque fluctibus rei pablicae posse arbi- 
trabatur bominem saltatorem, unguentis deiibutum , emersum 
subito ex diuturnis tenebris Justrorum et stuprorum) , alter Ci- 
ceronis affinis , amplissimo loco natus , muitos in omnes partes 
Ifefellit; nam et quia erat opinioni hominum nobiiitate ipsa 



LXVI DIONYSII LAMBINI 

blanda conciliatricula commendatus (valet enim apud omnes 
clarorum virorum etiam mortttorum memoria) , et quia tristem 
semper taciturnum subhorridum atque incultum videbant, et 
quia erat eo cognomine , ut ingenerata ei familiae frugalitas 
viderelur , ei favebant , eum gaudebant Consulem rei publicae 
quem Gabinio opponerent contigisse , eum denique ad integri- 
tatem maiorum suorum spe sua vocabant, sed quum eius animi 
vitia et flagitia parietibus tegerentur (quae obstructio diuturna 
esse non potest) , improbitatem ac nequitiam eius auctoritas ac 
potestas declararunt — his igiturduobus Consulibus partim con- 
niventibus ac dissimulantibus, partim aperte ei adversantibus , 
M. Tullius e patria quam conservarat a Clodio eiectus est : 
qua in re singularis eius in rem publicam amor et patriae ca- 
ritas apparuit. nam quum arma in ternplum Castoris palam 
eompottarentur , gradus eiusdem templi tollerentur , armati bo- 
mines forum et contiones tenerent, caedes lapidationesque quo- 
tidie in urbe fierent, repudiaretar a Consuiibus senatus aucto- 
ritas, equester ordo reus a Consulibus citaretur, unus Clodius 
omnium rerum potestatem armis et latrociniis possideret ; quum 
senatus et viginti araplius hominum millia pro eo praesente 
vestem mutasseut , Consulesque senatum ac populum Romanum 
)ugere vetuissent atque ad pristinum vestitum redire iussissent; 
quum denique haec esset ei proposita condicio , ut aut Tri- 
buno plebis equitmu Romanorum et bonae partis praesidio fre- 
tus resisteret ac repugnaret aut cederet , quumque in altero 
spes esset rnaturi reditus, in altero vero vel fortiter pugnando 
cadendum vel summo cum bonorum omnium periculo atque 
adeo exitu vincendum esset : pestem omnibus bonis impenden- 
tem eorum conservandorum causa maluit unus suscipere ac 
subire , distrahique a complexu suorum quam proposito tot ci- 
vium interitu dimicare. fuit igitur hoc summi eius in patriam 
amoris signum certissimum atque illustrissimum , quod quum 
ab ea abesse sine maximo dolore non posset, hunc perpeti 
quam illam labefactare atque interire videre maluit. 

Narrant boni et loeupletes auctores , quum vento reflante 
ex. alto Dyrrhachium, unde solverat , reiectus esset quumque 
e navi esset exiturus , ingentem terrae motum et latum maris 
discidium extitisse. unde coniecerunt haruspices non longum 
eius exsulium fore; mutationis enim haec esse signa. Quorum 
divinationem exitus comprobavit : menses enim duntaxat circi- 
ter 16. afuit. dicitur autem hanc calamitatem paulo humilius 
ac mollius, quam virum philosophiae praeceptis instructum 
atque imbutum decebat , tuJisse. quin quum ln itinere magna 
quotidie undique hominum multitudo ad eum benivolentiae 
ergo concurreret eique omnia liberaliter et prolixe deferret , 
quum ipsae Graeciae civitates officio in eum certarent, maerore 
tamen contabescebat et consenescebat , atque identidem , ut 
amantes ab iis quas amant divulsi , oculos in patriam retorque- 
bat animumque contractum ac demissum gerebat. quod qui ei 



PRAEFATIONES. LXVII 

vitlo vertnnt mollitiaeque animi ascribunt, immerito facinnt: non 
enim maxima sua calamitate et gravissimo casu commovebatur , 
quanquam commovebatur, sed vir patriae amantissimus rei publicae 
se tanquam unico tutore ac defensore orbatae casum lugebatatque 
iniquo animo ferebat. praeterea , poteratne quum se a tot rerum 
tanta varietate diveili, quum a complexu saorura distrahi, quum 
suas aedes disturbari, fortunas diripi, sepatriae causa patriam amit- 
tere , spoliari populi Romatii beneficiis amplissimis , praecipitari 
ex altissimo dignitatis gradu videret, infitiari se esse bominem 
et communem naturae sensum repudiare ? tum vero neque illud 
eius factum laudabile neque beneficium ab eo in rem publicum 
profectum diei deberet , si qitidem ea rei publicae causa reli- 
quisset, quibus aequo animo careret ; eamque animi duritiam 
sicut corporis, quod quum uritur non sentit , stuporem potius 
tjuam virtutem putaremus. 

Venit tandem Ciceronis revocandi dies. ac primum quidem 
Kal. Ia.nuariis, qui dies post eius ex urbe discessum rei publi- 
cae primus illuxit, eum frequentissimus senatus concursu ita- 
liae, referente P. Lentulo, consentiente populi Romani atque 
una voce revocavit; eum idem s^natus exteris nationibus, eurn 
Jegatis magistratibusqne populi Romani auctoritate sua , Consu- 
laribus litteris, non ut Clodius maledicti loco nominarat, eoc- 
sulem , sed ut senatus illo ipso tempore appellavit , civeni eon- 
servatoremqne rei publicae commendavit; ad eius unius salu- 
tem senatus auxilium omnium civium cuncta ex JtaJia, qui rem 
publieam salvam esse veJlent, Consulis voce et litteris implo- 
randum putavit ; capitis eius b^rvandi causa Romam uno tempore 
quasi signo dato I talia tota convenit; de eius salute P. Lentuli t 
praestantissimi viri atque optimi consulis, Cn.Pompeii clarissimi 
civis, ceterorumque principum eeleberrimae et gravissimae con- 
tiones fuerunt; de eo senatus ita decrevit, Cn. Pompeio auctore 
et eius sententiae principe , ut siquis eius reditum impedisset* 
in bostium numero putaretur, iisque verbis eiusmodi de eo 
senatus auctoritas declarata est , ut nemini sit triumpbus bono- 
rificentius quam ei salits restitutioque perscripta. de eodem 
quum omnes magistratus promulgassent, praeter App. Claudium 
fratrem inimici , praeterque duos Tribunos plebis Sex. Atilium 
Serranum et Q. Numerium , qui silentium suum Clodio vendi- 
derant, P. Lentulus Consul comitiis centuriatis Jegem tulit <3e 
collegae Q. Metelli sententia; quae lex ita accepta est, ut ne- 
mini civi ulla quominus adesset iusta excnsatio visa sit , ut 
nullis comitiis unquam tanta bominum multitudo neque tantus 
spJendor fuerit. bac igitur lege Iata talis Ciceronis fuit reditus, 
nt a Brundisio usque Romam agmen perpetuum totius Italiae 
cerneretur. neque enim regio fuit ulla neqtte municipium ne- 
que praefectura aut colonia , ex qua non publice ad eum vene- 
rint gratulatum. adventus eius in url)em Italtae et effusiones 
hominum ex oppidis , concursus ex agris patrum familias cum 
coniugibus ac Jiberis tales fuerunt , ut verendum ei fuerit, ne 



LXVfH DIONYSII LAMBINI 

quis pntaret eum gloriae studio et cupiditate inflammatum ic- 
circo exisse , ut ita rediret, atque ut id , quod postea ab ipso 
de suo reditu gloriante dictum est , se ab Italia veluti eius 
humeris sublatum in patriam esse reportatum , veritate inferius 
esse viderelur. appropinquanti ei ad urbem senatns et populus 
universus, Romaque adeo ipsa quasi suis sedibus convulsa ad 
complectendum conservatorem suum procedere visa est: quae 
eum ita accepit , ut non modo omnium generum aetatum or- 
dinum omnes viri ac mulieres omnis fortunae et loci , sed etiam 
moenia ipsa et tecta urbis ac templa laetari viderentur. eundem 
consequentibus diebus in ea ipsa domo , quam Clodius in- 
cenderat , Pontifices , Consules , Praetores collocarunt , eam- 
que (quod ante eum nemini ) pecunia publica aedificandam 
censuerunt. 

Aliquot annis post suum reditum , L. Muraena, L. Flacco, 
P. Sylla, P. Sextio, M. Caelio , Cornelio Balbo , T. Annio Mi- 
lone , C. Rabirio Posturno multisque aliis defensis omnibusque 
praeler Milonem iudicio liberatis, multis rebus in re publica 
praeclare gestis , in Augurum collegium , quod antea npglexe- 
rat , se cooptari passus est. ad extremum in Ciliciam pro con- 
sule profectus re declaravit , quod et a magnis philosophis di- 
ctum est et incredibile multis videtur , eum qui unam virtutem 
habeat , omnes habere , eumque qui virtute praeditus sit, omnia 
bene et praeclare gerere. nam is cui laus omnis parta Romae , 
quaesita in foro erat, is qui togatus patriam servarat, is cui uni 
togato supplicationem senatus decreverat, is denique cui uni 
omnes ordines , Italia cuncta, omnes gentes testimonium urbis 
atque imperii conservati dederant, gessit res in provincia tri- 
umpho dignissimas. signis enim collatis acieque instructa ad 
Amanum montem magnum bostium numernm interfecit , pluri- 
maque castella improviso adventu cepit , ita ut imperator ab ex- 
ercitu sit appellatus. praeterea oppidum Eleutherocilicum , fero- 
rum hominum et acrium et ad defendendum paratorum, Pinde- 
nissum quum vallo et fossa cinxisset , sex castellis castrisque 
maxirnis sepsisset , aggere vineis turribus oppuenavit, ususque 
tormentismultis, multis sagittariis , magno suo labore, sine ulla 
molestia sumptuque sociorum septimo et quinquagesimo die rem 
confecit, ut omnibus partibus urbis aut disturbatis aut incensis 
compulsi in eius potestatem pervenerint, 

Quum autem ceteri fere omnes qui in provincias mitteban- 
tur , sive Praetores sive pro Praetoribus sive pro Consulibus , 
urbes provinciales tributis et sumptibus et rapinis exbaurirent , 
' ea fuit continentia Ciceronis, ut eo provinciam obtinente ne 
teruncius quidem neque in eum neque in quemquam legato- 
rum aut quaestorum aut aliorum comitum insumptus fuerit ; quin 
non modo fenum , quod lege Iulia licebat , sed ne lignum qui- 
dem accipiebat. unde nata ei occasio est ioci illius, quo M. 
Caelium illusit , qui quum a Cicerone per litteras petivisset, 
ut negotiunx daret iis qui yenari solebant pantherarum capien- 



PRAEFATIONES. LXIX 

darum sibique Romam advehendarum , rescripsit ei perurbane 
et pervenuste, hoc quidem agi mandatu suo diligenter, sed 
earum miram esse paucitatem , ut eas quae essent valde dici 
queri , quod nihil cuiquam neque insidiarnm neque iniuriae in 
ffUa provincia fieret nisi sibi. provinciales convivio qootidie 
accipiebat , non sumptuoso neque opiparo neque magnifico qui- 
dem illo ? sed liberali et eopioso et prolixo. domus eius iani» 
torem non habebat ; nunquam a quoquarn recubans in lecto re- 
pertus est , sed a prima luce aut stans aut inambuSans in atrio 
salutantes comiter et officiose excipiebat. fertur autem neque 
quenquam uoquam contumeliose veiberasse , neque vestem cui- 
quam lacerasse neque ira eratus maledixisse aut multam per 
contumeiiam irrogasse. aiunt praeterea eum ita per Asiam iter 
fecisse , ut etiam fames , qua nihil miserius est , quae tura erat 
in ea Asiae parte cui praeerat (messis enim nulia fuerat) ei 
optanda fuerit. quacunque enim iter fecit , nulla vi , nullo iu- 
dicio , nulla contumelia , auctoritate et cohortatione perfecit, 
ut et Graeci et cives Romani qui frumentum compresserant ma- 
gnum frumenti numerum populis pollicerentur. itaque exercitu, 
imbecillo contra magni belli metum firmissima praesidia habuit 
aequitatem, continentiam , abstinentiam , integritatem , innocen- 
tiam, atque bis subsidiis ea est consecutus , quae nuliis legio- 
nibus consequi potuisset, ut ex alienissimis sociis amicissini°s > 
ex infidelissiinis firmissimos redderet, animosque novarom re- 
rum exspectatione suspensos ad veteris imperii benivolentiam 
traduceret. postremo non modo Ariobarzanem regem praesen- 
tibus insidiis liberavit , ei saiuti fuit, eius regnum servavit, in- 
corruptum se atque integrum eius insidiatoiibus praebens, verum 
etiam ut cum auctoritate regnaret , curavit atque perfecit. 

Quodsi in omnibus saeculis pauciores viri reperti sunt, qui 
suas cupiditates quam hostium copias superarent , nostrum est 
profecto, eura virum , qui ad res beliicas haec quae rariora 
sunt genera vivtutum adiunxit, cum praestantissimis imperato- 
ribns compnrare* atqui tale de eo senatus popuiique Romani 
iudicinm fuit: namque ei supplicationem triumpbumqne et se- 
natus decrevit et populus comprobavit. verum quia paullo ante 
quam senatns ei triumphum a Consuiibus flagitaret , sparsa fue- 
rant quaedatn belii civilis inter Caesarem et Pompeium semina , 
quos quum inter se reconciiiare in gratiam veilet, cupiditates 
certorum bominum ei ex utraque parte impedimento fuerunt: 
ei quidem ad usbem accedenti ita obviarn proditum est , ut niliil 
fieri potuerit honorificerifius ; verum non triumphavit. incidit 
enim triumphi tempus in fiammam civilis discordiae, cui rnederi 
saepe conatus nihil profecit, qnorundam non solum improbo- 
rum sed ptiam eorurn qui boni habcbantar furore eius eonsiliis 
et conatibus obstante , quum bi belli fortunam experiri cupe-i 
rent, ille clamaret be lo civili nibii esse miserius. 

Occupato tandem a Caesare Arimino , Pisauro , Ancona, 
Arretio 7 urbe a Consulibus et Pompeio direptioni et incendio 



hXX DIONYSII LAMBIINI 

relieta, relicta ad extremuni etiam Italia , Cicerone vehementer 
improbante , Graeciaque petita, quum Cicero dia multamque 
aestuasset, dubitans utrum Pompeium sequeretur et bello civili 
interesset, an in Italia maneret et quiesceret (quod ei perCaesa- 
rem licebat); qaum identidem diceret se habere quem fugeret, 
non habere qaem sequeretur : tand.em non victoriae spe elatus 
S.ed officio adductus , neque offtcio publico sed privato , neque 
rei publicae causa quam funditus deletam putabat , sed ne quis 
putaret eum ingratum es.se in illum qui levarat eum iis in- 
commodis qaibus affecerat, non capiditate atiqua impulsus sed 
pudore victus ipse quoque mare transiit atque ad Pornpeium se 
contulit , prudens et sciens ad exitium ruens voluntarium. neque 
eum Caesar vel promissis suis de sententia patuit clemovere vel 
potestate metuve deterrere. quin quum Caesar et Cicero con- 
gressi inter se et collocuti essent, Caesarque Ciceronem horta- 
tus esset ut *ad urbern veniret, quod diceret et darnnatum iri 
se eius iudicio nisi veniret, et tardiores fore reliqnos nisi una 
cum eis veniret, si nullarn aliam ob rem venire nollet , at certe 
venirct ut de pace ageret suo aibitratu : responclit Cicero, se si 
huius rei gratia veniret , sic de ea acturum , senatui non pla- 
cere iri in tlispanias nec exercitus in Graeciam transportari , 
multeque dc Cneo deploraturum. quid potuit a quoquam aut 
lib«rius aut fortius et liomini, penes qupm kanta erat potestas , 
et tali tempore responderi ? atcjui extrema multo etiam liberiora 
et constantiora faerunt. nam qoura Oaesar dixisset se baec 
nollc dici , tum Cicero , Eo , incjuit, advs.se nolo , quorf aut sic 
Triihi dicendam est , mnltaque quae nullo niodo silere po*sem, 
si atiessem , aut non venitndu/n. 

Quum multa autem divinitus a M. Tullio de boc h>llo 
eiusque eventu multo ante praedicta feruntur,, tum illud io pri- 
mis. quum omnes opes et suas et populi Romani Pornpeius ad 
Caesarem detulisset seroque ea sentire co^pisset quae multo ante 
praesenserat et praeviderat Cicero , earn Caesaris esse potentiam, 
ut ei sine bello civili resisti non posset, quumque iarn inferri 
patriae bellum nefarium videret, eius illa vox fuit nota multis, 
utinani, Cn. Pompei , curn Caesare societatem aut nunquam co- 
isses aut nunquam diremisses ! atque illo tamen lempore non 
causam se , sed consilium improbare dicebat. sero enim Pompe-. 
ium et senatum iis armis adversari videbat , quae praeterito tem- 
pore confirmata per ipsos erant, dolebatque pilis et gUdiis , non 
consiliis neque auctoritatibus de iure publieo disceptari ; et ta- 
metsi ea quae facta sunt quam fore praeclicebat , certo non 
divinabat futura, sed quod et fieri posse et si evenisset exitio- 
sum fore videbat id ne accideret metuebat, tamen si ei alter- 
utrum de eventu atque exitu rerum promittendum esset , id 
futurum quod evenit quam quod alii sperahant exploratius pro- 
mittere potuisset. 

Vieto igitar Pompeio, amissis etiam castris , qaum alii bel- 
lum renovare conati sese in Africam contalissent , alii locum 

\ 



PBAEFATIQNES* LXXI 

exilio quaesivissent , sese vtcfcori credere et Romae habitare ma- 
luit , hanc rationem secutus, quia si ibi civitas esset civis , si 
non esset exsul esse possit Romae nan incommodiore loco, quam 
si se Rhodum aut Mitylenas contulisset. 

Tulliae filiae obituro aegre iiie quidera tulifc^ sed non est 
tamen lougius progressus quam cuivjs gravissimi phiiosophi con- 
cesserunt, quorum seripfca omnia , quaecunque tunc in eam 
sententiam exstabant, nou solum legit (quod ipsum erat fbrtis 
aegroti accipere medicinam) T sed etiam in sua? scripta transtu- 
Jit (quod affiicti aut fracti animi non fuit) ; quare immerito a 
quibusdam reprebensus est, desiderantibus, sciiicet in eo firmi- 
tatem atque constantiaro* nara sive ita levatus, erat, ut animum 
vacuum ad res difficiles scribendas afferret, reprehendendus non 
fnit : sive aberrationem illam a dotore delegerat maxime , quae 
liberalissima doctoque homine dignissiraa est ^ laudari etiam 
eum oportet. 

Coniurationis in C IuIiuraCaesaremnon fuit conscius neque 
parliceps ; quod si fuisset, non soium tjrannum sed tyrannidem 
sustulisset. nunc autem , Caesare interfecto, subortus continuo, 
est in eius loeum longe et impotentior et deterior doroinus, 
Autonius, qui rem. publieam funditus evertit. notura, est illud 
ex principio epistolae cuinsdam ad Xrrbonium , cum quo con- 
eruit quod itera ad Cassium scripsitj quam vellem me ad illas 
puUherrimas epulas Idibus Martiis invitassesl teliquiarum nihit 
haberemus. at nunc eum his tantum negotii est „ ut vestrum 
illud divinu,m in rem puklicam beneficium ncmnullam habeat 
querelajn. quum igitur M. Antonius paucis post caedem Cae- 
saris diebus in aede Teiiuris de concordia verba fecisset, eius, 
orationera subsecutus Cicera iecit fundamenfca pacis Atbeuien- 
siumque vetus exempjum renavavit atqne omnem memoriam? 
discordiarum oblivione seropiterna delendara censuit, quum 
lux quaedara rei publieae ohlata videretur^ non Kegno moda 
sed etiam regni timore sublato, magnumque pignusu populo Ko- 
mano dedisset Antonius, se ciYitatem Jiberam esse velle y ea 
quod dictdtoris nomenj. quod saepe iustum, fuerat, propter per- 
petuae dictaturae mei^oriam fundiius e re publica sustuHsset: 
ecce repente Caesare fi*nere elato, eliam laudato a M. Antonia 
miserabiliter h quum s^epe baec verba iteraret, tantum vinuim^ 
| clarissimum civem interjkctum , et veste cruenta ad misericor- 
I diam populo commovendam explicata aique- boc pacta muititu- 
dine concitafea ac paene ad furorem redacta ,, adeo ut gladiis 
destriclis coniuratos appeteieet et curn facibus. ad eorum, aedes» 
convolarefe, tum et rautavife se ipse Antoaius et iu peiorem par- 
tem versa sunfe ojnnia , Brutusque et Gassius et ceteri patriae 
liberatores; profugere ex urbe coacti ^unt. ita M. Tullius audireu 
haec malens? quam videre y proEciscendi in Graeeiam cansi- 
lium cepit. 

Qtium ex Leucopetra, pFomuntorio agrl Rhegini,, consceti- 
disset ut transrnitteret , non ita muUum provectus reiectus austra 



LXXII DIONYSII LAMBINI 

est in eum ipsum locum , unde conscenderat. intempesta nocte, 
accepto a quibusdam Roma recentibus nuntio, M. Antonium re- 
pudiatis malis suasoribus, reinissis Galliis piovinciis ad anctori- 
tatem senatus esse rediturum, tum M. Tullius abiecto profectio- 
nis consilio ceieriter Veliam advectus Romam rediit, non spe 
proficiendi aliquid , sed ut si quid sibi bumanitus accidisset 
(multa autem impendere sibi providebat praeter naturam prae- 
terque fatum), eius diei , quo die de re publica in senatu verba 
faceret, vocem testem populo R.omano relinqueret suae erga pa- 
triam voluntatis. Romam revertenti tanta borninnm multitudo 
obviam processit reditumque gratulata est , ut dies integer in 
^alutationibus et gralulutionibus consumptus sit. die postero 
quum Antonius senatum adesse Lussisset, Cicero aulem de via 
lungueret misissetque ad. euin pro amicitia qui eum oraret , ut 
eo die sine eius offensione abesse liceret, ille senatn audiente 
dixit, se cum fabris et dolabris domum Ciceronis iturum eius- 
que domum disturbaturum , nisi mature in senatum veniret; 
statimque misit milites, qui aut enm domo vi abslrabereut aut 
domurn eius incenderent; a quo incepto et consilio tarnen com- 
munibus amicis deprecantibus revocatus pignoribus ablatis et 
multa irrogata destitit. 

Ilis siinultatum odiorumquo initiis inter Ciceronem et Anto- 
nium ortis, quum Antonius mnlta in re pub!ica contra lcgcs 
quolidie moliretur, pecuniam publicam dissiparet, exsules sine 
lege restitueret, veetfgalia venderet , provincias de populi impe- 
rio tolleret, regna pecunia addiceret , colonias populi Rorrtani 
oppugnaret tormentisque verberaret: Oclavius adolescens , C. 
Julii Caesaris sororis filius, qui tum erut Atbenis, beredcm se 
Caesaris avunculi professus aclitaque hereditate, ingrntem pecu- 
niam ex bonis Caesaris a M. Antonio ablatam esse querens eam- 
que repetens, illo recusante , cum eo suscepit inimicitias, et 
brevi tempore comparafo ex veteranis iusto et firmo exercitu 
M. Antonio cum magnis copiis Brundisio ad urbem advolanti sese 
opposuit, quum senatus populusque Romanus nullos duccs ba- 
beret, nullas copias, nullum esset consilium pubJicum , nulla 
libertas. quod nisi cruis eum senatui populoque Romano obtu- 
lisset deus, aut dandae cervices erant crudelitati Antonii nefa- 
riae aut fuga quaerenda , quae tamen ipsa exitum non babebat, 
quia omnia ad perniciem senatus populique Pvomani pestifero 
illi patriae eversori putebant. 

Quocirca M. TulJius dandum imperium Caesari adolescenti 
censuit, sine quo res militaris administrari _, tcneri exercitus, 
bellum £;eri non posset. decrevit etiam , ut esset pro Praetore 
eo iure quo qui optimo, ut adolescentem bis praemiis ad cau- 
sam libertatis defendendam magis ac magis excitaret. signa postea 
cum Antonio bic idem Caesw , Hirtins et Pansa consules contu- 
lerunt: quo in proelio quum Hirtius et Pausa occubuissent, victus 
fugisset Antonius, Caesar reliquus esset irnperator, quem totus 
populi Romani exercitus sequeretor atque intueretar, coepit tum 



PRAEFATIONES. LXXIII 

senatus potentiamCaesaris extimescere. itaque ut eius opes im- 
minueret, conatns est milites veteranos ab eo praemiis et mu- 
neribus avocare. qua ille re cognita veritus ne nudus ab omni 
praesidio inimicorum iniuriis esset opportunus, quosdam e suis ad 
Ciceronem allegavit ei qui suaderent, ut sibi consulatum petenti 
suffragaretur atqne nna cum ipso se consulem faciendum cura- 
ret, Ciceronem omnes Caesaris opes sibi paratas suas esse cre- 
dere iuberent, omnia Caesarem quae illi expedire aut quae iilum 
velle cognovisset poilicerentnr. quae quum facile Ciceroni per- 
suasissent, non quod suae ambitioni consulere suaeve gloriae 
veliiicari studeret (quod quidam falso criminantur), sed veJ quia 
exercitum Caesari , quem ipse compararat, adirai debere aut 
etiam posse non pntabat, vel qnia quern aiium praeter Caesarem 
eiosque exercitum Antonio et eius copiis, quas post cladem ac- 
ceptarn statim repararat, opponeret non habebat , vel quia Cae- 
sarem causam libertatis semel susceptam deserturura ac proditu- 
rum non existimabat, omnia eius causa veile coepit omnesque 
ei bonores sua sententia suoque decreto detulit: eripere aotem 
ei autimperium, quod ei beJii necessitas dederat, aut milites, 
qoi iliius nomen promissa fidem auctoritatem imperium secuti 
pro populi Romani iibertate arma ceperant^ fas esse non putavit. 

Neque vero Cictronem , virum et natura prudentissimum et 
usu experientissimnm, fugiebat quanto snae existimationis ne 
dicam capitis pericuio fidem suam populo Romano pro Caesare 
adoiescente obiigasset; neque idem ignorabat, multo graviorem 
ac difficiiiorem esse animi iudicii sententiae, maximis praeser- 
tim in rebus, qaam pecuniae pro altero obiigationera, quoniam 
i pecuniam qnam quis promiserit soivere de sua re familiari po- 
test, nisi egentissimus sit, fidem autem suam siquis pro altero 
rei pubiicae obligavit, liberare eam non potest nisi is pro quo 
fidera dederit dependi patiatur — sed sibi persuaserat Cicero, 
quanquam flexibilis erat Caesarls adolescentis aetas et multi ad 
depravandura parati , eam taraen et in eo ingenii naturaeque bo- 
nifatem seu indolem et in se esse auctoritatem et in causa su- 
scepta pulcbritudinera ac dignitatem, ut eum facile retinere 
posset ; et fecisset, nisi vel fata bumanis consiliis obstitissent 
vel pestifera consilia apud Caesarem plus quam salutaria valuis- 
sent. qui igitur Ciceronem, quod homo senex ut ab adolescente 
deciperetur commiserit , reprehendunt , nae illi valde iniqui at- 
que iniusti snnt existiraatores , qoippe quum aut postolent, ut 
bomo praestet quod non est bominis praestare , aut de consiliis 
hominnm ex eventu iudicent. atqui neque bominis est praestare 
vel fatura vel fortunam vel quicquam aliud quod vires humanas 
superat , neque consilia debent eventis ponderari. 

Fuit igitur Ciceronis consilium et rectissimum et prudentis- 
simum, nt iila tempora tulerunt, neque quisquam mortaliura est 
qui quicquam ilio tempore salutarius a quoquam aut cogitari 
aut provideri potuisse , quam quod a Cicerone cogitatum ac pro- 
visum est, demonstrare possit. samma tum erat in re publica 






LXXIV t DIONYSII LAMBim 

rei pecunia?iae difficultas, qui impeditissimus in omni re et pri- 
vata et publica nodus est; exhaustum erat aerarium; obsurdesce- 
hant bomines ad nomen tributi ; Antonio furenti sine exercitu 
obsisti non poterat; nullae erant in Italia eopiae , nuili duces 
p^aeterCaesarem , qui se Antonio opponeret. quid cuiquam pru- 
tienti rei publicae moderatori et bono civi melius poterat in 
mentem venire, quam ut adolescentem nobiJem, locupletem et 
quurn per se potentem tum propemodurn Caesaris avunculi po- 
lentiae heredem militibusque veteranis gratissimum, honoribus 
et praemiis ad populi Romani libertatem patriaeque salutem de- 
fendendam eliceret atque invitaret? an iruperium ei denegando 
eum a re publica alienaret? quid dementius? non igitur aut te- 
meritas horninem consideratissimum , aut credulitas virum pru- 
dentissirnum, aut ambitio civem in sua re publica principem et 
omnibus p.opuli honoribus ornatum ac paene dicam quasi satia- 
tum atque expletum obeaecavit; sed vel Octavii perfidia et re- 
t^nandi cupiditas , vel temporum inclinutio, tel fatalis quaedam 
caiamitas (quam nerno mortalium humano consilio vitare aut 
avertere potest) , vel haec universa et Ciceronem una curn re 
jmblica ct rem publicam una cum Cicerone perculerunt atque 
affiixerunt. fuit enim hoc illius divini viri fatum sine re pu- 
Idica neque posse vincere , neque vinci. 

Ita Caesar adolescens coniunctis cumAntonio etLepido sen- 
sibus et copiis Ciceronem , a quo tantapere fuerat ornatus, dese- 
ruit et in potestatcm inimici crudeiissimi tradidit atque permisit : 
quo facto una cum fratrc Quinto proscriptus est. hoc nuntio 
accepto quum fugere in Macedoniam adRrutum una cum Quinto 
quern secum habebat in Tusculano conatituisset , Qaintus frater 
autem domum sibi revertendum esse exi^timaret , quod ad hoc 
iter faciendum viaticum sibi non providisset nihilque dorno ad 
eius itineris sumptum tolerandum deportasset, compiexi inter se 
multis cum lacrimis alter ab altero distracti ac divulsi suut. ac 
Quintus qyidem paucis post diebus cum filio interfectns est , a 
seivis suis indicatus ac proditus : Marcus autein nunc omnia gra- 
via et horribilia exspectans, nunc in Caesare aliquid spei babens, 
et itentidem sententiam consiliumque profectionis et mansionis 
mutans multisque tristissimis ostentis mortem sibi praesignificari 
intelligens servorum suorum fidei et custodiae sese credidit po- 
testatique permisit. illi autem eum in villam quandarn in ora 
maritima sitam detolerunt; quo simulatque pervenit, quieti 
sese dedit, ad omnem eventum paratus. quiescente Cicerone, 
quum servi diris atque horribilibus corvorum vocibus et volati- 
bus domini iteritum^ nisi mature fugam capesseret, denuntianti- 
hus ac significantibus moniti Ciceionem servare in animum in- 
duxissent, indignum esse arbitrati committere ut necis domini 
spectatores essent, praesertim quum aves ipsae salutis eius expe- 
diendae rationem viamque ostendereut : subito partim invituin 
partim precibus omnibus oratum, ut se servari pateretur, eum 
in leclica collocatum itineribus deviis ad raare circumgestarunt. 



FRAEFATIONES. LXX¥ 

interea percussores ab Antonio missi , Herennius centurio et 

! PiJias quidamTribunus miJitum, quem patricidii accusatum quon- 
dam defenderat Cicero, audacibus hominibus et ad caedem pa-> 
ratis stipati adveniunt. ianua vitlae Ciceronis clausa reperta et 
quum foris pulsassent Cicerone non invento, quum ceteri qui 
intus erant non ita multi ubi esset aut quo ivi&set interrogati, 
scire se negassent, adolescens quidam Philologus nomine Quinti 
libertus, quem Marcus ipse eradierat , nuilo meta nulia vi coa- 
ctus et sponte sua Hereonio dicitur enuntiasse Ciceronem a ser- 
vis ablatum atque ereptum esse, et qua iter faceret indieasse. 
qua re audita paucis comitibus sumptis Herennius ad Ciceronem 
accurrit. ille autem eorum adventu ex strepitu et rumore cognita 
primum consistere servos et iumenta iussit, deinde aperta lectica 
et qaod erat facere solitus barba leviter manu attrectata , con- 
tentis ac defixis, in percussorem imminentem iam et propinquum 
oculis^ prolixo capillo, barba promissa , toto corpore inculto, 
squaloris et horroris pleno eurisque et vigiliis confeeto ultro 
praebuit iugulum, et quura oeteri omnes iili sicarii a tam taetro 
spectacuio oculos averterent, tanti vir* maiestatem orisque di- 
gnitatem reveriti , Herenoius caput ei gladio cervicibus abscidit 
simulque manum eam , qua Philippicas orationes conscripserat^ 
quod ita iusserat Antonius, praecidit. ita vir optimus optimeque 
de patria meritus hominis irnportunissirni et crudelissimi iussu, 
re pubiica ab tjrannis audacissimis et sceleratissimis oppressa , 
una cum patria quam toties servarat occidit, neutrum eorum 
quae maxime exoptarat consecutus: quornm alterum erat, ut 
moriens populum Pioraanum liberum relinqueret, alterum , ut 
ita cuique ut quisque meritus esset eveniret. 

Fuit in illo viro singularis iastitia, temperantia, moderatio, 
frugalitas, abstinentia , lenitas , innocentia, castitas, sanctimonia, 
integritas , fides, continentia , probitas , prudentia, fortitudo, 

I animi magnitudo et despicientia rerum bumanarum. quod autem 

I et a nonnuUis timidior dictus est natura et ipse talem se in scri- 
ptis suis confitetur, non est ea timiditas intelligenda quae cum 

I fortitudine pugnat et quae ignavia appeJlatar, qua qui praeditus 
est a iactis fortibus et a periculis pro patria et Jibertate et di- 
gnitate adeandis refugit, sed ea animi affectio, quae considerata 
ratio rectius appelletur et quae prudentiae maxime finitima et 

| paene gemina est. est enim prudentis timidum esse in magnis 

i pericuJosisque rebus , semperque magis adversos rerum exitus 
metuere quam secundos sperare. t 

Scripta plurima reiiquit, quae utinam et omnia et integra 
ad nos pervenissent. quantum ex omnibus iisque totis et inte- 

gris fructum percepturi fuerimus,ex eo cognoscere licet, quod ex. 

his reiiquis iisque mutiiis et iaceris tantam ad litterarum studiosos 
utilitatem pervenire videamus. quura sint autem eius scripta in 

: quattuor genera distributa , aliaque sint quagi reyvixd quibus tota 
ars dicendi continetur , alia quae Orationes appeilantur, alia qaae 

i Epistolae alia quae Philosophica : eorum nullam est unde quis- 






LXXVT DIONYSII LAMBINI 

quam quantumvis iniastas rerum existimator quicqaam vel mini- 
mum ad mores corrumpendos valere vere criminari possit. atque 
ut oinittam lihetorica , qnae totam artem dicendi copiosissime 
prudentissime distinctissime planissime explicatam comptectuntur, 
in Orationibus ipsis, praeterquam qood incredibilem singularem 
admirabilem ac paene divinam sermonis elegantiam venustatem 
gravitatem vim atque ubertatem continent, multi sunt praeterea 
loci ad pbilosopbiam pertinentes et gravissime et ad rem acco- 
modatissiine tractati. nibil de religione, nibil de pietate , nihil 
de caritate patriae , nibil de bonis rebus ant rnalis , nibil de vir- 
tutibus ant vitiis, nibil de officio, nibit de dolore aut volnptate, 
nihil de vita aut morte, nibil de perturbationibus animi et erro- 
ribus a philosophis ullis disputatum est, cuius non appareant 
atque emineant in orationibus JM. Tullii illustria quaedam e.t prae- 
clara lineamenta atque adeo viva simulacra. quod idem de Epi- 
stolis vere dici potest. iam Philosopliica totam et veterum Aca- 
demicorum et novorum, et Peripateticorum qui nibil fere a ve- 
teribus Acadernicis discrepabant, et Stoicorum et Epicureorum 
et aliorum sententiam rationemque continent. nam quum de 
rebus omnibus, ut Academicus , non solum in utramque partem 
disputaret, verurn etiam ex omnium pbilosopborum sententiis 
quid in quoque veri inesset studioso eliccret, apparet ex eius 
scriptis, nullius illum pbilosopbiae rudem atque expcrtem fuisse. 
neque vero cst quod eum quisquam ex tali disputandi genere aut 
nuIJa in certa sententia constitisse , neque quicquam quod seque- 
retur babuisse, aut impium fnisse minusque recte de deo aut 
de animorum immortalitate sensisse existimet. quin ex eius scri- 
ptis intelligerc licct, eum et id solum rectum esse sensisse quod 
honcstum, quod iustum , quod denique cum virtute consenta- 
neum et coniunctum sit, et in virtute plurimum esse praesidii 
ad bene beateque vivendum iudieasse; et deum uunm esse huius 
mundi opificem atque effectorem eundemque mentem solutam 
et liberam, segregatam ab omni concretione rnortali , omnia sen- 
tientem et moventem ipsumque praeditum motu sempiterno, in 
omnes beneficum ac liberalem , omnibus animanlibus commoda 
qnibus utuntur , lacera qua fruuntur, spiritum qnem ducunt d;m- 
tem atque impertientem , omnia cogitantem intelligentem provi- 
dentem atquc animadvertentem , bonis et piis suae pietatis prae- 
mium persoiventem , improbos et impios poenis sempiternis affi- 
cientem, persuasum babuisse. sed erat mos ille patrius atque 
avitus Academicus, semper in dicendo ac disputando omnibus ad- 
versari , iudiciumque suum nusquam interponentem ea approbare 
quae similia veri viderentur, quae contra improbare. bunc mo- 
rem adamaverat atque expetiverat Cicero , eumque in primis se- 
quebatur diligenterque retinebat, ut affirmandi arrogantiam vi- 
tans eadem opera temeritatem fugeiet, a sapientia maxime discre- 
pantem plurimumque dissidentem. 

Huius igitur divini scriptoris lectionem, Carole, noli putare 
cum aliojum Latiuorum lectionis utilitate esse comparandam. ex 






PRAEFATIONES. LXXVII 

aliis enim vel quod ad unam aliquam artem pertineat, vel si forte 

etiam ad plures referri possit, quod tamen aut rninus distincte 

aut minus eleganter atque ornate aut minus varie et copiose aat 

ininus erudite scriptum sit petere solemas * ex hoc tanquam uber- 

rimo omnium doctrinarum atque artium fonte sive grammaticum 

aliquid, sive rhetoricum, sive dialecticum, sive historicurn, sive 

poeticum, sive physicum, sive geometricum , sive mttsicum, sive 

i astroiogicum , sive theolo£>icutn (cuiusmodi quidem theologicum 

i iila tempora feiebant), quicquid denique ad ullara omnino artem 

; libero homine dignam pertinens requiras , hinc tihi assidue hau- 

rire, hinc avidissimam sitim explere, hinc immensa atque ingen- 

i tia prata irrigare licet. ab hoc discunt pueri, ab hoc senes, ab 

hoc privati, ab hoc magistratus, ab hoc rustici, ab hoc urbani, 

ab hoc miseri et calamitosi , ab hoc heati et fortunati j ab hoc 

pauperes et egentes, ab hoc divites et abundantes, ab hoc igno- 

biles et obscuri , ah hoc nobiies et clari viri> ab hoc pleheii, ab 

Ihoc patricii, ab hoc sacerdotes ? ab hoc profani, ab hoc Galli , 
ab hoc exterae nationes, ab hoc militares et sagati, ab hoc pacis 
i alumni et togati, ab hoc homines infimi et humiies, ab hoc 
viri excellentes et principes , ab hoc manipulares^ ab hoc impe- 
ratores, ab hoc poetae > ab hoc oratores, ab hoc grammatici, 
ab hoc philosophi, ab hoc medici, ab hoc iuris consulti, ab hoc 
qui vivunt in regno , ab hoc liberae civitates, ab hoc populares, 
ab hoc optimates ; denique nemo est mortalium, cuiuscunque sit 
vel aetatis vel loci vel ordinis vel fortunae vel studii vel natio- 
nis, quin a Cicerone et melior et doctior fieri possjt» quid? 
existimasne, Garole, tot doctissimis atque amplissimis viris, quos 
habet Tua Gallia innumerabiles, tot magistratibus, totCuriarum 
praesidibus, tot praetoribus, tot legatis , tot supplicum Jibello- 
rum in Tua Rea;ia magistris, tot consiliariis , tot causarum acto- 
ribus et patronis, tot oratoribus* tot iuris consultis aut suppe- 
|tere posse quod quotidie dicant in tanta varietate rerum, nisi 
animos suos quum aliorum scriptorum tum maxime Ciceronis le- 
ctione excoiant? aut tantam contentionem , tot ac tantos lahores 
eis esse tolerabiles , nisi sese huius potissimum eruditissimi di- 
isertissimique scriptoris et suavissimo sermone et gravissimis sen- 
tentiis relaxent? enimvero, Carole^ quum multis aliis nominibus 
gloriari seu , ut Christianius dicam, I)eo Optimo Maximo gratias 
agere dehes , tum ob hanc rem maxime, quod Tuus hic populus 
ita litteras amplecti coepit, ut fugatis tenebris lucem aspicere, 
jpulsa barbarie sermonis munditiem atque elegantiam expetere, 
posita atque exuta inhumanitate humanitatem et cultum loquendi 
genus adamare , profligata ac domita ignoratione litterarum atque 
inertia eruditarum lingaarum honarumque artium studio tlagrare 
copperit. quemadmodum enim ex superiorum saeculorum in- 
scientia atque ignorantia nata sunt omnium malorum, quae in 
nostram aetatem redundarunt, semina^ ita spes est fore ut, am- 
bitione profusione luxuria intemperantia libidine avaritia iniu- 
stitia perfidia impietate ceterisque immanibus anirnorum et rerum 



LXXVIII DIONYSII LAMfclNI 

publicarum pestibus ac venenis extinctis ac fanditus deletis, una 
cum litteris revirescant et reviviscant in Gallia Tua bonestae 
laudis studium frugalitas parsimonia temperantia pudor abstinen- 
tia iustitia fides pietas ceteraque animorum et civitatum praesi- 
dia ac firmamenta. 

Sed ut ad Ciceronem nostrum redeam^ bic est ille scriptor, 
Carole, quem civium Tuorum clarissimi atque amplissimi viri , 
quorum alii sunt senatores, alii apud externos principes legati, 
aiii in Tua Regia supplicum iibellorum magistri , atii Curiarum 
Centumviralium praesides , alii consiliarii , alii Tuarum causa- 
rum actores ac patroni, alii procuratores Tui, alii secretarii , 
alii causidicij egregie praeter ceteros amplectuntur , babent in 
sinu^ manibus terunt, oculis vorant, assidueque Jegunt atque 
ediscunt. bic est, qui quum omnibus cuiusvis fortunae ordinis 
status loci bominibus immensam atque infinitam rerum ac vcr- 
borum copiam suppeditat, turn maxime eos qui Tibi assiduam 
operam navant, quorum consilio et opera in Tuis rebus obeun- 
dis explicandis ac gerendis uteris , canceilarium Tuurn virum 
sapientissimum ac prudentissimum , Tuos supplicum libellorum 
magistros , senatores , oratores , legatos , praetores, iudices, 
consiliarios , causarum actores ac patronos iis omnibus rebus, 
quibus instructos esse oportet bomines talibus muneribus prae- 
positos, ornat atque instruit. bunc qui legunt, hunc qui nou 
solum oratione et dicendi ratione imitantur atque exprimunt, 
verum etiam vita factisque sequuntur atque aemulantur, idern 
spectant idemque intuentur quod ei propositum fuit quodque 
omnibus rei publicae moderatoribus et regibus propositum esse 
debet, quod Tu, Carole^ unice exoptas , quod Tui maiores ve- 
bementer expetiverunt, populi quietem otium salutem ac vitam 
beatam. fuit enim M. Tullius partium optimatium et, ut Graeci 
appellant , aristocraticus: statui autem rei publicae optimati, 
quem aristocratiam illi nominant, idem propositum est quod re- 
gali. et ut in aristocratia praesunt ii rei publicae , qui consilio 
sapientia et virtute praestant, ita reges bene morati et iustitiae 
fama gloriaque florentes initio ab bominibus quaesiti et consti- 
tuli sunt, ut talibus regibus tanqnam legibus parentes bene 
beateque viverent, quorum regum fllii ac posteri longo ordine 
regnum acceptum iisdem artibus quibus fuerat purtum retinentes 
regium nomen regiaraque potestatem semper apud omnes gentes 
obtinere consuerunt. et merito. nam praeterquam quod credi- 
bile est, sapientium et iustorum regum filios et posteros maio- 
rum suorum similes futuros, eorum qui populum sibi creditum 
iuste et sapienter gubernarunt ac rexerunt liberis iure bic de- 
betur bonos, ut quorum ipsi iustitiae sapientiae clementiae ce- 
terarumque virtutum bereditatem creverunt, eorum quoque am- 
plitudinis maiestatis potentiae beredes existant. 

Hunc igitur illum Ciceronem doctissimum virum eloquen- 
tissimum integerrimum castissiraum sanctissimum conservatorem 
rei publicae , parentem patriae a senatu appeliatum, quem Ro- 



PRAEFATIOINES. LX XIX 

mani aspeclabant, cuius ob os ora obvertebant sua , cui ur i to- 
gato post urbem conditam supplicatio clecreta est, cuius Iibri 
omni doctrinae genere referti sunt, cuius lectione omnes L uma- 
nitatis participes nationes ineredibiliter delectantur, a quo eru- 
diuntur, a quo expoliuntur atque excoluntur — bunc , incjuam, 
Ciceronem Joeis innumerabilibus ope veterum membram trttm, 
quarnm bonam partem nobis Erricus Mcmmius vir clariss imlis, 
supplicum libellorum in Regia Tua uiagister., suppeditav it> a 
nobis emendatum et propemodum in integrum restitutum i[nam 
omnia quidem eius Vulnera sanare neque alii doctissimi et, cla- 
rissimi viri qui ante me boc idem facere conati sunt potue ruht, 
neque ego potui; sed tamen hoc assecutus sum , ut iure gloriari 
possim , nunquam antea Cicerohis scripta typis impressa in bo- 
minum manus integriora pervenisse)^ interea dum Tu ab urbe 
Lutetia abes et fines reghiTui peragras , in publicum ede ndum 
cnravi. meos autem in boc opere conficiendo consumptos labo- 
res clarissimo illo viro quem modo nominavi , Errico Me. mmio, 
consecravi, primurn quia mihi huius negotii suscipiendi sttasor 
atque auctor fuit; deinde quia adiutor ac paene dicam s otius ; 
postremo qoia me ita facturum fidem ei dedi. 

Sed ipse Memmius , buius rei a me suscejptae et iai.ri tan- 
dem confectae magnitudine animo agitata et perspecta, jinulto 
ante prospiciehs quahta mihi invidiae moles immineat, siiasit 
mihi, ut Tuam istam validissimam et potehtissimam de^L\ eram„ 
fidem certissimam et stabilissimam , praesidium firmissimi im ac 
munitissirnam implorarem, quibus ego tectus et saeptus i nvido«* 
rum, malevolorum, sycophantarttm quorum plena sunt omnia 
venenatos et pestiferos morsus, furum ac plagiariorum qui omnia 
aliena inuncant atque barpagant tagaces et rapaces manus effu- 
gere possem. hoc igitur facio, Carole , Teque precibus omni- 
bus oro atque obsecro , prjmum ut me et collegas meos <quos 
in hae urbe totius Galliae maxima celekerrima opulentissirua 
linguas eruditas et ingenuas artes docere voluisti; deinde ut cie- 
teros on;nes qui litteras vel profitentur vel docent vel amaut et 
venerantur, ea benivol^ntia comprehendas eaque fide comp le- 
ctare qua fide Franciscus primus avus Tuus , litterarum ac < lo- 
ctrinarum parens, eos complecti solebat; postremo ut Ciceron 3in 
mea quidem opera et diligentia meoque summo labore ac stuc 1 ' io 7 
jmultis denique vigiliis et paene dicam aerumnis, Tui autem s* »rj- 
jplicum libellorum magistri , Errici Memmii, adiumento ac s'i. b- 
jsidio a mendis innumerabilibus vindicatum Tuae quasi leg' iti- 
Imae tutelae ab ipso Memmio tradi et commendari patiare tr^ tdi- 
tumque et commendatum tueare. 

Vale et regna. 

Lutetiae a. d. iQ. Kalendas Martias a. 1566. 



LXXX DIONYSII LAMBINI 



V. 

IN CICERONEM AB DIONYSIO LAMBINO EMENDATUM 
VIRORUM DOCTORUM ELOGIA. 



A. 

ElZ KIKEP&NA TOl AAMBINOT EnhPHMlZMENON EPPJKih 

MEMMKli. 

Aaufttvog Klxsqcov aXXog , Klxsqcovu rbv aXXov , 

^AXXu) flls/Li/tus ool tw Klxsqcovl tqizu) , 
Svooag , QLVcooug xui nnbg xu&stov &uu' sXsy^ag , 

ILuvtu t dxoipoooag nuVTO&sv dxoovv/i, 

TfjllXOV U/LLODL 710VM T0OO0) '/QOVOV (co /U&yU SuVUU) , 

Ovx sTog s^ sTSog nuv dvuXcoodtxsvog , 
^"Atyog US^IU d'(OQU , uuV d%i'(p UV&S/LLU &/]/£ , 

Tu) oo(fu) avdoi, oocfbg , nuvootpnjg ^ouvov. 
IloXXu xul aXXa nsXsL uvqiujia ooi ys naXutd , 

XaXxsa /Qvosioig lllxxu , x«£ uoyvQsoig' 

OvSs CfLlaQ/ULXOJV (plXuQ/ULXCOTSQOg uXXog , 

OuJ' o cpiXofitfiXcov OSV (ftlo.SlploTSQOg. 
Aij yuo nlsiOTuxL nXsloTU xai dXXotg /?//?/>*" s/Q^oag , 

Kui /LldXu AuLLfilVU) , TCOy OU(fU LlUQTVg tyco. 

T £2v /doig uvTi/UQig to6s ool uvtj/lijJlOv sotl , 

\1VT SOUVlodsVTOOV UVTSQUV L^OUSVOV ' 

*AXV ov tolov ayalua naXairpaTOv , ovts vouiouu, 

3r dnoSijxr) s/sl novXvvO/uiOUUTLXTj , 
Oiov b AutiiSlvog vsov (>; Aaunlvov uv sXnco ;) , 

Adunovvsv , tov ibv nuvT dnofaiipd/Lisiog. 
KtPj/uu /lisv diicfOTsootg usya xui xXsog ovQuvb/uqxsg , 

Xq/Juu ds TL/j,uX(psg TOig KtxsQcovorpiXoig. 

''loiv. A u q ut os inoiet. 

B. 

EIlfSDEM AD D. LAMBINUM COLLEGAM SUUM DE T, LUCRETIO 
CAKO ET M. TULLIO CICERONE AB EO EMENDATIS. 

Correx.it Cicero tua carmina, docte Lncreti , 

Quum vix tota novum Roma legebat opus. 

;Haec quoque correxti , multis sed putria saeclis , 
jLambine , antiquo pro Cicerone norus. 



PRAEFATIONES. LXXXI 

Hac poterasque tenus consistere, vivida sed vis 

Semper ab inventis ulteriora petit. 
Ergo qaid alterias taa laus Ciceronis habebat 

Aemula, quo coeptum persequeretur iter? 
Mira , sed acta loquar: Ciceronern corrigis ipsum. 

Vicisti : debet nunc Cicero ipse tibi. 



IN CIGERONEM A DIONYSIO LAMBINO LOCIS INNUMERABILIBUS 

EMENDATUM. 

Qui iacuit longo post funera rosus ab aevo , 
Tullius ille, decus linguae gentisque togatae, 
Pulcbrior e tenebris surgit lucemque revisit 
Munere divino Lambini ^ qui velut alter 
Phyllirides illum caeco revocavit ab orco. 

P. Ronsaedus faciebat. 



1N CICERONEM A DIONYSIO LAMBINO EMENDATUM 10. ANT. 

BAIFIUS. 

Qui modo mendosis rnaculata volumina na§vis , 

Librariorum incuria, aevi rniuria , 
]\omine quaeque tuo passim praescripta , dolenter^ 

Tulli, dabas terenda doctorum manu , 
Omnia iam proprio agnoscas redivivus honore > 

Laetusque Jucem prodiens petas licet, 
Ceu posita v«rno nitidus sub sole senecta 

Serpens iuventae munere elatus novae. 
Te tibi nunc docta Lambinus reddidit arte, 

Diim te indecoro liberat foedum situ. 
JNaevorum maculae cesserunt protinus omnes f 

Nativus ille mansit intactus cicer. 



E. 

TOT JTTOT £12 ATIO KIKEPSINOZ. 

TLaXXdSog tfds Jlvaiov dXrftsu jliv&ov sXsyysig , 
Tov /lisv oioooXsyOvg , rijg ds xoaaioyevovg. 

MuQTvg syw JiixsQcov , Aa /u(3£vs , ooi uqti Xoysvdsig 
devieoov wg Bdxyog , IlaXXug ut ix xoQvyijg. 

f 



LXXXII DIONYSII LAMBINI 

F. 

AD DIONYSIUM LAMBINUM LITTERARUM GRAECARUM 
PROFESSOREM REGIUM. 

Quae prius innumeros mendis foedata per annos 

Scripta putri veterum delituere situ , 
Nuper ab obscuris tenebris revocata , nitori 

Antiquo docti restituere viri , 
Vatibus ipse etiam Caro Flaccoque duobus 

Lambinus turpes abluerat maculas: 
Tullius unus adbuc passim lacera ora gerebat , 

Ullam nec medicae senserat artis opem. 
Non pateris , Lambine _, nefas : sed protinus , inquis, 

Hic eget auxiliis , bic eget arte mea. 
Admotaque manu veluti PodaJirius alter 

Sanas in magno vulnera cruda viro, 
i Cernat ut eloquii non qualem Roma parentem 

Pro rostris lacerum viderat ante suis , 
Sed qualem expertus sumptis Antonius armis , 

Aut magnum strueret quum Catilina nefas , 
Audiat et meiius dicentcm ut Curia, quam si 

Reccoctus Rhodii rbetoris arte foret. 
Macte animo, Lambine j tuo pulchroque labore ! 

Vindica ab interitu scripta vetusta virum, 
Quodque facis , miseras boc assere tempore Musas, 

Quae nunc contemptae , quae sine honore iacent. 
Cuius ob eximiam doctrinam vivida fama 

Laudibus implebit solis utramque domum ; 
Et longe invidia post te pallente relicta 

Aeterno aeternum nomine claTUS eris , 
Sequana Lutetiam bifldo dum fluminis urbem 

Praeteriens cornu caerula salsa petet; 
Dum interiecta baec urbs tollens sua lumitia cernet 

Hinc collem Alarici, Martis et inde iugum ; 
Dumque novem herboso Judent Helicone sorores , 

Dumque erit intonso laurus amata deo. 
Tu modo perge , tuus quo te labor improbus urget , 

Ire , cave el coepta demoveare via. 

Nic. Vergetius faciebat. 



G. 

PATRICII ADAMSONI SCOTI AD DIONYSIUM LAMBINUM DE CICE- 

RONELOCISINNU^ERABILIBUSEIUS OFERA RESTITUTUM CARMfcN. 

Ut socer effetis Aeson reviresceret annis, 

Medeae factum Colchidis arte fuit, 
At natae Pelia elusae fallacibus herbis 

Praestare id patri non potuere suo: 



PRAEFATIONES. LXXXIII 

Sic Cicero exuta rugosae pelle senectae 

Florentes annos induit arte tua. 
Nec quisquam eloquii (sic dii voluere) parentera 

Candori poterat restituisse suo , 
Ni prius eximios vates renovasset et alter 

Roraanae linguae ni foret ipse parens. 
Tentarunt alii , sed erant sine viribus artes 

Et frustra medicas apposuere manus. 
Quid mirum? multos doctos haec protulit aetas, 

Paucos Lambinos saecula multa ferunt. 



H. 

IN DIONYSII LAMBINI CICERONEM AB EO LOCIS INNUMERABILIBUS 
EMENDATUM REMIGII BELLAQUEI CARMEN. 

Hic est , pro rostris quem olim stupuere Quirites, 

Fidus togatae testis eloquentiae; 
Hic est, oppresso vidit quem Roma senatu 

Vere patronum civibus carura suis. 
Hic decus est patriae et Latii facundia, cuius 

Cadente Roma cecidit abscissum caput. 
Nunc tamen integer est , mendis neque cernitur uJIis 

Scaber , sed a putri repurgatus situ; 
Nunc puJchro ore nitet, veteri et fulgore relucet, 

Una notatus nobili cicercula. 
Quis deus effigiem Jaceram maculisque refertam 

Redintegravit , emacuJavit, abluit? 
Nomen non edam , sed erit tibi nominis instar: 

Anticjuitatis restitutor optimus. 

I. 

10. AURATI VERSUS GRAECOS SUPRA POSITOS IN LAMBTNI CICE- 

RONEM AD ERRICUM MEMMIUM SIC LATINOS FACIEBAT OTHO 

TURNEBUS ADRIANI TURNEBI FILIUS. 

Lambinus Ciceronem , alter Cicero , tibi , Memmi, 

Qui Ciceroniadum tertius es Cicero, 
Tersum , limatum perpendicuJoque probatum 

Et sumrno exactum saepius unguiculo , 
Tantillo in tanta consumpto mole laboris , 

Vix anni alterius tempore (mira fides !) 
In primis digno dignus dignissima dona 

Vir doctus docto pignora docta dicat. 
Plurima prisca alia ex aere argentoque nitenti , 

Ex auroque simul sunt monumenta tibi; 
Nec signorum inter cupidos cupientior alter, 

ISec qui plus veteres curet ametque libros, 



LXXXIV DIONYSII LAMBINI PRAEFATIOJNES. 

Quorum aliis rnultos, sed plures ipsc dedisti 

Lambino ; locuples testis et unus ego. 
Pro quibus haec ab eo tibi gratia iusta refertur, 

Unica pro multis mutua charta tuis : 
Sed tua tarn carurn signum librumque vetustum 

Nullurn apotheca tegit, dives ct ampla licet, 
Quale tibi nunc Lambinus (nisi dicere malis 

Lampinuni) ingenii lampadc clarat opus ; 
Pignus utrique ingens , et laade quod aethera tangat , 

Quantivis et emant quod Ciccronicolae. 

K. 

10. AURATI VEKSUS GRAECOS AD ERRICUM MEMMIUM DE CICE- 

RONE LAMBIM IDEM PAULLO ALITER LATIMTATE DOWABAT. 

[ad oalcbh tohi 4* P- 627. J 

Lambinus Ciccronem, alter Cicero, Ciceroni 

Tertio itemque tibi , candide Memmiada , 
Limatum, tersum perpcndiculoquc prohalum, 

Uuguiqac exactum ter qoater et d«'cics, 
Taniillo iu tauta consumpto molc laborig 

Tempoie (rcm miram) , vi\ qnater cxiguis 
Sex lunae spatiis , dignotlbi munrra digna, 

Dignus et ipsc, viro docto , hoino corde rigeflf, 
Cordatam lianc statuam ct doctrina at([ue artc inadcntein 

Ex volo douat, dcdicat alque sacrat. 
Multa alia innurncra ex acrc argentoque nitente 

Et veteia ex auro suut monumenta tibi ; 
INec cupidorum artis priscae studiosior altcr 

Te quisquam rerum est usquam alibi vcterum , 
Nec quos librornm urit amor qnisquam exstat eorum , 

Cui libri in summis sint roage dcliciis, 
Unde et aliis multos utendos saej>e didisti, 

Lambino at jdures (tcstis ego ipse tibi): 
Gratia par quorum , lioc monumentum insigne , rcfertur, 

Proque tuis donis dona tibi li icc redeant*). 
Sed neque tam carum tua nummum, nec simulacrum 

Tale apotheca , licet plena sit usque , tegit , 
Quale hoc nunc tibi Lambinus fnisi forte vocetur 

Lampinus potius , lampadem ob ingenii), 
Quale, inquam, hoc clararit opus rnultum([ue polivit, 

Omnibus abstersis sordibus et maculis: 
Divitias utrique amplas laudemque perennem et 

Rem caram iis , cepit quos Ciceronis araor. 



*) Lepe hoc modo hos versus . 

Quorum iusta tibi, hoc monumentum , parque refeilur 
Cratia , proque tuis dona tibi hacc redeunt. 



DIONYSII LAMBINI 



EMENDATIONES TULLIANAE. 



DIONYSII LAMBINI 
TULLIANARUM EMENDATIONUM 

PARS PRIMA 

S I V E 

IN LIBROS RHETORIGOS ANNOTATIO. 



t 

1N CORNIFICII LIBROS QUATTUOR RHETORICORUM 
AD HERENNIUM. 



I. C.l.§. 1. VIX SATIS OTltJM SUPPEDITARE POSSUMtJS. SIC inTom.l. 

omnibus quidem libris manu scriptis reperi, atque iccirco nihilP- 307, 
mutavi. sed vox otiurti videtur mihi ab aliquo adiecta, et ita a > 
legendum, vix satis studio suppeditare possumus. ut, suppeditare 
accipiamus absolute pro Inaqxuv , id est sufficere _, quod nostro 
sermone diceremus a peine pouvons nous fournir a Vestude , 
Italico a fatica potiamo bastare al studio. quum simus toti 
fere occupati negotiis familiaribus, vix quicquam nostri superest, 
quod in studio versari possit. 

Ibid. cognoscere artem riietoricam. deletis vocibus artem 
rhetoricam sic legendum putabam^ non sine causa velle cognoscere 
intelligebamus. ut subintelligatur vei repetatur dnb xoivov ratio- 
hem dicendi , quod antecedit. 

Ibid. definita animi moderatione. vox definita abest ai 
quibusdam libris veteribus. 

lbid. arrogantiae causa. vocem inanis, quae fuerat alieno 
loco posita et suo mota (nam debet poni infra quarto abhinc 



I\. DIONYSII LAMBIM 

versu, etconiungi cum voce gloriae}, ego hinc sustuli et in suum 
locum restitui. 

Ibid. quae nirtl attinebant. sic iegendum, non quae niliil 
ad rem attinebant, aut ut habent alii libri vulgati, ad propositum 
atiinebant [vid. Pareum Lex. Crit. p. 124.]. ita enirn usi- 
tate loquuntur boni scriplores quae nihil attinent, sine adiectione. 
Tvl. Tuliius Acadd. Quaestt. [p. 18, 57. II. c. 12 §.38]. nihil attinet 
de assensionc emnino loqui [sic Lambinus, non omnia loqui , ut 
est in Burmann. ed. p. %. f non correcla ab Lindemanno V. D.]. 
idem Off. libro 1. [ p. 366 , 21. c. 31. §, 110. 1- neque, tnim 
naturae attinet repughare [sunt haec Lambini , Ciceronem fere 
memoriter laudantis . et cr". Nizolium a Facciolato castigatum 
p. 90, 2.]. idem Accus. libro 5. [p. 215, 36. c. 66. §. 169.]. 
quid enini attinuit [quum Mamertini more atque institulo suo 
crucem fixissent post urbem , in via Pompeia]^ te iubere in ea 
partefigere, quae ad jretum spectaret? Horatius lib. 1. od, 19« 
[vv. 11. 12.]. et versis animosum equis Parthum dicere , nec 
quae nihil attinent. 

Ibid. aut inanis gloriae. sic restitui ex codice ms,, quum 
antea legeretur aut gloria commoti. licet tamen [non eliam, ut 
est apud Burmannum 1. ].] Jegere aut inani gloria commoti 
[inserenda haec sunt Thesauro OreJliano Vol. 1. p. 2.]. 

C. 2. §.2. demonstrativum. imperite dixerunt Latini demon- 
strativum j quod Graeci emdsittTixov , quum ostentativum potius 
debuerint dicere , ut docet Quinctilianus libro 3. cap. 4. | j. 13. 
vol. 1. p. Spalding. 559- ]• 

§. 3. et dispositionis. copulationem et ex codice vetere 
rcstitutam quis non videt esse necessariam ? 

Ibid. tribus rebus. sic habent tres libri manu scripti , 
Tulgati tribus modis. in uno ms. legitur tribus asscqui , neutra 
voce adiecta , nequc rcbus neque modis, cgo tamen legi malim 
tribus rat.ionibus. 

Ibid. NUNC QUEMADMODUM POSSINT AD INVENTIONIS RATIO.VEM 

oratoris officia accommodari. sic hunc locum restitui ex eo, 
qui sequitur proxima pagina 1. 8. [c. 3. §. 4. ex.tr.]. nunc quo- 
niatn una cum oraloris qfficiis quo res cognitu facilior esset 
producti sumus, ut cle orationis partibus loqueremur et eas ad 
inventionis rationem accommodaremus , de exordio primum dicen- 
dum videtur. nam libri veteres nihil me adiuverunt, praeterquam 
quod mihi mendi suspicionem commoverunt. sic enim habent 
uonnulli, possit oratio ad rationem oratoris officii , aiii possit 
orator ad orationem ipsius officia accommodare [codex Trevi- 
rensis 301. , a me coilatus vere primo a. 1824. , sic habet : 
nunc quemadmodum oracio ad racionem officii oratoris possit 
accommodari, dicendum esse videtur. sed iilud csse erasum est. 
deinde manus prima vel certe priori non adeo recentior sic 
correxit , officia oratoris acl oracionem accommodari possint.]. 
C. 3. §. 4. sumus dicturi. libri mss. tres habent sumus 
acturi. ego tamen nihil muto. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 5 

Ibfd. pro£>ucti sumus. legendum fortasse est provecti su- 
mus. verumtamen nihil muto , praesertim veteribus coclicibus 
vulgatam scripturam confirtnantibus producti sumus, quod aequale 
est Graeco verbo ngoijx&misv [cf. ad IV. c. 44. §. 58.]. 

Q. 4 §• 7. extr. aut ad deorum immoetalium religionem 
aut ad pietatem. verba illa , quae erant in libris vulgatis, nos 
esse dicturos sustulimus ut supervacanea. petenda enim suot 
u.no xoivov superiora verba facturos. adde quod non reperiun- 
tur in tribas libris mss. [cod. Trevir. religionem pietatem. sed 
hoc deletum manus prima voiuit, punctis appositis.]. 

C. 7. §. 11. extr. ut non proprie. quis non videt nega° 
tionem hic desiderari in libris vulgatis ? separatum enirn est 
id , quod non cohaeret. 

C. 8. §. 13. extr. verum haec in exercendo transigentur. 
sic habent libri man u scripti. haec autem refere*nda sunt ad 
id, quod supra dixit [p. 3, 48. §. 12.], tertinrn genus esse narra- 
tionis a causa civili remotum, in quo tamen exerceri conveniat. 

C. 9. §• l4. |i ATHENIS MEGARAM VESPERI ADVENIT SIMO. 

versus sunt lambei tres , quod anirnadversum indicavit Auratus 
primum Memmio, deinde mihi. 

§• 16. me referri possit. sic restitui , approbata Memmii 
et Aurati coniectura. referri autem dictum accipio pro resppri- 
dendo obiici et , ut vulgus loquitur, replicari [cf. Pareum Lex» 
Crit. p. 1067. et 1077. v. repono.\ 

ibid. confligendum est. nihil muto, tametsi quidam libri ma- 
nu scripti habeant confingendum est [utrumque habet cod. Trevi- 
rensis, etconfiigendum et confingendum]. confiigendum autem inter- 
pretorconcertandum, contendendum, pugnandum, ut sit transisstso, 

C. 10. §. 17. extr, fidem ajbrogat oratori. alii libri ha- 
bent fidcm abrogai orationi. 

C. 11. §. 18. noster doctor heemagoras. sic habet liber 
manu scriptus unus et aller [abest utrumque , et Ilermes et 
Hermagoras, a codd. Erfurt. apud Wunder. p. 28. et Trevirensi]. 
Hermagoram autem saepe commemorat M. Tullius in libris de 
Inventione [ I. c. 6. §. 8., c. 9- % 12., c. 51. §. 97., item in 
Kruto c. 76. §. 263. et c. 78. §. 371. laudatur etiam ab Aquila 
Komano de Figuris Sententt. et Eloc. post Kutilium Lupum p, 
Kuhnken. 155] et QuinctiJiano I. [c, 5. §. 61. vol. I. p. Spai- 
ding. 129] et 11. [c. 21. §. 21. p. 411. et cfF. VV. BD. ad lll. 
c. 1. §. 16. p. Burmann. 216.]. 

§. 19« ET IN SCAPIIAM DESCENDERUNT. SIC restitui seqUUtuS 

libri manu scripti longe optimi auctoritatem, quam ratio adiuvat. 
nram qui navi relicta in scapham se conferunt, non conscendunt, 
sed descendunt [copuiam abesse iubent codices Gud. 2., Trevi- 
rensis et Erfurtensis. v Orell. Vol. 1. p. 10.]. 

C 12. §. 21- cistellam detulit. sic habent nonnulli libri 
jvulgati, quibuscum congruunt quidam manu scripti. alii ha-> 
bent defcrre [in Addendd. et Omiss. p. 380. siteilam legitur, 
aon cistellam. atque ita reponciidum.j. i 



6 DIOJNYSII LAMBINI 

Ibid. pontes disturbat cisTAs deiicit. liber manu scriptus 
quidam babet gradus pontis disturbat , cistellas deiicit. 

C. 13. §. 23. si furiosus esse incipit. hic locus restitus 
est ex libro Tuscc. Quaestt. [ p. 149, 31. 2. c. 5. §. 11.] : qui 
ita sit affectus ^ eum dominum esse rerum suarum vetant duo- 
decim Tabulae. itaque non est scriptum si insanus', sed 
si furiosus esse incipit. quanquam Adrianus Turnebus 
lianc lectionem tuetur et ait , baec verba esse incipit esse in- 
terpretationem verbi existit ; quum tamen in libro i. de Inven- 
tione sub extremum [p. 102, 12. c. 50. §. 148.] legatur si 
furiosus est [retractavit hunc Jocum Lambinus in Omissis ex 
Annotatione in Primum Tomum suo loco restituendis, Opp. 
Tom. 4. p. 624. wquanquam Adrianns Turnebus lectionem vul- 

gatam et receptam tuetur si furiosus existit, cui as- 

sentior.«]. 

Ibid. et obligatus cobio. ex libris manu scriptis alii ba- 
bent et obligatus culeo 9 alii et obligatus corio lupino. ego 
culeo legendum puto [margo cod. Trevirensis , obvolutus corio 
lupino et addito serpente et simea et gallo.]. 

Ibid. pedibus inductae sunt. quidam libri manu scripti 
habent indutae , nonnulli inditac [ ex alio aliud erroris genus 
derivantes]. ego indutae magis probarim [itaque inserendum 
Orellianis Vol. 1. p. 12.]. 

C. 14. §. 24. extr. et consulto fecisse confitEtur. liber 
■unus manu scriptus habet consulto peccasse [id est omisso reus, 
perturbatis reliquis. sic enim codex etiam Trevirensis, quum 
et consulto fecisse et peccasse confitetur.}. 

C. 17» § 27. extr. exaequabimus industria. sic omnes 
quidem habent libri praeter unum et alterum, in qnibus scri- 
ptum est exsequemur. sed legendum puto exsarciemus , id est 
reparabimus. utitnr hoc verbo et Q. Tullius [ p. 458 , 26. de 
Petit. Cons. c. 12.], aliis te id rebus exsarturum esse persua- 
deas. et Terentius Heautontim. [I. 1, 90. 1.] nisi eos qui opere 
rustice Faciundo facile sumptum exsarciant suum [cff. Bentleii 
Comment. ad h. 1. p. edit. Lips. repet. 21'4. 5. et Muret. VV. 
LL. 7, 13. Opp. Tom. 2. p. Ruhnken. 157- 8.]. 

Ibid. accumulatissime. liber unus ms. habet accuratis- 
sime. ego nihil muto. 



II. C. 1. §. 1. et in quibus officiis elaborare. sic restitui 
deleta voce artis, quae fuerat inepte inculcata ab iis, qui scri- 
ptum reperissent in quibusdam libris elaborare are , quum tres 
postremae litterae huius verbi a librario aliud agente essent 
iteratae. ex are enim factum est modo arte modo aperte^ nunc 
artis nunc partibus. atque ita hic locus depravatus est. qfficia 
autem orationis intellige inventionem, dispositionem, eloquu- 
tionera. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 7 

C. 2. §. 2. QUAE PRIMA ET DIFFICILLIMA EST. llber UHUS 

manu scriptus habet , quae prima quaeque difficillima est [sic 
certe corrector codicis Trevirensis. nam manas prima dederat 
eamque difficillimam esse.~\. 

C. 3. §. 5. ita homiwis possit accommodari. emenda *vita 
hominis [et sic correctam in Err. Operaram p. 384. codex Tre- 
virensis 301. vita hominis eius possit accommodari.~\ 

Ibid. si non poterit avarum demqnsTrare quem pecuniae 
causa dicat maleficium fecisse. haec verba restituimus ex cod» 
ms. , quae in vulgatis Jibris desiderabantur. sententia autem, 
huius loci nunc aperta est. si non poterit , inquit, demonstrare^ 
eum quem pecuniae causa arguat maleficium admisisse avarum 
esse } demonstret esse corruptorem vel perfidiosum , si quo modo 
poterit. 

Ibid. || sm vehementer vitae hominis turpitudine. quump.3o8. 
in uno codice ms. reperissem ita scriptum, sin vehementer vita 
hominis turpitudine, ego vitae reposui. quae scriptura perspi- °" 
cue recta est. 

C 4. §. 6. bono fuisse. sic legendum et ita habent duo 
libri mss. tu s m Cassius ille iudex severissimus identidem in cau- 
sis quaerere solebat, cui bono fuisset 3 ut testatur pluribus locis 
M. Tullius [Or. pro Rosc. Amer. c. 30. §. 84. cf. pro Milon. 
c. 12. §. 32. , II. Philipp. c. 14. §. 35.]. denique sic loquitur 
infra haud multis post versibus. 

Ibid. quod ipse insimuletur. nihil muto , quamvis liber 
unus ms. habeat, quo de insimulalur. ego enim intelligo fecisse* 

§. 7. aut non exspectata. liber quidam manu scriptus post 
has voces habet , propter agendi cupiditatem. quera ideo non 
sum secutus , quod suspicer haec verba ex ora libri in con- 
textum esse translata, neque esse Ciceronis. 

Ibid. ex consciis arbitris adiutqribus. si haec sCriptura 
recta est , per arbitros testes significari dicemus seu spectatores, 
ut quum ita loquimur, locus ab arbitris liber ac remotus. sed 
Memmius et Auratus iegendum putant administris. ego nihii 
muto, non quod eorum coniecturam improbem , sed quod hanc 
scripturam existimem esse probabilem. adde quod administri 
et adiutores idem propemodum videntur sonare , nisi quod 
administri minus snnt quam adiutores. itaque infra, ubi vulgo 
Jegebatur de adiutoribus , de adiumentis , nos ita restituimus, 
de adiutoribus j de administris. 

C. 5. §. 8. de administris. sic restituimus coniectura ducti. 
nam vox adiumentis ad hunc Jocum quadrare non potest , ante- 
cedente voce quem. 

Ibid. num quid in eo lgco. quidam liber mana scriptus 
hubet , nuni quo ix\ loco praeter consueludinem fuerit , aut etiam 
alieno tempore [duplicem Jectionem iunxit cod. Trevir. 301. 
sic enim ille, num quid\in loco praeter consuetudinem fuerit 
<vel fecerit.] 

Ibid, expalluisse. qaidam cod. ms. habet expavisse pro 



8 DIONYSII LAMBINI 

expalluisse. sed fortasse utrumque verbum ab auctore borum 
librorum positam est , deinde a iibrario alterum per impruden- 
tiam omissum. 

Ibid. coinfidentissime resistens. liber unas manu scriptas 
babet consistens. quae scriptura non est fortasse reiicienda, ut 
consistentem intelligamus constantem, vel non perterritum, ne- 
que perculsum conscientia peccati. 

C. 7. §. 10. refelli possent. quidam liber manu scriptas 
babet , refelli non possent . ego nibil muto , adductus iis quae 
proxime sequuntur. certum est enim quo quid in loco positum 
sit aut non positum sit ♦ et quaedam ita certa sunt, ut ea quae 
oculis cernuntur aut quae simili sensu percipiuntur. si quis 
igitur in tormento contra baec dicat , refelli possit. 

Ibid. aut aliquo simili signo percipi possit. ego malim 
]pgi simili sensu. supra enim proxime dixit videri , quod est 
visu percipi. visus autem seu aspectus sensus est, non signum. 

Ibid. recentior sit in dolore. nibil muto, quamvis duo 
]>bri manu scripti habeant, reticentior sit in dolore. sic enim 
loquuntur Latini, recens in labore, in dolore, id est dy.UTOnovrjToq. 

§. 11. indignum esse FAciNus. vox facinus videtur esse su- 
pervacanea , abest certe ab uno cod. ms. [sedem mutat in codice 
Trevir 301,]. 

C, 8. §. 12. extr. perscrutati sumus. quidam legendum 
putant persecuti sumus [et sic est in cod. Trevir. a manu prima 
inter versus]. 

C.lO §• 14. extr. breviter exscriptarum. quum ex veteribus 
codicibus alii habeant tfompositarum , alii expositarum, alii exscri~ 
fftarum j alii at vulgati exceptarum , ego exscriptarum excuden- 
dum curavi. licet tamen ex ilio exceptarum , quod mro iudicio 
mendosum est , facere excerptarum [hoc interponendum Orel- 
lianis p. 21. dupiicem lectionem iunxit , veram falsam, cod. 
Trevirensis a me inspectus, haec repraesentans , excerptarum 
<vel exscriptarum. praeterea manus correctoris inter priorem et 
alteram vocem nescio quid radendo sustnlit.J. 

§. 15. scriptum recitet. liber unus ms. babet scriptum 
retinet. quam scripturam si quis probet , iegendum erit infra 
interpretatur , ut sentiunt Memmius et Auratus. ego vulgatam 
lectionem mihi mutandam non putavi. 

Ibid. num oua obrogatio. sic legendum etiam invitis libris 
omnibus, tit et infra quinto abhinc versu , quod ea lex sanciat , 
cui legi obrogatum vel [cod. Trevir. aut] derogatum sit. quid 
intersit autem inter obrogare legi , abrogare legem , derogare 
legij sciunt qui summis digitis litteras Latinas attigerunt. 

C. 11. §. 16« med. cognitionem amphiboliarum, quum re- 
perissem in omnibus fere libris manu scriptis scriptum amphi- 
bologiarum et infra amphibologias , ego et hic amphiboliarum 
et illic amphibolias reposui. ita enim appellant dialectici et 
rhetores Graeci djiicpiSoX/av , non d/uq>iloyiav , multo minus du- 
qa^oXoyiav. quamquam amphilogiam non improbo ? vocem Graccis 



EMEINDATIONUM TULLIANARUM P. I. 9 

usitatam [vid. Jo. Christ. Theoph. Ernesti Lex. Technolog. Grr. 
Rhet. p. 15.]. 

f Ibid. caute expediteque. Orell. p. 23. "nexpediteque L. so- 
lus.« id quod iJle nec improbavit, et Jhabet haec scriptura quo 
se tueatur codicem Trevir. 301.] 

Ibid. pueriles opijniones liber unus ms. habet pueriles \\ 
rationes , alius pueriles suspiciones. deinceps autem, ubi Jegitur 
rectissimis rationibus j ego legendum puto certissimis. 

Ibid. ra praesenti autem. sic restitui secutus Jibrurn ms. 
atque ita loquuntur Graeci iv tm naqovTi , ubi subintelJigunt 

/QOVCO. 

lbid. haec interserere. secutus sum Ubros vulgatos. nam 
tres mss. habent intercedere , unus interdicere. quod posterius 
videtur non esse reiiciendum. ut interdicere positum intelliga- 
mus pro interea seu inter illa quae sunt nostri instituti operis 
dicere atque interponere. verum iudicet lector. 

C. 15. §. 18. aut persecutionem. sic restituendum arbi- 
trahatur Aemarus Ranconetus, cui assentior [id estergo, aut pe- 
titionem aut persecutionem j non possessionem aut persecutionem ,, 
ut est apud OreJlium p. 23.]. nam vulgati lihri mendosi sunt, 
qui habent eocsecutionern. 

Ibid. quem Tfow oporteat. duo codices non hahent haec 
quem nonoporteat [absunt et a codice Trevir,]. 

Ibid. quaerente aut iudtcante. sic restituit Aemarus R.an- 
conetus [non aut indicante , Orell. p. 23.]. 

C. 13. §. 20. et cui morbus causa est. legendum fortasse 
est, et cui morbi causa est. sic enim loquebantur veteres , et 
ita M.Tollius in I. PhiJipp. [p. 587, 19. C. 11. §. 28-] , nec erit 
iustior j P. C.j in Senatum non veniendi morbi causa quam 
mortis, 

Ibid. ante meridiem causam cojvicito. sic habent omnes 
fere libri manu scripti, vulgati coniicito. apud Gellium 17,2. 
Jegitur conscito. Revardus Brugensis legendum censet gnoscito 
■seu cnoscito pro cognoscito, ut referatur ad iudicem. mendose autem 
hic typographus impressit condicunto [vide in Erratis Operr. p.384.]. 

C. 14. §. 21. utrum honestius. sic Jegendum visum est 
Ranconeto, Memmio, Aurato, quum et vuJgati et manu scripti 
haberent venustius. 

C. 15. §. 22. quod reus suscepisse se fateatur. tres libri 
mss. habent suscepisse dicatur. 

Ibid. quod eos idem fecisse DicAT. videlicet accusator. 
sed quidam legendum putant dicant , ut sit dicant ceteri. 

C. lb. §. 27. fugisse RATio^EM. eleganter et prisce dictum. 
sic Catullus de Vari scorto [10 , 29. 30.], fugit me ratio : 
meus sodalis Cinna est Caius. et PJautus Amphitr. [1. 1, 229 sq.] , 
sciebam equidem nullum esse nobis nisi me servom Sosiam, Fugit 
,*e ratio [cf. Pareum Lex. Crit. p. 307]. 

Ibid. sed culpa contaminabit. ita certa et recta est huius 
loci restitutio, ut sine codicum veterum auctoritate nrolmnda 



10 DIONYSII LAMBINI 

•videatur. et tamen eam confirmant quattuor libri veteres. re- 
petendum est autem se dno xoivov. 

C. 18. §. 27. consequi videtur. quidam libri manu scripti 
habent consequens videtur. 

C. 20. §. 31. SI EXEMPLA SUBIECERO DILUCIDE INTELLIGERE 

Poteris. tres libri manu scripti babent nisi eocempla subiecero, 
dilucide intelligere non poteris [codex Trevir. , si exemplum 
subiecero.]. 

C. 21,. §. 34. quid irreligio. sic quidera habent aliquot 
manu scripti [cod. item Trevir.] et vulgati codices, sed altera 
lectio , quae reperitur item in nonnullis et manu scriptis et vul- 
gatis, religio j non est prorsus reiicienda , dummodo religionis 
nomine stultam et faisam religionem et inanem deorum metum , 
quam superstitionem appeliant, intelligamus. Terentius Andr. 
[IV. 5, 15.], nova nunc relligio in te istaec incessit? Lucre- 
tius 1. [105.], tanlum relligio potuit suadere malorum. nam 
Epicurus non toliebat preces et vota , et deum ut praestantem 
naturam veneratione dignum esse existimabat , sed religione 
tamen , id est, ut ille interpretabatur , inani deorum timore 
animos hominum liberos ac vacuos esse oportere dicebat. 

C. 22. §. 34. STULTITIA EST M ATER QUAE. quattuOT libri 

manu scripti hdbent , stultitia est mater alque materies quae 
[codex Trevir. , omnium malorum stultilia mater estVatque ma- 
teries eaparit immensas cupiditates.]. ego nihil muto. verum- 
tamen lector iudicet eruditus. 

Ibid. caesa cecidisset abiegna. sic habent tres libri manu 
scripti , et ita iidem versus leguntur III. de N. DD. [p. 251, 35. 
C. 30 §. 55]. neque quenquam movere debet vox trabes : nam 
trabes dicebant veteres numero singulari in recto casu [vide 
Priscianum VII. 8, 70. Tom. 1. p. Krehl. 318. et cf. Voss. de 
Analog. 1, 34. p. 128.]. iam vero hi versus ex Ennii Medea , 
non ita ut verbum verbo sit redditum , expressi [1. sqq. cf. 
Planck. p. 74. 5. ] : Eid^ wysX 3 * Aoyovg (.ir) dianTun&at axdipog 
li.6l.yuiv eg aiav , xvaveag Sv/unXrjyddag, JM^ ev vdnaioi ILrpuov 
Tisoetv nore Tf-irj&eloa nevxn x. t. X. 

ibid. PETEBANT VILLO PELLEM INAURATO. sic repOSUl Ae- 

mari E.anconeti approbata coniectura. 

C. 23. §. 35. immune est facinus. quum hi versus sint ex 
Trinummo Piauti [i. 1, 2.], apud Plautum autem in exem. 
plaribus antiquis scriptum esse sciarn immoene est facinus (qnod 
valet immune : nam veteres dicebant moenus pro munus et moere 
pro viuri et poenio pro punio , idque notavimus in Commenta- 
3o9riis nostris || Lucretianis quum alibi tum ad illum locum, belli fera 
inoenera [I. 33, ut et I, 30. jera moenera ruili%iai\ } initio libri primi); 
quum praeterea doceatPompeius Festus immunis aiiquando poni 
pro improbo , testemque citet hunc locum Plauti : ego, repu- 
diata vulgata lectione , antiquam et rectam reposui immune , 
seu qui malet, immoene est facinus. ueque tamen me fu- 
git, vulgatamferri posse , ut immane positum esse iutelligamus 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 11 

pro magno, quemadmodum apud Horatium od. 17. lib. 1. [I. 

Carmm. 27 , 5. 59-],. Vino et lucernis Medus acinaces Immane 
quantum diserepat. idem II Satirr. [4, 75. 6.], Immane est vi- 
tium dare milia terna maccUo , Angustoque vagos pisces ur- 
gere catino* sed quid attinet incerta et probabilia pro certis 
et veris consectari ? s; 

C. 24. §. 38. utuhtur igitur ST.UDI0SE. sic legendum, et ita 
habent duo Iibri manu scripti. vox studiosi autem, quae est 
in vulgatis , inepta est hoc loco. 

Ibid. cogis linquere. quattuor libri mss. habent cogis 
relinquere. quam scripturam si probabimus, s consonans erit eli- 
denda. 

C. 26. §. 42. aperte fatur dictio. [ »lege Apertae fatur 
dictio. Apertae autem id est Apollinis.« Ex Omissis p. 380.] 
dictio id est oraculum. sic est autem legendum, itaque babent 
omnes libri et mss. et vulgati. nam quod in hac editione [id 
est Lambin. a. 1565. et 1566.] Pythius operae excuderunt , 
hinc natum est. ego e regione vocis dictio cuiusdam amicL 
mei coniecturam annotaram , qui putabat legendum Pythius. 
quod quum postea reiecissem neque funditus delevissem, operae 
hoc incertum pro illo certo impresserunt [vide in Erratis 
Operr. p. 384. et ex Omissis post Tom. 4. p. 624. a Lambino 
retractata inserantur haec : »Sed hoc praeterea admonendus 
»est lectOr, quod Errico Memmio nuper in mentem venit, 
y>Apertae hoc loco legendum esse cum diphthongo ae in postre- 
»ma sylJaba et maiuscula littera a in prima, ut per Apertam 
»Apollo significetur, non aperte per e, quasi sit adverbium. 
»Festus Apellinem antiqui dicebant pro Apollinem; Aperta item 
yiApollo dicehatur ? quia patente cortina responsa ab eo daban- 
»tur. hoc totum igitur Apertae dictio puto esse periphrasin , 
»et per Apertae dictionem ipsum Apollinem vaticinantem intel- 
wiigendum. qualia sunt illa sententia dia Catonis apud Hora- 
»tium, et apud Lucretium Democriti quod sancla viri sententia 
y>ponit.« Horatii locus est i. Satirr. 2, 32., Lucretii 3, 3772.]. 

Ibid. fraternis armis. Auratus legendum eenset paternis 
armis , quia ibi loquatur Neoptolemus Achillis filius , armaque 
paterna poscat et sua esse dicat. 

Ibid. QUARE ACCUSEM RUNC NEQUEO EXPUTANDO EVOLVERE. 

huius versus restitutio debetur partim Aurato partim libris manu 

^ scriptis. nam quod ita reposuerim quare accusem hunc , in eo 

fAurato assensus sum , reiecta vulgata scriptura qua causa ac- 

icusem hunc : quod autem exputando pro exponendo excuden- 

dum curavi, trium codicum mss. auctoritatem secutus sum. mihi 

tamen non displicet cuiusdam doctissimi viri coniectura , cui 

potius ita legendum videtur quare hunc accusem , nequeo pu-~ 

tando evolvere [»Ego non dubito, quin scripserit poeta timeo ex- 

nputando evolvere , quod usurpaverit pro nolo ac detrecto , ut 

' »apud Livium occurrit verbum metuo, de quo pater in notis ad 

»XXXII, 31.« Gronov. ad h. 1. p. 16.]. 



12 DIONYSil LAMBINI 

C. 27. §. 44. corpore decoloratum. vox corpore abest a 
duobus mss., et meo quidem iudicio delenda est. 

Ibid. deinde si sit usque adeo in eo. fortasse legendum us- 
gue in eo , deleta particula adeo. 

C. 28. §. 45. an veientanis. sic restitui, quum in libris 
fere omnibus legatur Vegentinis. plane mendose, iam paulo post, 
ubi vulgo legitur populo Romano profuerunt , libri manu scripti 
Ijabent populo Romano praesidio fuerunt [cf. Gronov. ad h. 1. p.17]. 

C. 29- §. 46. extr. quid propositum. fortasse legendum quid 
positum. 

C, 30. §. 48. extr. aliter iudicatum. id est secus, quod va- 
let male iudicatum. in uno libro quiclem manu scripto legitur 
non recte iudicatum pro aliter iudicatum. 

Ibid. aut perperam factum aut erratum. unus liber non 
habet aut perperam factum. 

§■ 49- Quam sacrum laedere. quidam legendum putant sa- 
crum legere. quin ego ita scriptum reperi in uno optimo libro 
manu scripto. 

Ibid, propter intemperantem superbiam. legendum fortasse 
est intemperatam. 

C. 31. §. 50. commovebitur auditoris animus. libri manu 
scripti habent auditor si variam jortunarum commutationem di~ 
cemus [Gronov. p. 18. »unde in tribas nostris commovcbitur au- 
ditoribus ? «]. 



III. C. 2. §. 3. finem sibi convenieT utilitatis, quidam legi 
volunt ulilitatem. 

Ibid. extr. perpessio. liber unus manu scriptus habet pcr- 
pcnsio. 

C. 3. §. 4. disciplinabilem. videtur exprimere voluisse vo- 
cem Graecam StSav.TOV seu potius /.ta&rjTOv. sed quidam Jiber 
manu scriptus habet disciplinalem. cgo nihil muto, tametsi 
utrumque usurpatum esse a Latinis probabile sit; quod genus 
penetralis et penetrabilis _, genitalis et genitabilis^ innumeralis et 
innumerabilis j manabilis et manalis. adde, quod quidarn anno- 
tarunt , naturalis et naturabilis. 

§. 5, nec idoneas pro dignitate sua iudicare. sic reposui 
secutus unum librum manu scriptam. quidam tarnen iegendum 
b. censent nec ido \\ neas dignitati suae. 

C. 4. §. 8. rei dilucidandae causa. unus liber manu scri- 
ptus habet rei dilucide magnificandae causa , alius rei diluci- 
dandae magnificandae , plane mendose. qnidam iegenduin pu- 
tant dilucide manifestandae. 

C. 6. §• 10. gloriae civitates. quidam liber manu scri- 
ptus habet gloriae, sodalitates. ego nihil muto. nam civitatis 
nomen sic accipio , ut intelligam beneficium aut malignitatem 
esse fortunae , huius aut illius civitatis esse; verbi gratia, esse 
Parisiensem aut Sagiensem. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. . 13 

§. 11. AUT QUOD RECTUM SIT EX ALIORUM LAUDE. videor mihi 

optimam scripturam secutus esse. libet tamen annotare aliam 
longe diversam, quae reperitur in duobus mss. , debeant velle 
quod rectum sit : aut ex aliorum laude aut per comparationem 
ostendere, qualis noster animus sit, 

Ibid. ut illius facta verbis consequi pqssimus, sic legendum 
etiam reclamantibos libris omnibus. nam qui ita loquitur pe- 
reor ne possinij significat se velle posse. 

§. 13. quoniam non apud ignotos. quidam liber habet non 
ipud ignaros. ego autem nihil muto : nam vocem ignaros in- 
ierpretationem esse vocis ignolos arbitror. M. Tullius quidem 
Ipse quoque sic usurpavit epistola ad L. Lucceium libri quinti 
12. p. Lamb, 52, 1. Gron. 755. post med.]. atque illi artifi- 
zes corporis simulacra ignotis nota faciebant. ignotis, id est 
gnaris seu ignorantibus. infra quoque ubi Jegitur ignoti , in 
jodem illo libro legitur ignari, 

Ibid. quoniam in eodem vjrtutis studio sint. legendum for- 
asse est in eodem virtutis stadio sint, quemadmodum et in 
Bruto, ubi de Hortensio loquitur, quo loco [p. 232, 29- c. 64. 
\. 230.] legitur me multos annos in studio eiusdem laudisex- 
ircuit j, legendum putant viri docti instadio; et libro 1. de Orat» 
ld Q. Fratrem [c. 32. §• 147.] sed iis qui ingrediuntur in sta- 
lium [hoc enim reponendum ex Annot. 316, 1.] , ubi vulgo le» 
>itur ad studium. 

C. 7. §• 13. aut excellentiorem. sic restituimus libros duos 
nss. secnti, quuni vulgati haberent excelsiorem. 

§. 14. quae casu et natura. sic habent omnes libri mss. ,- 
juos quidem viderim , et pierique vuigati. quidam tamen re- 
josuerunt casu et fortuna; plane temere et mendose. ita au- 
em et Serv. Sulpicias in epistola ad M. Tullium libro quarto 
laec duo coniungit casum et naturam. sic enim ille [12. p. Gron. 
7 4Q- 11. p. Lamb. 42, 35.] : etsi scio non iucundissimum nun- 
:ium me vobis allaturum , tameiij quoniam casus et natura 
n bonis dominatur _, visum est faciendum, quoquo modo res se 
iaberet, vos certiores facere. 

G. 8. §. 15. SIN VITUPERABIMUS ALIUD INIUSTE. in libriS 

r ulgatis et nonnullis manu scriptis ita legitur, sin vituperabi- 
nus e contrario, atque hanc esse puto rectam scripturam, al- 
eram autem fuisse ad ovam libri adscriptam; quam secuti su- 
nus tamen, tum quia pjane et probabilis est, tum quia a me 
eperta est in exemplis Gar. Stephani et in uno libro item ma- 
iu scripto. 

C. 11. §. 20. sed maxime conservat cura. liber unus ms- 
labet conservat accuratio. 

G. 12. §. 21. aut multo genere vocis effuso. sic restitui , 
|num in Jibris omnibus legatur nullo genere vocis effuso. signi- 
icat enim eam vim esse commutationis vocis, ut, quamvis ea 
arie profundatur, incolumis tamen et integra conservetur. 

$. 22. extr. de firmitudine et de suavitate. voces illas 



14 DIONYSII LAMBINI 

quae visa sunt ut supercavaneas et ab aliquo semidocto interie- 
ctas sustuli. 

C. 14. §. 24. inserere atque inculcare. secutus sum Ioan- 
nis Aurati coniecturam, qui , quum reperisset scriptum in uno 
et altero codice ms. inserere atque insectare 3 sic restituendum 
coniecit. 

Ibid. si quae admirationes. liber unus ms. babet si quae 
miserationes. 

§. 25. tantum inter singula intervalla. alibi legitur tan- 
tum in singula intervalla. et melius. 

C. 15. §. 26. nec venustatem conspicuam. liber unus ms. 
habet conspiciendam. 

Ibid. ne aut iiistriones. liber unus manu scriptus liabet 
ut aut histriones. quae scriptura non est reiicienda. quin ea 
fortasse recta et germana auctoris , nimirum hac sententia , non 
oporiere in gestu venastatem conspicuam nec turpitudinem esse, 
adeo scilicet utramque conspicuam, ut aut histriones aut ope- 
rarii videamur esse. buius autem , quam secuti sumus , lectio- 
nis hic sensus est , oportere in gestu nec vennstatem conspicu- 
am nec turpitudinem esse, ne aut histriones aut operarii videa- 
mur esse. 

C. 16^ §. 28. PLACET ENIM NOBIS ESSE ARTIFICIOSAM MEMORIAM. 

tres libri mss. habent artifici memoriam, unus artificium memo- 
riam. unde suspicatus sum legendum artficiosam memoriam. 

§. 29. doctrina et praeceptio^e. sic babent duo libri 
3io.mss. ; j| non displicet tamen mibi altera lectio doctrina, ingenio, 
at praeceptione , natura nitescat. 

C. 17. §. 30. extr. edere et proferre possimus. libri aliquot 
mss. habent videre et proferre possimus. nos tamen secuti su- 
mus vulgatos, qui habent edere et proferre possimus. 

C. 18. §. 31. manum auream collocemus. sic omnes quidem 
habent libri , sed Auratus arbitratur legendum manum alteranu 
a quo dissentio. 

Ibid. cui praenomen sit decimo. sic legendum, et ita ha- | 
bent libri omnes et vulgati et mss. falluntur autem qui Decio I 
Jegi volunt. nam primum Decius non est praenomen Pvomanum; 1 
deinde voxDecimus apta est ad notandum decimum locum , 7?e- 
cius non item. postremo quid opus est hic quicquam innovare, | 
quura Decimus sit praenomen Komanum et in libris omnibus I 



leeatur Decimo , nou Deciot 



'£> 



C. 20. §. 33. extr. medico testiculos. qui hanc lectionem 
sequuntur et probant, mecfocointerpretantur digito eo qui proxi- 
mus est minimo. sed libri duo mss. habent medicum testiculos 
arietinos tenentem* 

C. 21. §. 33. IAM DOMUITIONEM REGES ATRIDAE PARANT. VerSUS 

est Senarius trimeter nescio cuius poetae. neque vero dubium 
est, quin sit ita legendus. nam quod in nonnullis mss. legitur 
domi ultionem , ea depravata scriptura est. utitur autem hac 
voce Pacuvius teste Nonio [2, 209 -p« Mercer. 96, 1.]: nam so- 



EMEJNDATIONUM TULLIANARUM P. I. 15 

lus Vanais hie domuitionem dedit , et Lucilius [ib. et in Reliqq. 
Satirr. 26, 63. ad calcem Censorini Haverk. p. 589-] domuitionis 
cupidi. id est domum itionem et domum itionis [Err. Operr. p. 
384, 1. ndomutionemj alii domitionem % « cf. Gesner. Thes. L. L. 
Tora. I. p. 260, 37. et Voss. de Construct. 8. p. 33.]. 

Ibid. IN ALTERO LOCO AESOPUM ET CIMBRUM SUBORNARE IPHIGE- 

niam. quidam libri habent subornare vagantem Iphigeniam ad 
Agamemnonem et Menelaum. ex qua scriptura coniicere possit 
aiiquis legendum subornare vadentem Iphigeniam. 

Ibid. hoc erit atridae parant. quia Atridae, quum ad bel- 
lum Troianum proficisci pararent, Aulide Iphigeniam ad pla- 
candam Dianam immolarunt. Aesopus autem et Cimber tragoedi 
fuerunt, qui Iphigeniam tragoediam egerunt. 

Ibid. ipsi nobiscum primum transeamus. liber unus ms. ha- 
bet primum transigamus , ceteri lectionem vulgatam confirmant. 
ego hunc locum mendo vacare non puto. 

Ibid. NATURAE suppeditabitur doctrina. liber unus mano. 
scriptus habet suppeditabit. 

C. 23. §. 38. potuerunt haec valere. fortasse legendum 
est hae <valere , ut subintelligatur imagines, 

C. 24. §. 39« et plus habeant facilitatis. quidam liber ma» 
nu scriptus habet et plus habeant facultatis. et infra, ubi le- 
gitur ad illam facilitatem , idem ilie liber habet ad illam fa- 
cultatem. 



1111. C. 1. §. 2. videtur esse arrogantia. quidam liber 
manu scriptus habet videtur esse arrogantiae» legendum fortasse 
est videtur esse arrogantis. 

Ibid. non igitur ridiculus siT. sic habent omnes fere libri 
et vulgati et manu scripti. quod iccirco annotavi, quod quidam 
temere reposuerunt nonne igitur. quasi vero non sequente nota 
interrogationis non idem valeat, quod nonne. 

C. 3. §• 4. quomodo ladas aut boliscus sicyonii. sic resti- 
tuit hunc locum Adrianus Turnebus [Adverss, 20, 25.], quam- 
quam putat Bofscus legi posse [cf. Iac. Gronov. ad h. 1. p. 27. 
jetpatrem eius Observatt. 4, 25. p. 812. sq.]. 

lbid. sic ut in stadium artis. sic reposui , quum in libriss 
lomnibus, praeterquarn in uno ms,, legatur instudium. plane men- 
idose [cf. ad III. c. 6. §. 12.]. 

§. 5. libare laudem. fortasse legendum limare laudem. limare 
lautem id est detrahere et deterere [vide Pareum Lex Crit. p.679- 

Ibid. quibus possumus et debemus. haec sunt ex oratione Crassi , 
quam habuit ad Quirites, quum ageret causam Senatus. sic au- 
tem hunc locum restitui ex libro primo de Oratore ad Q. Fratrem 
[p. 131, 4. c 52. §. 225. cf. Parad, 5, 3. §. 41. p. 438, 36], 
ubi plura ad hunc locum pertinentia referuntur, et quibus haec 
tantum adscribam : nolite sinere nos cuiauam servire nisi vobis 
miversis , quibus eb possumus et dcbemus. 



16 DIONYSII LAMBINI 

Cap. !\. §. 7. extr. nunc quae separatim. legendam ut habent 
duo libri mss. , nunc separatim quae dici possunt consideremus 
[correctum in Ind. Erratorum p. 384, 1.]. 

C.6. §. 9- ipse ab aliis id mutuaretur. vocem hominibus, qnae 
interiecta erat inter illas duas aliis id , Anrato aactore sustali. 

C. 8. §. 12. post med. qui agere ausi sunt aut qui cogitare 
potuerunt. sic hanc locum restitai. 

Ibid. VIRGINIBUS MATRIBUS FAMILIAS INGENUI8 TUERIS. sic re- 

stitai , l| Aurati coniectura probata. 

Ibid. praecipitem deturbetis. etiam in hoc loco restituen. 
do Aurati auctoritatem secutus sum, quum in libris omnibus 
legatur perturbetis , plane inepte ac mendose. si quis tamen 
contendet legendum proturbetis , non repugnabo. 

C. 9. §♦ 13- post med. partim voluntate consenserunt. 
sic habent omnes libri mss. , quos quidem viderim. sed ego 
putabam legendum concesserunt. 

C. 10. §- 14« rubores elicere possent. sic restitutus est 
hic locus a Ranconeto coniectui^a ducto, quum in omnibus li-* 
bris legatar eiicere. 

C. 11. §. 16. extr. oblitam reddent. tres libri manu scripti 
habent oblic/uam. 

C. 12. §. 17. QUAE maxime oratori accommodata est. quuin ( 
animadvertissem, nonnullos Jibros vuJgatos babere quae maxime 
ad modum oratoris , alios quae maxime ad commodum orato- 
ris accommodata est , ego sic restitui quae maxime oratori 
accommodata est, persaasam habens, illud ad commodum natum 
esse ex ea voce quae sequitur , accommodata , idque errore seu 
culpa librarii , qui unam vocem bis scripserit. 

§. 18. eacae eoae amoenissime. sic restituit Ioannes Au- 
ratus. per bacas Eoas autem uniones significantur orientales 
[vid. Burmann. ad Petron. p. 27l.]. 

Ibid. elentes plorantes. versus est hexameter spondiacus, 

C. 1^> §. 20. videte ergo quid conveniat eos impetrare. 
quidam liber manu scriptus habet quam conveniat eos veniam 
impetrare. 

C. 15. §• 21. amicis inexorabilem, duo libri manu scripti 
habent amicis implacabilem. 

C. 17. §• 24. DIFFICILE EST PLURIMUM VIRTUTEM REVERERI. 

sic restituit Ranconetus coniectura ductus, quum in libris omni- 
bus legatur primum. 

Ibid. omnia praeter eam, liber unus manu scriptus habet 
omnia praeterea. 

C. 20. §. 27. hoc non dinumeratione nostra fiet. sic re- 
stituimus a veteri codice admoniti, in quo est denumeratione. 

C. 21. §• 29. hig quos homines alea vincit. sic legitur in 
exemplis Manutianis, neque video quo modo aliter legi possit, si 
modo facere volumus, ut exempla praeceptionibus respondeant. 
nequetamen vinciit potesta verbo vincio usitatequodsciam flecti, 
sed vinxit potius. 



EMEJNDATIONUM TULLIANARUM P. I. 17 

Ibid. deligere oportet quem velis diligere. Hber manu 
scriptus longe optimus habet dilegere oportet. nam a verbo di- 
lego fit dilectus. ita dilectus militum. 

C. 22. §.31. a pueritia confirmavit. legendum, fortasse 
est conformavit, immo sic esse legenduni contendo [cf. Moser. 
ad I. de Legg, c. 6. §. 19. p. 47.]. 

Ibid. alexandrum omnes ut maxime. particulam ut, quae 
desiderabatur, reposui. 

lbid. maiorum perfidia. secutus sum libros duos mss. et 
nonnullos vuigatos. nam alii vulgati partim habent malorum 
perfidia , partim maiorum natu perfidia. et ita unus antiquus. 

C. 23. §. 33. non modo hoc non potest dici. sic hunc locum 
in integrum restitui , qui antea mutilatus et laceratus erat, quum 
ita legeretur non potest dici. fuerant scilicet omissae a librario' 
hae tres voces modo Jwc non. 

lbid. grandi sponsione victus est. sic legendum arbitror, 
et ita habent plerique libri vulgati et mss., nonnulii vinctus est , 
quam lectionem reieci probata altera. nam et in Oratione pro 
Caecina ita locutus est, sponsionc vincere [p. 239? 40. c. 31. §. 91-]- 

C. 24. §. 33. ALIBI HONESTE TRACTATAM. SIC restltui , qUUTIl 

reperissem scriptum in libris manu scriptis partim alicui, partim 
aliui. aliui enim a librario scriptum esse pro alibi facile in- 
teliiget qui versatus est in lectione membranarum antiquarum 
[vide ab Drakenborchio notata ad Livii 5. 24, 5. Tom. 3. P. 1« 
repet. edit. 194.]. 

§. 34. referamus subiectionem sic liber unus manu scri- 
ptus habet fit sic, 

Ibid. at quum parva manu tum prodiremus. legendum for^ 
tasse est at cum parva manu quum prodiremus. 

Ibid. locum quoque inimicissimum. liber unus ms. habet lo- 
cum quoque immunitissimum. et supra 1. 25. [hac ipsa sectione], 
ubi est convenient j libri mss. habent convenit. 

C. 25. §. 34. neque sensi hoc et non suasi. videntur haec 
ex Demosthenis Oratione pro Ctesiphonte expressa [p. Reisk. 
288.] Ov yug eYorjxa /uiv , aXV &x syoaxpa, ovd' eyoaxpa [xiv, 
dUJ ovk inQSGpsvod/uqv, id est , non enim dixi quidem sed non 
decrevi , neque decrevi quidem sed non obii legationem [Derao- 
sthenis locus sic habet in Bekkeri Oratt. Atticis Tom. 4. p- 
edit. repet. 256. ovx einov fxsv ravra, ottx eyQaxpa Si, ovd' eyQaipn 
f.tiv, ovx inQeo§£VGa di, ovd' inQiofitvoa /uiv , ovxeneioa de Qn-> 
fiaiovg.]. 

§. 35. laborum perpessione. quidam libri hahent dolorum 
perpessione. sed parum refert. nam etiam apud Graecos novog 
utrumque significat , dolorem et laborem. 

II C. 26. §. 36. hoc facile perfici posset. verbum perfici ab-p- 3 1 1 
est a nonnullis libris mss. a ' 

C. 27. §. 37. QUOD TE REI MILITARI INFREQUENTEM TRADIDISTI. 

liber ms. unus habet quod te Tribuni infrequentem rei mili^ 
taris tradiderunt. quae fortasse recta scriptura est. 

2 



18 DIOOTSII LAMBINI 

Ibid. occulte fecisse suspicioisem. reclamantibus libris omni- 
bus iecisse suspicionem legendum puto. quamquam facere suspi- 
cionem usurpavit in Oratione pro FJacco [p. 367, 29. c.33- §. 83]. 

§. 38. ad brevitatem cofiunctio. repete anb Y.OHOV est ap- 
posita. mendosi autem sunt boc loco vetusti aliquot codd., 
in quibus scriptum est, ut in vulgatis, brevitatem parit coniunctio. 
mendum autem natum est ex eo , quod , quum ab aliquo libra- 
rio ita scriptum esset ne satietatem pariat > at brevitalem > alius 
librarius postea, quurn bunc librum describeret , at posterius 
sive prudens, putans esse supervacaneum , sive imprudens, 
duarum svllabarum similitudine in errorem inductus omisil ; 
postremo semidoctus aliquis , quura videret aliquid deesse, ad- 
didit verbum parit. 

C. 28. §. 38. aut commiseratkwis. baec absunt a duobus 
codd. mss., quare vel delenda putant quidam vel legendum aut 
commorationis. 

Ibid. im coktrario causae. fortasse legendum in. contraria 
causa. 

C. 30. §. 41' reltnquitur in audiextium iudicio. quidam 
liber ms. babet relinquitur inchoatum. 

C. 31. §• 42. extr. r-LAGiosrppus iste. Turnebus legendum 
putat Plagioxiphus iste [sed vide bunc Adversarr. 20, 25.]. maliin 
legi Philoxiphus iste. Pbilippus significatur [ex Omissis p. 380.]. 

C. 32. §. 43. ^EC TAM FACILE EX ITALIA MATERIS TRAFSALriN A. 

sic legendum, et ita edidit Paullus Manutius. est autem materis 
^enus teli Gallici. Sisenna [apud Nonium Marcellum 18, 26. 
p. Merc. 556.]: Galli materibus 3 Suevi lanceis configunt [vide 
quae disputantur a VV. DD. ad Livii 7. 24, 3. Tora. 4. P. 1. 
p. 194. sqq.]. 

C. 33. §. 44« "BQTS illae te kuptiales tipiae. quidam putant 
hic legendum nuptiales teiae. sed cruum in tribus codicibus 
mss. Memmianis et in JNicotiano et in ceteris reperiam scriptum 
tibiae , nibil censeo mutandum. 

C. 34. §. 45. revirescunt. duo libri manu scripti babent 
revirescent. 

§. 46. pecuabia credemus. legendum putant quidam pecua 
credemus seu pecuda , quia veteres , inquiunt, teste Nonio [2, 
691. p. Mercer. 159? 5.] dicebant pecua et pecuda , et in singu- 
lari pecu, ut gcnu> seu pecuum. unde pecuarius, a, um , ut res 
pecuaria. ego nibil muto. 

C. 37. §. 50. de qua posterius DixiMus. sic legendum, non 
ut in vulgatis superius. nam posteriore loco de eo licentiae ge- 
nere praecepit , quod assimulatione et astutia quadam constat, 
priore loco de ea licentia , quae per acrimoniam tractatur. 

C. 39. §. 51. post med. deripiuntlr. sic legendum potius 
quam, ut est in vulgatis , diripiuntur. est enim deripere de 
aliquo loco rapere , diripere aulern in diversas partes ra- 
pere et discerpere , seu dilacerare [cff. ab Lambino disputata ad 
Horatii I. Carmm.9, 23. p. 30. E., et vid. Pareum Lex. Crit. p.337]; 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 19 

C. 41. §.53. post med. certam sumere scientiam. liberunus 
manu scriptus habet stim ere sententiam. 

C. 42. §• 54. non eodem modo. sequitur infra sed commtt- 
tate j id est commutata ratrone dicendi idque tripliciter, ut mox 
subiicit ibi commutabimus tripliciter commutabimus autem, nempe 
modum dicendi. mendose autem iegitur in libris vulgatis sed 
commutare , quum Jibri scripti habeant sed commutate. 

lbid. quum agetur incolumitas. sic restitui fretus auctori- 
tate duorum librorum mss., reiecta vulgata lectione qutim auge^ 
tur _, quae nata est ex ignoratione Latini sermonis. nam ita Jo- 
quuntur Latini, agitur salus rei -publicae , agitur vita bonorurri 
omniumj, agilur caput; non de salute, de vita, de capite. quod 
alibi docui pluribus verbis [Commentariis in Horatii I. Epp. 
18, 84. p. 285. E. F. adde Pareum Lex. Crit. p. 65, 6.]. 

Ibid. pro patria studiose. lectionem vulgatam retinui, prae- 
sertim auctoritate aliquot librorum mss. confirmatam, quam non 
intelligentes quidam indocti inculcarunt verbum pugnet, iudican- 
tes ita Jegendum ut pro patria studiose pugnet. sed non vi- 
derunt, adverbium studiose pertinere ad verbum descendatj nec 
quamvis positum pro quantumvis, ut sit, descendat studiose in 
quantumvis magnam vitae dimicationem. 

C. 43. §. 55. produxit. fortasse legendum perduxit. 

C. 44. §. 56. ergo huiusmodi. inter haec verba et ea quae 
antecedunt interiecta fuerant haec , quae reperiuntur in libris 
omnibus et vulgatis et manu scriptis, in h6c libro docuimus 
cuiusmo || di esset exornatio verbi , cui conclusioni nomeri est. 
ea ego funditus deJevi ut supervacanea, et temere vel a libra- 
riis vel ab indoctis hominibus inculcata. 

§. 58. de qua producti sumus. fortasse legendum pro^ 
vecti sumus , ut supra libro primo p. 2. lin. $• [c 3. §. 4.]. 

C.46. §.59. extr. quod minus est VERisiMiLE. sic est legendum, 
libris omnibus invitis. sed velim supra etiam legi hic probabilius 
[inserendum Orell. p. 94. cf. Burmann. p. 278. Lindemann. 
p. 374. 5.]. 

C. 47. §.60. extr. IIOC SIMILE PER COLLATIQNEM trTRIUSQtlE REt 

ET alterius inscientiae artificii alterius STULTITIAE SIMILI ratio- 

NE COLLATA SUB ASPECTUM OMNIUM REM SUBIEClt. hunC loCUm Op6 

veterum codicum felicissime restitui , ut intelligent qui Vulga- 
tam Jectionem cum ea, quam reposuimus , comparabunt. 

C. 49. §. 62. prope manu tEntari possit. quidam legendum 
censent manu tractari , alii teneru 

Ibid. ibat turnus in proelium. noraen Turnus, quod abest 
a libris vulgatis, in antiquis repertum reposui. 

Ibid. dentibus insecare. legendum censet Auratus inuncd- 
re [cf. Nonium Marcellum 2, 125. p. Mercer. 124, *5.] , quum 
in vulgatis legatur dentibus insecare. 

Ibid. cUm domo sua comeditur et aufertur, liber manu 
scriptus habet cum domo sua ut comedatur aufertur^ 

C. 50. §. 63. sed ostentatorem pecuniae suae. sic restitue* 



20 DIOtfYSlI LAMBINI 

runt Memmius et Auratus, quum in omnibus libris legeretur 
ostentatorcm pecuniosum. 

lbid. aspectus omnium praestinguere. sic Jegendum, non 
perstringere neque praestringere. prdestinguere autem valet ob- 
tenebrare, ut docet Nonius [4, 381. p. Mercer. 373.]. de quo 
verbo vide plura in Commentariis Lucretianis [3, 1057. adi eun- 
dem Commentariis Horatianis II. Epp. 1 , 14. p. 306. F.]. 

Ibid. receperant. iiber unus manu scriptus habet invitarant. 

C. 51 §. 64. v vos nuc decima vemtote. quidam libri habent 
ad decimam. ad decimam autem hoc est, circiter decimam. 

Ibid. quae singulis diebus efficiat. duo libri mss. habent 
quae singulis diebus ejferat. 

C. 52. §. 65. tenens iaculum. quidam libri veteres habent 
tenens baculum. 

Ibid. sed tu quaeso commoveare. libri vulgati habent 
quaeso commovcre. et nonnulli mss. 

C. 54. §. 68. INDE THASI PRAESIDIUM RELIQUIT. SIC restituit 

Adr. Turnebus, quum in Jibris omnibus legatur Tharsi, plane 
inendose. Tharsus enim urbs Ciliciae est, Thasus insula in mari 
Aegeo Thraciam versus , non longe a Lemno. atque ita postea 
scriptum reperi in uno codice Memmiano longe optimo. 

Ibid. iivde appulsus in hellespozvtum. sic restituit Auratus. 
nam vulgati libri et duo manu scripti habent pulsus , quae ta- 
men scriptura non est reiicienda. 

C. 55. §. 68. ET EX ALIIS ATQUE ALIIS rARTIDUS COMMEANT 

omnes. alii libri habent convolant onines. 

Ibid. at iste spumans ex ore scelus. quidam libri manu 
scripti habent at iste spumas ex ore eiiciens. non probo. et ibi- 
dem alii habent ex intimo. ego niliil muto; nam hic ex infimo 
idem valet quod ex intirao > ex alto. 

Ibid. percutit tempus. niliil muto , quum liber optimus 
Memmianus sic habeat. neque me movet, quod in duobus aliis 
scriptum est , percutit frontem. nam et Virgilius libro nono 
Aeneidos [IX, 418. 9-] dixit, it [ita Servius Comment. in Aen. 
IV, 56. Tom. 2. p.474.] hasta Tago per tempus utrumquc Stridens. 

Ibid. ILLE NULLA VOCE DELIBANS INSITAM VIRTUTEM CONCIDIT 

tacitus. secutus sum omnes fere libros mss. et vulgatos, tam- 
etsi mihi ne haec quidem lectio satis probetur. suspectum enim 
mibi est hoc ddibans, quod vulgo interpretantur violans. ma- 
lim legi delimans [cf. annotata ad h. 1. c. 3« §. 5], seu potius 
dedecorans. quod autem alii habent ille nullam vocem edens 
insita virtute concidit _, nihilo magis mihi probatur. ego malim 
sic legi, itle nullam vocem edens insita virtute indignam. ve* 
rum iudicet lector eruditus. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 21 

II. 

IN RHETORICORTJM QUI SUNT DE INVENTIONE 
RHETORICA LIBROS. 



I. C. 3- §• 2. vim naturae iam obtweret. legendum for- 
tasse est naturae vicem obtineret, 

C. 5. §. 7. med. tribus m generibus rerum. sic habent 
omnes libri , sed legendum videtur tribus in gcneribus cau- 
sarum. 

C. 6. §«8. ECQUID SIT BOIVXJM IN VITA PRAETER HONESTATEM. SIC 

ha || bent duo libri manu scripti. ecquid autem, id est utrum 
aJiquid, num aliquid , an aliquid. p. lia. 

Ibid. electas res collocasse. sic habent duo libri manu a 
scripti et omnes fere vuJgati. quidam tamen legi volunt col- 
legisse, 

C. 7. § 9- ad djvehtionem perceptio. vel delendum ad in- 
ventionem , vel addendum idoneorum. ac fortasse paulo ante 
alieno loco positum est, hic suo reponendum. quidam legi vo- 
1 unt verborum inventionis. 

C, 8. §. 11. nam ecquid factum sit potest quaeri. sic le- 
gendum, non ut habent libri vulgati nam quid factum sit. nam 
qitaestio quid sit efficit constitutionem definitivam ; hic autem 
de facti controversia agitur , in qua quaeritur, vel an aliquid 
factum sit, vel an fiat, vel an futurum sit. 

Ibid. fon quod de facto ipso foiv conveniat. post haec 
verba sequitur deinceps in omnibus libris vulgatis et nonnullis 
mss. , non quod de facto non constet. quod ego totum sustuli 
ut ab aliquo indocto inculcatum , quum adscriptum esset ad 
oram libri, tai^quam interpretatio eorum quae antecedunt. at- 
que ita sane videtur etiam Aurato. 

C. 10. §• 13. PARTIS EIUS QUAM HIC DICIT. ld est COHStitu- 

tionis generalis. sic autem legendum et ita habent duo libri 
manu scripti , non partis eius quod hic dicit [correctum in Er- 
ratis Operr. p. 384.]. 

C. 11. §. 15. extr. quum aliud aliquod factum rectum aut 
utile contenditur. in udo codice manu scripto ita legitur , 
quum aliquod aliud ab illo de qtio agitur factum rectum aut 
utile contenditur. 

C. 14. §. 19. extr. orationem exordiendi. quum in libris 
mss. reperissem scriptum in oratione \ , ego orationem reposui. 

C 16. §. 23. ad summam rei PUBLicAE. legendum puto ad 
summam rcm seu ad summam rem publicam [tu confer Annotata 
ab Car. Frid. Heinrichio., summo viro, ad Orat. pro Tull. p. 69.]. 

C. 17. §, 23. quum animus auditoris infestus est. malim 
legi infensus seu ojfensus est. 

C. 19. §. 27. ab eo negotio quo de agitur* sic legendum, 



22 DIONYSXI LAMBINI 

non ut quidam volunt quod agitur [vide Annotata ad IV. He- 
renn. c. 42. §. 54.]. 

G. 30. §. 49- exlr. post descripte et electe. quidam libri 
habent post discrete et electe [cf. ab eodem Lambino disputata 
Commentariis Horatianis II. Carmm. 13 , 23. p. 115. E. adde 
Pareum Lex. Critico p. 337. 8-]. 

C 32. §. 53. DUBIUM ESSE ID IPSUM NON OPORTEBIT . sic ha- 

bent libri manu scripti , quos secuti sumus , repudiata vulgata 
lectioue id ipsum quod inducimus non oportebit. quis enim non 
videt has voces, quod inducimus „ esse ab aliquo lectore ad 
oram libri adscriptas , deinde a librario scriptore in contextum 
verborum M. Tullii translatas ? 

§. 34. longius procedere rogationem. quidam liber vetus 
habet longius procedere orationem. 

C. 34. §. 57« in dicendo. legendum putant quidam in do- 
cendo y sed errant [vide ab Drakenborchio notata ad Livii 39. 
47 , 3. Tom. 11. p. rep. edit. 523.]. nam in dicendo hoc est, 
in causis civilibus. 

§. 59' Quod ex omnibus partibus cogitur. quidam legen- 
dum existimant colligitur [sed vide Pareum Lex. Crit. p. 216. 
dialecticorum enim verbum cogere, uti Graecis ovvuyso&ui, nec 
raro permutatum cum interpretamento suo. cff. notata a. VV. 
J3D. ad III. de N. DD. c. 13. §. 34. p. Creuzer. 538., item II. 
de Legg. c. 13. §. 33. p. Moser. 261.]. 

C. 38. §. 67» EX UNA QUOQUE PARTE POTEST ALICUI VIDERI 

posse constare. sic restitui hunc locum partim auctoritatc codd. 
tnss. fretus, partim coniectura ductus. movit mepostremo, ut ita 
reponerem, locus simillimus infra p. 71, 31. [c. 40. §. 74.]. ibi, 
si qui autem ex una quoque parte putabunt constare argumen- 
tationem , poterunt dicere saepe satis esse hoc modo argumen- 
tatiouem facere : Quoniam peperit^ cum viro concubuit. 

§. 69. Quod hic fecit. haec absunt a tribus codicibus manu 
scriptis ; ego tamen ea mihi retinenda existimavi. si quis vero 
delenda putabit , ita erit deinceps legendum, quid autem ma~ 
gis utile fuit Thebanis quam Lacedaemonios opprimi ? quam 
lectionem putaverim esse rectam et antiquam. 

Ibid. exornato tropaeo. sic legendum, non trophaeo. est 
enim nomen Graecum ToonaLov , nctod zo tqstislv , a Latinis 
usu captum. neque est quod quisquam mihi dicat Latinos 
addere' aspirationem, ut dicant trophaeum 3 quum Graeci 
efferant tropaeum. quamobrem enim non item efferunt tro* 
phus cum aspiratione, sed tropus, cuius eadem origo est? eodem 
errore dicunt vulgo Bosphorus 3 quum sine dubio Bosporus sit 
et scribendum et pronuntiandum, ut alibi ostendimus [Commen- 
lariis Horatianis II. Carmm. 2.3 , 14. p. 115. C.]. 

C. 39. §. 70. fin. quid causae est quin istum. duo libri 
mss. habent quid dubitatis quin istum. 

C. 40. §. 73. aut ita ut ex contrario. liber unus ms. ha^ 
bet aut contrarium conclusicnis inferimus hoc modo. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 23 

Ibid. et perspicuam fugeris complexionem. sic legendum 
fugeris^ non feccris ; et ita habent duo libri mss. longe optimi. 
nam et paulo ante dixit, id quod perspicuum Jj sit in complexio- b. 
nem non esse inferendum, et id vitium esse vitandum. 

C. 41. §. 76. hoc idem exerceamus. post hoc verbum se- 
quitur deinceps in vulgatis libris et nonnullis mss. ut quam 
facile factu sit , in quibusdam aliis ut quam facile dictu sit 
experiamur. hoc totum delevimus, ut alienum et supervaca- 
neum. alioquin ita legendum erit, id quod Jacile factu sit* 

C. 42. §. 78. aut levatur. tres libri veteres habent al- 
leviatur [ lo. Matth. Gesnerus Thes. L. L. Tom. I. p. 258, 56. 
huius verhi testem citat VuJg. Interpr. Act. 29, 38. corrige 
27 , 38. et satiati cibo alleviabant navem iactantes triticum 
in mare.]. 

Ibid. quaee inventionem et argumentationum expolitionem 
sumptam ex illis quae ante praecepta sunt hanc quoque in par- 
tem orationis transferri oportebit. liber unus manu scriptus 
habet et argumentationem et expolitionem* 

C. 44. §. 82. extr. ad id quqd agatur. legendum fortasse 
est ad id quo de agatur [cf. annotata ad c. 19« §• 17.]- 

C. 45. §. 85. cuius praedae sectio venierit. exempla Ve- 
neta Aldina et Parisiensia ab Henrico Stephano impressa habent 
cuius praedae sectione venierit. et ita habent quidam manu 
scripti. in nonnullis* aliis vulgatis legitur cuius praedae sectio 
non venieritj quam lectionem non probo. quidam docti legen- 
dum censent cuius praedae sectio venierit. quibus assentior; 
utatur tamen suo quisque arbitratu. 

C. 46. §. 86. maiorem quandam vim obtinet. sic habent 
duo libri manu scripti ; omnes fere vulgati continet, 

C. 49« §• 91- CAESA CECIDISSET ABIEGNA AD TERRAM TRABES. 

sic legendum. trabes dicebant veteres in numero singulari [c£ 
notata ad II. Herenn. c. 22. §. 34.]. 

C. 50. §• 95. immune est FAciNUs» sic legendum esse ad- 
monuimus supra libro secundo Khetoricorum ad Herennium 
p. 16, 21. [c. 23. §. 35.]. 

C. 52. §. 98. ET ITA OMNES BREVITER TRANSIRE. quidam le- 

gendum putant et ita omnes breviter transigere. 

lbid. et reducere in memoriam. quibusctam doctis placet 
legi redigere in memoriam. 

C. 54. §. 104. quaeque post negotium consecuta sunt. 
legendum fortasse est quaeque negotium consecuta sunt. 



II. C. 1. §. 1. propter fani kehgionem remansit. legen- 
dum fortasse permansit. 

§. 3. unum in locum conduxerunt. conduxerunt , ovvijya-' 
yov.„ sic Lucietius [1, 398.] partes conducere in unum , et alibi 



24 DIONYSII LAMBINI 

[1, 651.] conductis partibus. iterum M. Tollius infra [c. 2. §. 6] 
unum in locum conduxit Aristoteles. 

rbid. memoriae tradiderunt. liber unus manu scriptus habet 
prodiderunt. 

C. 2. §. 4. si quo vitio eius offenderemur. liber unus 
ms. habet si quo invento. 

Ibicl. cuius aliquo bono praecepto. secutus sum libros fere 
omnes vulgatos; nam tres mss. habent bene praecepto. qaibus- 
cum consentiunt Veneti impressi. 

C. 3. §. 10. ET 1N HOC TEMPORE. SeCUtUS SUttl liblOS Vul- 

gatos et nonnullos mss. nam ms. unus non habet vocem tempo- 
re , quae fortasse supervacanea est et aliunde ilJata. in hoc 
enim ita intelligendum est , in hoc negotio a nobis instituto. 

C. 4. §. 14. NUNC AD CONIECTURALEM CONSTITUTIOWEM. Se- 

cutus sum nonnullos vulgatos et mss. ; nam alii habent nunc a 
coniecturali constitutione proficiscamur, seu proficiscemur. men- 
dose , opinor. 

Ibid. QUUM ILLUM ALTERUM VIDELICET QUI NUMOS IIABERET. 

sic omnes quidem libri habent, sed ego legendum puto quum 
illum altcrum numos habcre animadvertisset. 

lbid. gladium cruentum. liber unus ms» habet gladium 
crucntatum. et ita infra [§. 15.], ubi in aliis est cruentum. 

C. 7« §• 23. SED QUA COGITATIONE ET SPE AD MALEFICIUM PRO- 

fectus sit. libri duo mss. habent qua cogitatione animus ct 
spe ad malejicium profectus sit. 

C. 8. §. 25. quam lenissime quietissimam [in contextu ver- 
horum Ciceronis p. 82, 24. scriptnm levissime.]. sic omnes 
qaidem habent libri ; sed quidam docti arbitrantur esse legen- 
dum quam levissimc [sic corrigendum illud levissimd] , nonnulli 
quam lenissime. ego , si quid immutandum sit , putem potius 
sic legendum, quam lcnissimam et quiebissimam ad partem ex- 
plicanda. 

C. 9« §• 28« COGNOMEN QUOQUE ET AGNOMEN. in duobuS li- 

bris mss. non est et agnomen. 

3i3. II §• 38. privatus an cum potestate siT. tres libri mss. 

«• habent privatus an in potestate sit [hoc quid sit , docebit Pa- 
reus Lex. Crit. p. 959- sq.]. 

§. 31. item facta et casus. libri duo manu scripti ha- 
bent iam facta. 

C. 16. §. 32. extr. ut si quem pecunia. sic restitui , quum 
reperissem in tribus libris manu scriptis siquidem, vulgati autem 
habeant si quis. mendose. quem autem hoc loco relativum est, 
ut Grammatici appellant, et legendum si , quem divisim , non 
siquem pro si aliquem ., coniunctim. 

§. 34. si nulli affinis poterit vitio rel t s ante admisso de- 
MONstrari. admittere vitium videtur durius et insolens, admittere 
peccatum usitatius. itaque sic legendum putem , si nulli affinis 
poterit peccato ante admisso reus demonstrari , aut delendas 
has duas voces antc admisso* 



EMENDATIONUM TULLIANARXJM P. I. 25 

C 12. §. 38. partes generum pleraeque. sic habent omnes 
libri vulgati et manu scripti , praeter unum in quo est pleraeque 
non omnes. qua ex scriptttra coniicere quis jiossit legendum 
pleraeque omnes. ita ehim saepe ha6c coniunctim ponuntur 
plerique omnes [vide Pareum Lex. Crit. p. 941.]. 

§. 42. ecquae consuetudo. videtur legendum yyotius ecquaj 
id est num aliqua, et ita infra [Oratione pro Rabirio Postumo 
C.4. §. 8. p.56l, 21.] ecqua lex. ita denique omnibus in locis * 
ubi est ecquae j legendum putarim ecqua [cf. Voss. de Analog. 
4, 8. p. 183. 4.]. 

C. 13. §. 43» Qugd poenitere fuerit necesse. fortasse le- 
gendum, cuius poenitere fuerit necesse [sed vide Perizonium ad 
Sanctii Minerv. II, 3. Tom. 1. p, Bauer. 197. et Ruddimannum 
Instt. Gramm, Lat. Tom. 2- p. Stallbaum. 205.] 

Ibid. quod simul diverterit. quidam iibri veteres haberit 
quod simul deverterit. quod probo [vide Pareum Lex Grit. p.345.]. 

§. 44. AN ITA TEMERE UT NON VERISIMILE SIT QUEMQUAM TAM 

temere ad maleficium accessisse. a duobus codicibus absunt haec 
verba , ut non verisimile sit quemquam tam temere. ex qua seri- 
ptura coniicere possit aliquis ita hunc locum esse legendum , an 
temere ad malejicium accessisse. 

C.14.§ 45. facilius autem ad inventionem animus incedet. nihil 
muto , quamvis tres librumanu scripti habeant animus incidet. 

C. 17. §. 53. post med. et ex eo quod ostenderis esse verBi 
causa. id est, et ex eo quod ostenderis esse maiestatem minu<- 
fere , nempe esse de dignitate aut amplitudine aut potestate de- 
rogare , oportebit docere adversarium maiestatem minuisse. sed 
non dissimulabo, has voces verbi causa mihi videri esse delen- 
das. quid enim attinet eas addere , quum paullo ante huius de- 
finitionis exempla posuerit? 

§. 54- eo concesso ostendEtur. Jibef unus manu scriptiis 
habet eis concessis > alius eius concessis. plane mendose. ego 
putabarn legendum ea concessa , nempe descripfione. 

C. 18. §. 56. ACCUSATOREM IN SUI PERICULI CiUSA WON RES SO- 
LUM CONVERTERE VERUM ETIAM VERBA COMMUTARE CONARI. M SUl 

periculi causa id est, in suo periculo. suo autem, nempe de- 
fensoris. quod si quis malit Jegi ih suo periculo, non repugnem. 

G. 21. §. 64- suis Heredibus conceDerat. liber unus manu 
scriptus habet cedebat. 

C. 22. §. 65. post autem approbata quaedam A CONSUETUDt- 
ne. hunc locum in pJerisque exemplis perversa interpunctione 
depravatum interpunctis mutatis emendavi. 

§. 66. REVEREMUR et colimus. duo libri mss. habent vere- 
tnur et colimus , unus veneramur et colimus, 

§. 68. aut aliquorum constitutum est. sic legendum, et 
ita habent duo libri mss et nonnuiii vulgati. denique ex si- 
niili loco, qui est infra [c. 54. §. 162 j, perspicuum est ita hic 
Jegi debere. 

C. 24. §. 1% iNcuRivit huc definitio. ea verba , quae dein- 



26 DIONYSII LAMBINI 

ceps sequebantur in oranibus fere vulgatis , trium librorum mss. 
auctoritatem secuti delevimus. qain sola ratione freti pro no- 
stro iare delevissimus; fuerant enim a semidoclo aliqao temere 
inculcata. cai rei argumento est , ut alia omittam , ipsa locutio. 
non enim ita Joquitur M. TuIIius laedere maiettateni , neque 
ita loquuntur Latini accusatus est laesae maiestatis (est eniin 
barbarum), sed accusatus est lege maiestatis , vel simpliciter 
accusatus est maiestatis , ut hoc loco. 

§. 73. tractari conveniet. verbnm conveniet abest ab uno 
codice manu scripto, ut fortasse ita sit Jegendurn , tractari opor- 
tebit et adhibere ceterarum quoque constitutionum rationem ve- 
rumtamen nihil muto. 

C. 25. §• 74 ATQUE HAEC QUIDEM PLERUMQUE IN HOC GF.NERE 

incidunt. tres libri manu scripti habent ih hoc genere accidunt, 
ex qua scriptura putabam sic potius legendum , atque hoc qui- 
dem plerumque in genere accidit , ut et coniectura et definitione 
utendum sit. 

C. 27. §• 81. FERTURBATIONEM IUDICII FUTURAM. repete U710 

xotvov demonstra IJ re , et dele verbum dicemus , tanquam ab ali- 
quo indocto inculcatum. 

Ujid. si vero ceteri quoque idem faciant. in uno codice 
manu scripto sequuntur deinceps haec, ut sine iudicio eos puni- 
ant quos accusant. quae ego putd fuisse ab aliquo lectore ad 
oram Jibri annotata huius Joci declarandi causa , deinde a scri- 
ptore librario in contextum verborum Ciceronis coniecta. 

C. 28. §. 83. quam sit ille promeritus. legendum fortasse 
quam sit ille meritus. 

§. 84. verum omnino homini libero. sic habent tres libri 
manu scripti , longe melids quam vuJgnti veritm etiam. nam 
bic omnino idem valet, quod apud Graecos unAcog. 

§. 86. A DEFEftSORE IN EIUS QUEM ULTUS SIT AUDACIAM CONQUE- 

stio. sic restitui , quum in lij^ris omnibus iegatur conquestione. 
plane mendosc. 

C. 29. §• 87. aut ex definitiva. hoc totum abest a duobus 
libris manu scriptis. 

§. 89 in quibus est necessitudinis vis implicata. verbum 
denwnstrabit j quod deinceps sequitur in vulgatis, non est in 
duolius iiianu sciiptis. iccirco ego delevi, quum praeserlim sit 
supervacaneum. nam verbum considerabitur 9 quod paulJo post 
sequitur , etiam ad hoc mernbrum pertinet. adde quod I atini 
non solent ita loqui, quod non potuerit demonstrabit , sed hoc 
modo potius, non potuisse demonstrabit. 

C. 30. §. 91. ET J ^ IPSO ^ ^ SIT * ^n Yihri habent aut in 
ipso non sil , in aliis totam hoc desideratur. 

Ibid. nec si quod in eo sit delictum. duo Jibri manu scri- 
pti liabent, nec si quid in eo sit delictum. quae lectio si place- 
bit, dclictum erit participium. 

C. 31. §• 96. maginis commotus tempestatibus. sic omnes 
quidem libri habent, neque ego quicquam immuto. sed puta- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 17 

verim tamen legi debere magnis commotis tempestatibus , id est 
coortis aut excitatis. 

Ibid. ut eo traduci. malim legi ut ea traduci. quamquam 
enim eo ferri potest, id est per eum fluvium vel ad sacrificium, 
malim tamen ea _, id est per eum locum seu per eam viam. 

C. 32. §. 99« AC NE SIC FACERET PRAECAVERI, sic restitui , 

quum in codd. mss. scriptum reperissem ne sic, non , ut in ple- 
risque vulgatis, nisi. 

§. 100. Qui potestatem habent vindicandi. sic habent tres 
libri manu scripti , quos secutus sum , vulgati autem iudicandi 
flapsu librariorum, qui in scriptis non infrequens est. vide ab 
Drakenborchio notata ad Livii quurn alios locos tum 39« 47, 
2. Tom. 11. p. repet. edit. 523. cf. eundem ad Sil. Italic. 2 , 
456. p. 990. 

C. 33. §• 103. quod ex uno quoque genere conveniet. sic 
restitui unum codicem manu scriptum secutus , quum vulgati 
omnes habeant ex eo quoque, 

C. 34. §. 104. QUARE PARCE EO GENERE QUUM CAUSAM IN EO 

Constitueris ut depreceris uti licebit. hunc locum foede de- 
pravatum in libris vulgatis felicissime restitui, partirn coniectura 
ductus, partim a codicibus manu scriptis adiutus. sic autem ha- 
bebant vulgati, quare parte eius generis > quum causam non in 
eo genere constitueris , uti licebit. praeterea haec verba ut de- 
preceris desunt in vulgatis , quae reperi in duobus manu scriptis. 
postremo abest negatio a duobus item mss., quae est in vulgatis. 

Ibid. quum videaris non uti deprecatione. noD celabo le- 
ctorem, uno in codice manu scripto desiderari negationem. 
quem non sum secutus. 

§. 105. diu dictum est. omnes fere libri manu scripti ha- 
bent diu ductum est. quos non sequor [et in conflni vocabulo 
faciiis error. cf. Drakenborch. ad Sil. Italic. 12, 221. p. 600.]. 

C. 35. §. 106. a tali ratione abfuturum. sic omnes fere 
Jibri habent praeter unum atque alterum , in quibus est a tali 
ratione cautum futurum, vir quidain doctus , amicus meus , pu- 
tabat legendum sibi a tali ratione cauturum. 

§. 107. se aut consanguineum maioribus in primis eorum qui 
se salvum velint. in duobus libris mss. scriptum reperi consan- 
guineum aut a maioribus primis, quae scriptura mihi videtur 
probabilis. cetera iam huius ioci^ vulnera, verbis in suum or- 
dinem restitutis, a me sanata sunt. 

C. 36. §. 108. aut aliqua de causa facta. facta beneficia 
rarum loquendi genus , beneficia collata aut data usitatius. 
quamquam proxime ita loquitur. 

ibid, odium esse acre susceptum. liber unus manu scriptus 
habet hac re susceptum. quam scripturam probo. malim tamen 
ita legi, odium esse ex hac re susceptum. 

§. 109. vel quale odium habuerint. a quibusdam libris 
, manu scriptis abedt vox quale , et ioco disiunctionis vel est co- 
pulatio et. 



23 DIONYSII LAMBINI 

C. 37. §. 111. nihil attinet. sic legendum , non , ut in 
omnibus libris vulgatis et nonnullis manu scriptis, nihil ad nos 
attinet [cf. annotata ad I. Herenn. c. 1. §. 1.]. 

G. 38. §. 112. vera an falsa quadam [hoc maluit Lambi- 
nus, quam falsa quaedam , expressum in Annotationis parte p. 
313., neque correctum in Erratis p. 318.] ex oratione iionesten- 
tur. liber unus manu scriptus habet ratione [e codd. Gudd. 2. 
et 153. , tum ex August. IV, 11. enotavi quanam ex ratione.]. 

§. 113. aut deorum bonitatis. huius rei esto exemplum 
Timothei felicitas , cui dormienti pictores fortunam adstantem 
urbesque in plagas et retia coniicientem faciebant [cf. Muretum 
Opp. Tom. 2. p. 554.]. 

C. 39« §. 113. nimium pervagetur. nihil equidem muto , 
neque quicquam varietatis in codd. mss. reperi. sed doctus qui- 
dam putat legendum pervulgetur , ut infra non longe. 
P 3'4- I| §. 114. ea ex praemio PULCHRA. duo libri mss. habent 

a - ea experiendo , unus ea experienda. quos non sum secutus. 
supra autem legendum quidam putant, quae enim amara et ar- : 
dua sunt. 

Ibid. delibrari putent. quum reperissem in quattuor libris 
mss. et nonnullis vulgatis deliberari, ego delibrari reposui. de- 
librari autem interpretor detrahi , deminui , deteri ; ut apud 
Lucretium 3 , 1100. sqq. Wec prorsum vitam ducendo deminus 
hilum Tempore de mortis, nec delibrare valemus j Quominus esse 
diu possimus morte perempti. item saepe , de quo leges plura 
in Scholiis nostris Lucretianis [cf. annotata ad X. Epp. 21. et 
Pareum Lex. Crit. p. 328.]. 

C. 40. 116. in ea sententia in qua, legendum putaverim 
in eam sententiam in quam. 

§. 118. exitum legis facilem esse. vocem legis reposui ex 
codice manu scripto. confirmatur autem haec scriptura superiore 
simili Joco, neque exitum legis in meretrice publicanda. 

C 41. §. 120. amentiae igitur fuisse. legendum videtar 
amentiam igitur _, seu si quis malit, amentis igitur fuisse. 

C. 42. §. 122. si mihi filius genitur unus. quum in tribus 
libris manu scriptis ita scriptum reperissem gignitur unus , ne- 
que in ullo verhum fuerit legatur, ego sic reponendum conieci, 
filius genitur unus. ex qua vera et recta scriptura non intelle- 
cta alii fecerunt genitus fuerit , alii gignitur. geno autem dixisse 
veteres pro gigno et veteres grammatici docent , et nos admo- 
nuimus in Commentariis nostris Lucretianis [ad 3 , 799.]. atque 
eo verbo persaepe Lucretius utitur, ut quidem nos edidimus. 

§ 124. tribunum militum suum. sic est legendum et ita 
hahent duo libri manu scripti et nonnulli vulgati. nisi quis ma- 
lit reponi Tribunum militarem suum, ut est apud M. Tullium 
Oratione pro Milone , ubi commemoratur hoc factum his verbis j 
[p« 545 , 8. c. 4. §. 9.] : pudicitiam quum eriperet militi Tribunus 
Militaris in exercitu C. Marii propinquus eius imperatoris , in- 
t e rfe ctus ab eo est cui vim ajferebat. facere enim probus ado- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 29 

lescens periculose , quam perpeti lurpiter maluit. atque hune 
lle vir summus scelere solutum periculo liberavit. eandem rem 
narrat Plutarchus in Mario , et ei miJiti nomen fuisse ait Trebo- 
nio, Tribuno autem C.Clodio [p. 413. B.Tom. 2. p.Schaefer. 217-]. 
C. 43. §. 125. maiorem autem partem. sic est legendum 
jtita loquebantur boni scriptores. M. TulliusOrat. Perf. [p. 269> 
}3. c. 56. §. 189-] magnam partem iambis nostra constat oratio. 
tera Offic. libro primo [p. 353, 49. c? 7. §. 24. maximam autem 
yartem ad iniuriam faciendam aggrediujitur, ut adipiscantur ea 
fuae concupiverunt.]. Caesar IV. de B. G. [c. 1. §. 8. p. Ou- 
iendorp. 170.] sed maximam partem lacte atque pecore vivunt , 
nultumque sunt in venationibus. et item Lucretius 111, 64. Non 
ninimampartemmortis formidine aluntur. idemVI. 1 247» Inde 
)onam partem in lectum maerore dabantur. sic enim edendurn 
juravimus, ubi vulgo legebatur inde bona ex parte [adi JXizolium 
i Facciolato castigatum p. 5l9.]« 

Ibid. QUASI INTENTANTIS LOCO PRODUCENDO. duabus hl*S VOCH 

3us deletis intentantis loco _, seu, ut habent quidam alii libri , 
ntendentis loco j sic legendum puto quasi producendo. 

Ibid. aut contra contendi neget. hoc totum quis non 
ridet esse vel corruptum vel foris inculcatum et supervacaneum? 
nam quod quidam reposuerunt aut contra contendi posse neget y 
primum hoc posse addiderunt de suo , deinde sententiam ex- 
presserunt ab hoc loco alienam atque adeo huic loco plane con- 
irariam. ita enim esset potius legendum aut contra conten- 
ii posse putet, vel sic potius aut contra dici posse contendat. 
iaec omnino vel delenda esse censeo , vel sic, ut paullo ante 
idmonui, emendanda: nisi ita explicemus, an neget contra scri- 
)tum a se factum,aut pugnari contra scriptum, quum factum 
;uum, quod cum scripto pugnat, defendat. 

§. 126. nihil esse quod HOMiNEM. sic restitui ratione fretus. 
iic enim loquuntur Latini nihil est quod, non nihil est quo. 
iic infra [p. 105, 40. id est c. 57. §• 171.], nam quum simplejp 
irit necessitudo , nihil erit quod multa dicamus. 

C. 44. §. 128. conservanda siT. liber unus habet obser^ 
vanda sit. 

C. 45. §. 132. quod contra legem iudicarint. tres libri 
onanu scripti habent quid contra legem iudicarint. unde suspi-? 
sor legendum siquid contra legem iudicarint. 

§. 133. si eius causae propter quam. quum ab uno codi- 
ze manu scripto longe optimo abesset vox causam , in alio scri» 
ptum esset causae, ego, deleta voce rei , causae retinuij quae 
jcriptura mea quidem sententia recta et proba est. 

§. 134. aut legem abrogari. haec absunt ab uno codice 
manu 6cripto. 

Ibid. qui lator sit. quidam liber ms. habet qui legis lator 
sit , alius qui lator legis sit. 

lbid. se actiones videre. hic locus mihi suspectus est. 
quidam libri manu scripti habent eas se actiones. quidam vir 






30 DIOJNYSII LAMBI.NI 

doctus legendum putat eam se rogationem videre. ego pulabam 
potius reponendum cam se rationem videre. 

Ibid. legem cu !! iuscuiusmodi sit. icl cst cuiuscunque 
modi sit. sed legendum arbitror cuicuimodi sit „ quod idem v;t- 
let. nam cuiuscuiusmodi duriusculum est, quamquam etiam alibi 
Cicero bac voce usus est, et Lucretius. quare sequamur libros 
manu scriptos. 

C. 46- §• 137. AUT SI CAUSAE ET RATIONES AFFERENTUR QUA- 
BE ET QUO CONSILIO ITA SIT IN LFGE AUT IN TESTAMENTO SCRIPTUM 
UT SENTENTIA QUOQUE ET VOLUNTAS SCRirTORIS NON IPSA SOLUM 
SCRIPTURAE CAUSA CONFIRMATA ESSE VIDEATUR AUT Sl ALIIS QUOQUE 

constitutionibus factum coarguetur. bunc locum partim con- 
iectura ductus , partim a codd. mss. adiutus restitui , in quibus 
confirmata scriptum reperi , non , ut in vulgatis, confirmatunn 

C. 47« §. 439- SED QUI COGITATIONF.M ASSEQUI POSsENT. sic 

omnes babent libri. sed ego sic omnino legendum contendo, 
sed qui cogitatione sententiam assequi possent. 

C. 49- §• 1^4. sibi praemii loco deposcit. quidam liber 
manu scriptus babet sibi in praemii locunij alius sibi in prac- 
mium deposcit. 

§. 146. quae diligentissime sancita est. sic restitui conie- 
ctura cluctus, quum in libris omnibus legeretur quae ditigentis- 
sima et sancta est , plane mendose atque inepte. sancire legem 
autem et diligentcr sancita lex usitata sunt Latinis genera lo- 
quendi. non dissimulubo tamen , me in uno codice ms. scriptum 
reperisse diligentissima et sanctissima. sed ego boc sanctissima 
suppositum esse puto ab eo, cui vox sancta post vocem dili- 
gentissima non probaretur. licet etiam Jegere diligentissime 
sancta est } quocl propius aberit ab antiqua ^criptura. 

C. 50. §. 148. si iuriosus est. bis verbis banc legem fu- 
isse perscriptam traditum est, si furiosus esse incipit [cf, 
annotata ad I. Herenn. c. 13. §. 23.]. 

Ibid. pecuniaque sua legassit. sic rcstltui , quum in vul- 
gatis legatur legaverit. legassit autem antiquum pro legaverit 
[cf. Ruddimann. Tom. 1. p. Lips. edit. 283.]. secl non dissimu 
labo , alibi banc legem bis verbis perscriptam reperiri : Pater 
fa mili as uti lcgassit super p ecuni a tutclave r c i 
suae^ ita ius esto [in Fragmentis Ulpiani 11. §. 14. confe- 
renda nunc sunt , qnae disputantur a W. DD. ad Gaium II. 
Inst. §. 224. p. edit. Princ. 146.]; 

§. 149. in pedes inditae sunt. libri vulgati babent indu- 
ctae suntj duo manu scripti inditae sunt. unde quidam legi 
volunt indutae sunt , quomodo scriptum est in uno libro ms. 
libri primi PJietor. ad Herennium [c. 13. §. 23.]. videbatur ta- 
men potius ita loqui debuisse, pcdes in soleas ligneas i/i- 
duti sunt , quemadmodum dicimus induere se in laqueum > in 
nubem. 

C. 51. §. 156. QUAEDAM SEPARATIUS AD FINEM QUO REFERRI 

omnem rationem oportet adiungentur. liber unus habet quae- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 31 

dam separatim. separalius tamen non improbo, ab adverbio po- 
sitivo separate. 

C 53. §. 159» NAM VIRTUS EST ANIMI HABITUS NATURAE MODO 

rationi conseNtaneus. liber unus manu scriptus [et Gud. fol. 
2.] habet naturae modo atque rationi consentaneus. modus na- 
turae autem id est, moderatio naturae seu moderata natura seu 
lex et regula naturae. si quis lectionem receptam probabit, sic 
poterit bic locus explicari , consentaneus rationi , quae ratio 
naturae modo est. vel sic , consentaneus rationi ? per modum 
et moderationem naturae; vel sic, consentaneus naturae, rao- 
do, rationi. omnino suspectus mihi est hic locus, neque vlde- 
tur mendo vacare ; scriptura tamen antiqua satis facilis et pla- 
na est. 

§. 161. natura ius est. tres libri manu scripti habent na- 
turae ius est. quam scripturam quamvis non improbem (ita 
enim supra hoc eodem libro locutus est [c. 22. §. 67.] naturae 
iura et consuetudinis ius~) , receptam tamen tueor ac retineo , 
ut natura sit septimi casus. sic enim etiam infra [c, 54. §. 162.] 
loquitur , consuetudine ius est. 

C. 54. §. 162. AUT QUOD IN MOREM vetustas vulgi appeo- 
batione perduxit. liber unus mann scriptus habet produxit. 
quod probo, ita enim saepenumero loquitnr ; nisi quis malit 
legi provexit [cf. annotata ad I. Herenn. c. 3. §. 4]. 

§, 164. in odium ALicuius inferioris. sic restitui conie- 
ctura ductus; nam vox invectionis , quae reperitur in omnibus 
libris , sine dubio corrupta est [codex Gud. fol. 2. sic habet^ 
clementia est per quam pudor (sic) temere in odium alicuius 
intentionis concitata comitate retinetur. cod. Augnst. IV, 11. 
per quam animi temere in odium alicuius iniectionis (vel inie- 
cto) concitati (vel concitatd) comitate retinentur. cod. Gud. 
153. in odium alicuius invectionis concitati quadam comitaie 
retinentur.]. 

C. 55. §. 166. DIGNITAS ALICUIUS HONESTA ET CULTU ET HONORE 

et VERECUNDIA digna auctoritas. fortasse legendum honesti. 

C. 57. §. 171. hoc inferius non item. videtur legendum 
in hoc inferiore. 

§. 172. AD QUAS SIMILIS ADIUNCTIO NON ACCEDIT. quidam pU- 

tant negationis nota deleta sic legendum , ad quas similis ad- 
iunctio accedit. 

Ibid. extra quam, necesse est , verbi gratia , homines in- 
tereant, extra quam si velint fame perire, id est praeterquam 
si vel nisi velint fame perire. 

C. 58. §. 74. de honestate delibratum. quum in duobus 
Yihris mss. || scriptum reperissem delibratum _, hoc ipsum lecto-p-3 
ribus testificari volui , ut desinant iam dubitare omnes litera- a 
rum studiosi bomines , ubique in similibus Jocis legendum 
esse delibrare et delibratum, noti delibare neque delibatum. 
qua de re tamen plura scripsimus in Commentariis Lucretianis 
[cf. annotata ad c. 39- §. 114.], 






32 DKXNYSII LAMBINI 

III. 

m LIBROS TRES QUI SUJNT DE ORATORE. 



I. C. 1. §. 1. AC FUIT QUIDEM TEMPUS ILLUD. quidam le- 

gendum putant ac fuit quondam. 

Ibid. QUUM MIHI QUOQUE INITIUM REQUIESCENDI ATQUE ANIMUM 
AD UTRIUSQUE NOSTRUM PRAECLARA STUDIA REFERENDI FORE 1USTUM 
ET PROPE AB OMNIBUS CONCESSUM ARBITRARER. pOSt Verbum fore 

distinctionis virgula apponenda est. bic enim ordo verborum est: 
ac fuit quidem tempus _, quum arbitrarer fore mihi initium re- 
quiescencli atque animum ad utriusque nostrum praeclara studia 
referendi iustum et prope ab omnibus concessum. ut sit initium 
iustum et prope ab omnibus concessum ; quanquam quidam legi 
volunt prope omnibus concessum. 

Ibid. si finitus rerum forensium labor. id est , si quando 
rerum forensium labor et ambitionis occupatio finita, id est 
terminata decursu bonorum , id est adeptione omnium bonorum 
constitisset , id est repressa et perducta ad calcem esset, etiam 
aetatis flexu, id est etiam ineunte senectute vel aetate ad sene- 
ctutem praecipitata , et ita mibi in reliqua aetate iam affecta 
quiescere licuisset. totus autem sermo allegoria exornatus est, 
ducta a certaminibus Circensibus. sic enim loquuntur Latini 
decurrere spatium, et ita Lucretius 4, 1191. spatium decurrere 
amoris , et decurrere aetatem apud Terentium [? V. Adelpb. 4> 
6., ubi vid. Bentlei. p. edit. Lips. 372.], Plautum [cf. Pareum 
Lex. Crit. p. 318.]? M. Tullium. et Jlexus actatis significat 
unius aetatis exitum et alterius initium , translatione sumpta ab 
illis flexibus, qui fiebant a quadrigis circum metas, quos flexus 
Graeci y.a^tTiTTJQag appellant. sic idem M. Tullius in oratione 
pro Caelio flexum aetatis appellat extremam adolescentiam et 
initium corroboratae et constantis aetatis [p. 506, 3. c. 31. §. 75.]. 
finitus autem reposui reclamantibus libris omnibus, ratione ipsa 
flagitante. 

§. 2. maximae moles molestiarum. sic babent tres libri 
liianu scripti. moles molestiarum autem translatio est. sic molem 
jnali dixit III. Catilin. [p. 329, 14. c. 7. §. 17.] et invidiaemolem 
£p. 323, 11. I. Catilin. c. 9. §. 23.]. idem M. Tullius ex quo- 
^dam poeta libro quarto Tuscull, Quaestt. de Thyeste et Atreo, 
jnaior mihi moles _, maius miscendum malum [p. 176, 9- c. 36. 

§• 77.]. 

C. 2. §. 6. in summos homines. a quibusdam codicibus ma- 
nu scriptis abest praepositio in. 

Ibid. in omnibus artibus. duo libri manu scripti habent 
in omnibus rebus. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 33 

§. 8. coivsilio ac sapientia. in quibusdam libris mss. scri- 
ptum est consilio et sententia. 

Ibid. quamque multi sic facillime. sic hnnc locum restitui 
ex auctoritate unius libri manu scripti multo optimi , qui in 
vuigatis ita legitur , quamque multi sint. facillime quanta ora- 
torum sit semperque fuerit paucitas iudicabit. 

C. 3. §. 9* vel disserendi ratione. liber unus ms. habet 
vel describendi ratione. 

§. 10. quis musicis. quidam liber ms. babet quis musicus j 
quero non sequor. 

C, U. §. 13. FULLA UINTQUAM VEHEMEWTIUS QUAM ELOQUEKTIAE 

studia viguerunt. hoc totum [nulla unquam vehementius quani\ 
abest ab uno codice ms. in eoque ita legitur hic locus , in hac 
ipsa civitate profecto eloquentiae studia viguerunt. ab alio ab- 
est vox profecto. 

§. 14i INCREDIBILI QUODAM WOSTRI HOMFNES D.ICEKTDI STUDIO FLA- 

graverunt. quidam docti existimant Jegendum esse discendi studio % 
§. 15. excitabat eos. quidam doctissimi viri legendum cen- 

se-nt excipiebat eos. 

C. 5. §. 8. won solum electione. duo libri manu scripti ha- 

bant non solum lectione [cf. ad II. C. 28. §. 123.]. 

C. 7« §• 27. UT DIES UVTER EOS CURIAE FUISSE VIDERETUR. ld 

est, ut convivium Tusculani videretur fuisse dies , quo Curiales 
una epulantur. quidam aiiter hunc locum intelligunt , sic di- 
stinguentes, ut dies inter eos Curiae fuisse videretur _, convivium 
Tusculani. 

C. 9. §• 38. sed ut reliqua praetermittam. legendum for- 
tasse est sed ut reliquos. 

Ibid. vel doctrinae praesidiis. liber unus manu scriptus 
habet vel doctrinae viribus. 

lbid. rem publicam dissipaverunT. liber unus ms. habet 
dispreverunt. unde quidam viri docti coniiciunt legendum esse 
dispararunt , quod valet disiunxerunt , dissolverunt, xaTslvoaVj 
dislvoav [v, Pareum Lex. Crit. p. 370.]. 

|| C. 10. §. 40. equidem et ser. galbam. sic legendum, non 
Sergium; quod mendum miror non solum irrepsisse in plerosque 
codices vulgatos , verum etiam a quibusdam, qui habentur do- 
cti , defendi ac probari. Galbae enim erant Sulpiciae gentis , 
et Galbae omnes sunt Sulpicii. hic igitur praenomine Servius 
est, nomine Sulpicius > cognomine Galba. at Sergius nomen 
est gentile. non possunt ergo Galbae dici Sergii. nemo enim 
civis Romanus duobus nominibus gentilibus appellari potest , 
quemadmodum neque duarum gentium esse. legendum igitur 
est hoc loco Ser. , id est Servium Galbam, et item aliis in locis. 

Ibid. quem tu adolescentulus perculisti. sic legendum, 
non perpulisti , et ita habent libri manu scripti. perculisti au- 
tem , id est pervertisti , evertisti • de quo verbo nos plura ia 
Commentariis Horatianis [ad Epod. 11 , 3. cf. eundem in Com- 
ment. ad 11. Satirr. 2, 79]. 

3 



3» 



DIONYSII LAMBINl 



c U m o». sermo^. sic habent aliquot libri manu 
scripti et ita legi debet, non ut in vulgat.s, » omm. «™,»», S 

^"ibldf^T^ pk— - sie habent duo libri mss et i«a 
Wendum. sic idem pro Milone [ P . 5W, 12 c. 2. §• ».],.«• 

♦^lBf^r « « «™ «a,«m co.seetvm voc^T. L.line 
dicimu »«.«», non «<». c .»«r,« »»»■ o ffl "7' ^" 
S dehLt n»n „,«»„ conscrtum [cf. Pareum Lex. Cr,t. p. /20. . 

\ 42 CETEJUQVH ■ SVO OESSRE «YSJC, VWPICARERTC/ITE. i.b.I 

duo veteres habent cefen 9 ue suo iure phjrmi vuuhcarent , or- 

^A^,£3£fir5*« sic .egendum non „e- 
earecogeret, «t e.t in multis vulgatis. negant enim Ac.dem.c. 
qu^cqu^m sciri posse. in qnos praeelare dispnt.t Lucret.us l.bro 

qUar !°bid V ' f S S™«« OTORTERe'. nihil muto, quamvis 
d«o librl veteres habeant dicerent oporlcre. eleganter en.m po- 
fltum rinctrlnt pro argumentis «pugoareet , probarent, quo 
«ep™ lucretius et Horafius «tuntur , qnemadmodu» » Postr.s 
•r«trumq«e Commentariis admonuimus [cf. Parenm Le*. Cr.t. 

P ' ^tm. VT IS COBCibWOTS ET sraTENTIIS mCEBDIS TVA TEVMMVM 
VHF ; „«. ante voeem »a libri vulgat. b.ben ad pernu - . 
Sm" q«od in libris mss. non reper., ret.nere tamen hcet, 
«i rrnis hoc malit. ego mahm abesse. 

^C 11 § 48 SINE MVETA PERTRACTATKWE RERIW PBW.IC.RVM. 

Tocem omnium, quae abast a trihus libris manu scnpt.s, sus.ul,. 
Tonem ° mnn >J wy HABUER1T BiSC D1C1 . M) , „ a »te auexa eacve- 

tatem si'c habent lihri tres mss., qoos secutus sum. 

C lV« 53 ov,s esim HBScrr „«,«», vim existebe ohatoris. 

ifbSffl rntit: S-S SK5 odium .ut do.orem ieci 

i:trr 1 ri;^::n;;c^^:r'nofc^;br:r; 

lPctorem in cluobns libris mss. legi, auis enim nesat maxnne vun 

»nr>robata repos*i <7«are nisi. quomodo s,ne dubio est legenoum. 
app.obata rep 9 COMMUSI \ IVIUM d e homenvm ve gent.vm. 

ab uno hbro manu scripto ahest vor gentCum; sed ego putem 
potius delendum de hominum , s. qu.d delendum s,t. 

P « 57 BE QVIBVS ,EE, TENV, QPOBAM EXS.OGVIQVE SERMORR OKJ 

tvtaw. sic h.bet optimns codex manuscr.pt», quae scr.ptura 
^ M^^^S et ,vcv 5E .tate. quid.m legendum 
censeot cum omni gravitate et fecunditate. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 35 

§.58. de legibus instituendis. lii uno codice manu scripto 
legitur de legibus tuendis. 

Ibid. DE IURE CIVIUM GENERATIM IN ORDINES AETATESQUE DESCRI- 

pto. legenduui fortasse est descriptorum. 

Ibid, vel nostri decemviros. nostrij id est Latini. vel nostri 
enim opponitur illi vel Graeci. 

C. 14. §. 6l. AD ORATORIS EI CONFUGIENDUM EST FACULTATEM 

[quod in contextu verboruni Ciceroms p. 113, 40. eis ieius?) 
repraesentatur, corrigendumne eil sic certe Rom ed. Pannartz. 
a. 1469. 12. Ian, , Hahn. vero anni 1468. 5. Dec. dedit et ipsa 
eius.]. in tribus libris manu scriptis post iila verba ad oratoris 
ei confugiendum est sequitnr deinceps tanquam ad architecti 
[addendumne potius ?], quae ego non puto esse Ciceronis. ap- 
paret enim esse ab eo loco , qui statim sequitur , huc esse a 
librariis temere translata. 

C. 15. §. 68, IN TRES PARTES EST DISTRIBUTA. duO llbri ha- 

bent in tres partes est tributa. 

C. 17. §. 76. ornatissimae orationis. legendum fortasse est 
ornandae orationrs. 

§. 79' ET HERCULE ETIAM STUDIUM ILLUD DICENDI ACERRIMUM 

defuit. legendum studium illud discendi , etiamsi libri omnes 
reclament. est au.tem studium discendi ea , quam q»ikoftv.&uav 
Graeci appellant [ex Omissis Tom. 4. p. 624]. 

C. 18. §. 82. pro se quisque eorum ut quisque poterat de 
officio et ratione oratoris disputabat. hic locus varie scriptus 
est in codd. manu scriptis. alii enim sic habent, pro se quisque 
eorum quantum quisque poterat, alii sic, pro se quisque quantum 
quisque poteratj alii sic, pro se quae quisque poterat, alii \\pro sep. 3?6 
quisque eorum ut quisque poterat. quam scripturam secuti sumns. «• 

C. 19. §• 87. quam sibi asciscerent. quidam libri rass, ha- 
bent quam sibi ascriberent. 

C. 20. §. 90. IN EAM PARTEM FEREBATUR ORATIONE. qUldam 

liber manu scriptus habet ferebat orationem. 

Ibid. QUOD ITA NATI ESSEMUS UT ET BLANDIRI SUPPLICITER IIS A 
IQUIBUS ESSET PETENDUM ET ADVERSARIOS MINACITER TERRERE POSSEMUS. 

quum viderem, ita esse in aliis libris vulgatis blandiri et suppli- 
citer insinuare , in aliis blandiri et subtiliter insinuare j in mss. 
autem aiiis non esse verbum insinuare _, ut neque in vulgatis 
iFlorentinis et Venetis, in aliis ita scriptum esse et blandiri sup- 
wliciter et subtiliter insinuare : ego , suspicatus hoc totum subti- 
yiler insinuare esse inculcaturn vel ab arrogante aliquo vel a 
librario, delevi. si quis tamen retinere volet , non pugnabo , 
dummodo blandiri suppliciter legat, non blandiri subtiliter. 

§. 91« me in illo numero. haec verba in illo numero de- 
lenda censeo. sunt enim ab aliquo addita, qui non videbat aut 
non intelligebat illud, quod antecedit , in quibus , id est in 
juorum numero. 

§. 92. qui ea omnia non plane tenerent. liber unus ms. 
habet non plane cernerent. 



36 DIONYSII LAMBINI 

§. 93. QUIBUS DICERE CARNEADES SOLEBAT. docti quidam le- 

gendum censent quibus adiicerc. quibus assentior. iidem sn- 
periore pagina v. 45. [c. 19. §. 85.], ubi vulgo legitur excilaba- 
tur homo promptus ab homine abundanti doctrina } legi volunt 
excipicbatur homo promptus. quod magnopere probo. 

Q. 21. §. 94. ANTEQUAM AD DISCENDUM INGRESSI SUMUS. dllO 

libri mss, habent ad discendum ingressi sumus, vulgati ad di^ 
ccndum. quos non sumus secuti. nam quomodo quisquam aro- 
bitione et foro obrui potest, antequam ad diccndum ingrediatur? 

§. 95- QUUM SE AD AUDIENDUM LEGENDUM SCRIBENDUMQUE MA- 

iore opera dederit. duo libri manu scripti non habent maiore 
opera. quidam docti Jegendum censent maiore opere , ut di- 
cimus magnopere seu niagno opere pro valde, non magna opc- 
ra. et infra v. 15. [§-97.] legendum puto quum ab eo nunquam 
discederem 

C. 22. §• 100. ut in cretionibus scribi solet. quum in aliis 
libris manu scriptis reperissem scriptum ccrtionibus , in aliis 
Crassi orationibus , in aliis ccrtioribus _, ego cretionibus reposui, 
praesertim quum meminissem iam pridem ita a Franc. Dua- 
reno [II. Disputt. Anniverss. c. 42.] esse emendatum. est autem 
cretio , ut docet Ulpianus [Tit. XXI!. §. 27.], certorum dierurn 
spatium, quod datur lieredi ad deliberandum , utrnm expediat 
adire hereditatem necne: veluti, Titius heres esto cernitoque he- 
reditatem in dicbus ccntum proximis _, quibus scierit poterilque ; 
nisi ita creverit j, exheres esto. 

C. 23. §. 105- cuius vestigia persequi cupiunt. sic resti- 
tuimus deleto qui post vocem vestigia. 

C. 26. §. 120. dignum re. baec absunt a duobus codd. mss. 

C. 27- §• 124. CETERARUM IIOMINES ARTIUM SPECTATI ET PRO- 

bati. liber manu scriptus habet quod cetcrarum. 

C. 28. §. 126. ET AD QUANCUNQUE ARTEM PUTABAT ESSE APTUM. 

legendum est, ut habent duo libri manu scripti et nonnulli vul- 
gati , ad quam qucmque artem putabat esse aptum [repositum 
in Erratis p. 35'4 ] quod nescio quomodo me fugit , quum in 
uno ex meis vulgatis iampridem sine manu scriptis ita legen- 
dum esse notavissem [ex Omissis Tom. 4. p. 62'4.]. 

§. 130. nihil ab eo nisi perfecte. duo libri manu scripti 
hahent nisi perfectum. 

C. 30. §• 135. EXPONAM VOBIS NON QUANDAM AUT PERRECONDI- 

tam. legendum mihi videtur quandam non aut perreconditam. 

C. 31. §• 140. AUT ITA UT A SENTENTIA SCRIPTUM DISSIDEAT. 

quidam liber mauu scriptus habet dissentiat. 

C. 22. §. 1'46. PRAETEREA EXERCITATIO QUAEDAM SUSCIPIEND \ 

vobis est. varie scriptus est hic locus in codicibns antiqois,i 
in aliis ita ut edidimus , in aliis sic et exercitatio quaedam 
(atque ita hahent vulgati), quidam in nonnullis ea exercitatio j 
suscipienda vobis est. quae scriptura fortasse omnium est opti- 
ma; refertur enim ad illud , quod est superiore pagina 121, 43. 
[§. 145.], nam de actione et de memoria quaedam brevia &ed 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 37 

magna cum exer cit atione praecepta gustaram [ex Omis- 
sis Tom, 4. p. 624.]. 

Ibid. sed ns qui ingrediuntur in stadium. sic restitui. se- 
cutas codicem manu scriptum longe optimum. translatio autem 
est , seu potius allegoria a cursoribus [cf. annotata ad II. de 
Invent. c. 1. §. 1.]. 

C. 33. §. 153. quum remiges sustinuerunt- sic esse legen» 
dum licet intelligere quum ex hoc ipso loco , tum ex illo qui 
est libro 13. Epp. ad Atticum [ep. 21. p. Gronov. 984.] inter 
se comparatis. retinet , inquit, ipsa navis motum et cursum 
\suum intermisso impetu^ quum remiges sustinuerunt. atqui quum 
remiges inhibent, non sastinent sed alio modo remigant , ut 
ait in epistola illa ad Atticum. ibi , inhibere illud [inquitj tuum, 
quod valde mihi arriserat, vehementissime [vehementer] displicet. 
volebat scilicet Atticus legi hoG loco inhibuerunt , idque proba- 
rat initio M. Tullius. post quum ad villam suam navi appulsa 
didicisset, remiges quum inhibere essent iussi, non suslinere re- 
mos, sed alio modo remigare, a sententia posteriore, cuius erat 
auctor Atticus , destitit et in priore mansit , atque ita scripsit 
lad Atticum se velle esse in libro , nempe quemadmodum fuit, 
atque haec quum primus animadvertisset lo, Passeratius , mecum 
communicavit , ego probavi. scripserat autern primo sustinue- 
runt, non inhibuerunt [sed vide disputata ab Io. Frid. Gronovio 
Observait. 4 , 26. p. edit. Lips. 819- sqq. et cf. Pareum Lex. 
Crit. p. 609- sq.]. 

C. 34. §. 158. eliciendum atque dicendum. quidam libri 
nianu scripti ha \\ bent eliciendum at.que dicendum , quidam eli~ 
ciendum dumtaxat, quidam eligendum atque eliciendum. nos 
primam illam scripturam secuti sumus. verumtamen ut libere, 
quod de hoc loco sentio , dicam, ego sic puto legendum: et 
quicquid erit in quaque quod probabile videri possit eliciendutn. 
perdiscendum ius civile ..... 

§• 159. LIBANDUS EST ETIAM EX OMNI GENERE URBANITATIS FA- 

cetiarum quidam lepos. dissimulare non possum, me in quattuor 
;libris mss. reperisse scriptum liberandus _, quod depravatum esse 
jsuspicor a recto librandus. librandus autern (siquidem vera est 
jscriptura ; nihil enim affirmo ) positum videtur esse pro eo, 
iquod est dehbrandus , id est decerpendus [cff. quae disputata 
sunt ad II. Rhetorr. c. 39. §. 114]. 

C. 35. §. 161. sed his omnibus multis magnificisque rebus 
constrictis ac reconditis. sic reposui libris omnibus reclaman- 
tibns , veritate ipsa flagitante. nam quae sunt constructa , sunt 
ordine posita et suo loco collocata: at Scaevola peti vult a Crasso, 
ut, quae coartavit ac peranguste refersit in oratione , ea dilatet 
atque expSicet et propaiam collocet. non igitur erant constru" 
cta j sed constricta et compressa , quae nunc vult explicari et 
diilatari. sic etiam infra legendum constrictam uno in loco, cui 
opponitur dijatatum atque explicatum [§. 16X]. 

§. 162. quasi per transennam praetereuntes. nihil muto, 



38 DIONYSII LAMBINI 

praes ertinr quum Nonins *«°?^;^ r % e %?P 
£roducat in voce transenna [2 , 859^ P isse in juobus 

? am en non celabo lectorem, »e « r*tum P mus [(le 

codd mss., quasi "^"VCveTo de p0 st Pareum Lex. Crit. 
transenna vetere et obso I» ^ J eS ne?o Tbes. L. L. Tom. 4. 

p. 1249- sq. disputata a lo. ni.ai.iu. 

p. 838, 3]. vnr ^ K wm0Ul liber unns manu 

* § . l6 3 seb tu ,ob, hoc m «£^ veniam scae.ula, 
scriptus Clencanus habet «<* J»» 

oendum, non cum negabone non ^Ti^Ular, ni ea res 
ccpt.o , qua nleba.ur ,n,erc lum s u nde pet ^ ^ ^^ 

exceptione rcpellebatur , rcct f.^ C J uis ^ et) se u venisset. 
t iid-pi:et, cuu.s rei d ',e J"' s ' hiiec al)SU ntab 
C 38. §• 175- TESTAMESTO « H *f _ ""j™ invecta . hic e nim 
nn0 codice m,, etsane v.den tnr e rtl „„.e nvc ^ _ 

&. q rSjy?. -ineri posse n ; .n £*£. ^^ 

c. 30. §. 177. qv,u,o,o «»* ; incnnt . ex$T 

esse «.;«. ^JfJ^lZ m » «* di'ctu S cst , quasi de : 

liuni enim ab exsule , exsu* Fp<hl - 

iolo patriae suae po.su, ut docet F es. s. ^ ^ 

Ibid. QTJAS, imt.u.m .». in nnoc 8ic , e „ 

§. 179. I*A« QVIM AEDES ... 'CF,0 e _ t F((Sia _ 

ve . repu 8 n,.n.,bus libns omn.bu , nuIU .«» g. ._ ^ 

at fjfa. debet esse nomen S ent,le. _»» . mnllo mlnas 

m en , non cognomen. no est a»t_em , c 6 _,_,,■ tlh 

est praenomen, neque ull, unquam c.v scribe ndum 

nomine dicti sunt rel.nqu.tur **& cog „„meu 

sit . nisi quis d.cat leg, r-ilftj; , eve qu ;ddam, .nfre 
e .t Romanum. sed „on , cel-bo^ ccto r __ co|licil) ,, s obesse 

proximo versu, ibi Fufiw, autem, , ■ J „„dc cuitis con- 

P„ tenlj i„ aliis scr.ptum esse *™J£™ sine , lterntr , barurn 
iicere licet legendum Fufius «'".''''.''{,', r , in „„o ccd. 

p, C r e t.cularum. ne illnd qu.dem mJ««« abo sup ^^ ^ ^ 
Ls me scriptum reper.sse M.Bubu lcu >> 

bulcio. Bubuleus autem cognomen tuit » IINVM ATQrB 

C 41. ?. 185. " ST1 7,^ S [0 803 p Mercer. 174 , 20.] le- 
OTttiA*. Non.us Marcellus VJ^J^ itiam . 

git boc loco segmtatem, non «gn.i e f cl4KTIA , s ,c ba- 

S C. 42. §. 191, ™, "Xscum consentiunt aliqnot ma- 
bent plerique bbr. vulgat, , qmb »"» m ^ itieBl i«. el 

nu SC ri P ti. ali. ^llZ^m^ Veneti a lunta im- 
ita Pansienses a Carolo 5teptiduu 
pressi, et duo item mss. 



EMENDATIONUM TULLIAJNARUM P. I. 39 

C. 43. §. 191. quum ab hoc discesseris. iiiliil muto, quam- 
vis duo libri raanu scripti habeant discesseritis. 

C. 45. §. 198. digwitatem reperissent. quidam liber manu 
scriptus habet peperissent ; ego tameo nihil muto. ita enim pro- 
pemodum Terenlius locutus est Heautontim. [I. 1, 60], atque 
ibi Simul rem et gloriam armis belli repperi. 

§. 199. unde sibi si non. in his verbis hic inclusus est 
versus Ennianus, unde sibi populi et reges consilium expetunt 
[vid. Planck. p. 107-]. 

\\ C. 46. §. 20X tamen esse deus putaretur. vel aliquidp- 3i7 
deest post vocem deus, ut parens Vel auctor vel quippiara simile, °" 
vel repetendum dnb xoivov antistes , vel legendum a deo data 
putarelur. vel ita haec sunt explicanda , tamen ea ars esse 
deus putaretur ; quod placet Aurato [ cf. Walch. Emendatt. 
Livv. p. 176.]. supra autera non longe, ubi est proclamatorem, 
docli quidam legendum censent clamatorem , qua voce iam 
ante usus est [cf. Ellendt. ad Brut. c. 49. §. 182. p. 131.]. 

Ibid. non tam caduceo. caduceum a Graeco nomine y.i]Qv- 
xuov ortum esse constat, converso (ut volunt) y in d; sed do- 
cti quidam viri caruceum Latine scribendum existimant. 

C. 50. §. 217. pila bewe et duodecim scriptis ludere. sic 
legendum, et ita habent tres libri manu scripti. est autera scri- 
ptus lapis seu calculus , ut docet Pompeius Festus , quo uteban- 
tur veteres in hoc ludi genere [meliora docuit Salmasius Com- 
ment. ad Vopisc. Tom. 2. Scriptt. Hist. Aug. p. 836. sqq. , et 
post Salmasium Gronovius de Pec. Vet. 3, 15. p.233. sqq.]. usur- 
pat idem nomen iterum M. Tullius in Hortensio , quem locom 
refert Nonius Marcellus [2, 781. p. Mercer. 170, 28. v. scriptat.~\, 
litaque tibi concedo quod in duodecim scriptis solemus _, ut cal- 
culum reducas > si te alicuius dati poenitet. 

IC. 51. §. 222. SED ITA PERAGRAT ANIMOS HOMINUM. sic le- 
gendum puto peragrat animos hominum ^ deleto per [tu cf. ab 
ifcilencitio disputata ad Brut. c. 75. §. 262. p. 192. sqj. 

C. 52. §. 226. regendi sui potestatem. delendam censeo 
vocem potestatem ; est enim hic slxwv. 

C. 53. § 229- neque vero hoc solum dixit. hunc Rutilium, 
laccusavit Apicius homo nequissimus ac luxuriosissimus ventris- 
ique vitio contaminatissimus, ut refert Athenaeus lib. 4- [p. 168 E.]. 

C.55. § 234. INDOTATAM ESSE ATQUE INCOMITATAM. d-OCti quidam 

fhoc totum atque incomitalam putant esse alienum, non Ciceronis. 

§. 235. ET CLARISSIMI CIVES EI STUDIO ETIAM IIODIE PRAESUNT, 

duo libri mss. habent et clarissimi eives ei studio et semper 
praefherunt et etiam hodie praesunt. 

§. 263. et eiusdemmodi socias digihtatis. sic restitui, quum 
in libris et manu seriptis et vuigatis reperissem partim eiusdem, 
partim eiusmodi. utitur eadem vocum compositione et infra li« 
bro 2. [locus est in Orat. p. 259, 9- g. 32. §. 113.], nam quum 
compresserat digitos pugnumque fecerat, dialeclicam aiebat cssq 
eiusdemmodi. 



40 DIONYSII LAMBINI 

Ibid. cantor formularum. liber unus ms. habet cautor 
formularum. et supra paullo ante quidam docti viri legendum 
putant catus et acutus. 

C. 56. §. 237« QUi quibus verbis ercisci cieri oporteat NE- 
s.ciat. quidara vulgati libri habent ercisceri , mendose opinor. 
manu scriptorum antem alii habent erciscij alii ercisci cieri , 
ut excudendum curavimus, alii cretunceri 3 quod quid sibi velit 
fateor ingenue me nescire; nisi dicamus esse erctum citumque > 
quod est apud Pompeium Festum. 

§. 238. ET IN C. HOSTILII MANCINI CONTROVERSIA. nihll muto, 

quamvis duo manu scripti habeant in P. Lucilii Mancini contro- 
versia. nana Mancini Hostiliae gentis fuerunt; nisi quis dicat, 
codices esse mendosos, et Mancinos esse Lucillios. 

C. 57' §. 241. iuris incontroversi. sic restitui , quum in 
omnibus libris vulgatis legatur in controversiis , nulla nec ra- 
tione nee sententia. iam ius incontroversum, id est ius cer- 
tum et de quo nulla controversia est, et de quo inter omnes 
constat. 

C. 58. §. 246« NAM PRIMUM QUOD INEBTIAM ACCUSAS ADOLE- 
SCENTIUM QUI ISTAM ARTEM FACILLIMAM NON EDISCANT QUAM SIT FA- 
CILIS PRIMUM ILLI VIDERIIST QUI EIUS ARTIS ARBOGANTIA QUASI DTF- 

ficillima. sit ita subnixi ambulakt. hunc locum foede et mise- 
re in libris vulgatis iaceratum adiumento veterum codicam 
restitai. 

Ibid. MANLIANAS VENALIUM VENDENDORUM LEGES. aliaS legitlir 

Mamilianas, ut p. 129, 23. [c. 48. §. 212] quidam legunt M. 

Mamilium. 

§. !i50. SI DE TABULIS ET PERSCRIPTIONIBUS CONTROVEBSIA EST. 

gic restitai secutus auctoritatem duorum librorum mss. , quam 
vulgati habeant pracscriptionibus ; plane mendose. nam perscri- 
ptionis nornen locum habet in nominibus, rationibus et tabu- 
lis. idem lib. 4. Epistt. ad Attic. epist. ultima [p. 248 , 4. ep. 
18. p. 896. Gronov/j , haec pactio non verbis , sed nominibus 
et perscriptionibus multorum tabulis quum csse facla diceretur , 
prolata a Memmio est nominibus inductis , auctore Pompcio. 
idem Pbilipp. V. [p. 617 , 30. C. 4- §. 11.], Ma vero dissipa- 
tio pecuniae publicae ferenda nullo modo est , per quam septies 
millies perscriptionibus donationibusque avertit. 

C. 59. §• 251. TAMEN ME AUCTORE NEMO DICENDI STUDIOSUS 

graecorum more trvgoedorum voci serviet. sic habent libri 
tres mss. , vulgati Graecorum more et tragoedorum. 

Ibid. paeahem aut minuritionem. ego in boc loco restitu- 
endo Adriani Turnebi [cf. I. Adversarr. c. 12-] coniecturam se-' 
cutus sum, qui docet in Annotationibus ad Ciceronis ioca pae- 
ana hoc loco esse cantionem, qaae clara et exsaltanti voce 
citatur, minuritionem vero cantionem, quae tenui et leni et re- 
missiore voce edatur. buc pertinet et quod scribit Festus, ab 
& illo prolatum, minuritiones esse mino |{ rum avium cantus. adde 
quod f.LLVVQL%av apud Graecos canere est. restat scrupulus , 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. L 41 

quod unde ortum sit minuritionis nomen non est facile mihi 
quidem exputare. nam a Graeco [alvvqi%£iv non potest ; Lati- 
num autem minurire , a quo videbatur proficisci posse, non est 
Latinis quod sciam usitatum. 

§. 253. itaque illi disertissimi homines. legendum vide- 
tur illis , nempe Graecis. 

C. 60. §. 256. et prudentiam iuris publici. fortasse deest 
privati ei ante vocem publici. nisi quis dicat de iure privato 
satis csse dictum supra. 

Ibid. ad id quod cupiumt apiscendum. sic restitui auctori- 
tate duorum codicurn fretus. apisci autem est prebendere , con- 
sequi , adipisci, usitatum Plauto [vid. Pareum Lex. Crit. p. 101.], 
Lucretio, Varroni, M. Tullio , ceteris bonis scriptoribus. 

C. 61. §• 259- si paullum irrauserit. sic restitui repugnan- 
tibus libris omnibus, Prisciani fidem secutus , cuius baec verba 
sunt libro 10. [c. 9- §• 51. Tom. 1. p. Krebl. 508.], sarcio, sar- 
si ; farcio, farsi; raucioj, rausi; fulcio, fulsi. deinde affert hunc 
locum M. Tullii ita ? ut excudendum curavi. 



II. C. 1. §. 1. QUI QUANQUAM non ita se rem habere arbi- 
trarentur. negationem , quae abest ab omnibus codicibus vul- 
gatis , ex manu scriptis restituimus. 

C. 2. §. 5. cuius termuvis septum teneatur. vel sic legen- 
dum , vel si legimus septa , supra legendum bene dicendi autem, 
subintellig. ars. 

C. 3. §. 13. ad disputandum elicere. in uno cod. ms. re- 
peri scriptum ad disputandum ducere. 

C. 6. §. 22. incredibiliter repUerascere solitos. nihil mu- 
to , quamvis in duobus libris mss. scriptum sit repuerescere , 
qnoniam Nonius Marceilus repuerascere probat et hunc ipsum 
locum profert in boc verbo [2, 741. p. Mercer 165, 25. re- 
puerascere Plautinum est Mercat. II. 2, 25. cf. Cicer. Cat. Mai. 
c. 23. §. 83.]. 

C. 7- §• 27« QUod ad fratrem. promiserat. vel subintellige 
iturum se , vel dic ad fratrem futurum id est apud fratrem, vel 
lege apud fratrem. 

§. 28. quoniam neque domi imperaram. non dubium est 
mihi quidem , quin hic locus sit integer; sed lectorem celare 
nolui, in uno cod. ms. legi neque domi paravcram. quod non 
probo. iam illud neque domi imperaranj, sic declaro , non irn- 
peraram meis cenam, non dixeram me domi cenaturum; quum 
se apud fratrem lulium cenaturum promisisset. 

Ibid. hominem enim audietis de sciioLA. aut haec ironia 
est, aut legendum nbn de schola neque a magistro neque Grac- 
cis litteris eruditum. 



42 DIOJNYSII LAMBINI 

C. 8. §. 32. PRAECEPTA POSSE QUAEDAM DARI PERACUTA. qui- 

dam Jegendurn putant peraccommodata. 

Ibid. ET AD EXCIPIENDAS EORUM VOLUNTATES. liber UnUS IllS. 

liabet et ad captandas [cf. Nonius Marc. 4, 158. p. Mercer. 
293, 9-]. 

§. 34. ARTTFICIOSA VERBORUM COKCLUSIONE. UnUS liber 1T1S. 

liabet verborum constructione. 

C. 9. §• 36. VERBORUM AUT FACIENDORUM AUT DELIGENDORUM 

scientiam. manu scripti duo habent dilegendorum. quod non 
temere admonui , sed ut meminerit leetor, dilectum militum di- 
xisse veteres , quem nos hodie delectum dicimus , fortasse in- 
scienter. sic Festus, dilectus 3 inquit, militum v ct is qui signi- 
ficatur amatus a legendo dicti sunt [cf. annotata ad c. 68. §. 275.]. 

C. 10. §. 40. atque urbamtatis. quum in omnibus libris 
mss. scriptum reperissem urbanunij idque in quibusdarfi non 
sine litura. in extrema syllaba, ego urbanitatis reposui , facile 
suspicatus ab iis imirbanuni esse repositum, qui urbanum men- 
dosum et buius loci sententiae repugnans esse intelligerent. 

§. 43. aut ih lite ordinaxda. tres libri mss. babent aut 
in lite ornanda. 

C. 11. §. 46. patik:nter caruisse. quis non videt ita le- 
gendum, non ut in libns vulgatis sapienter? narn fortunae et 
naturae bonis sapienter uti aiiquem convenienter et apte dici- 
mus, carere autem sapienter non convenit. sic contra apud 
Horatium corruptus erat Jocus in prima satira Jibri 1. [vers. 37. 
8-], ct illis utitur ante Quaesitis sapiens. ubi nos reposuirnus 
patiens _, auctoritatem codd. mss. secuti. 
p. 3i8. || §. 47- quoniam inest iH ratioise rerum. legendum for- 

O" tasse est in natura rerum. 

Ibid. quae cadu5t aliquando in oratorem. legendum vi- 
detur potius in orationem. 

§. 48. quasi iw arte tradere. boc totum quasi in arte 
alienum puto et subditieium; nisi quis dicat ita legi posse arte 
tradere j vel quasi tradere , vel quasi arte tradere , veJ quasi 
in arte tradere , id est, quasi ea quae a magistris traduntur in 
scholis. 

C. 14. §• 61. quasi aliewa quadam lingua. si emendata 
scriptnra est , aliena lingua id est non sua. sed non dissimula- 
Ijo me in duobus libris mss. scriptum reperisse quasi alia [sic 
corrigendum fuit vuJgatum aliena > etiam non monente Lambi- 
110] quadam lingua locutos ; quam scripturam magnopere probo. 
aliam autem linguam intellige, quam qua populus aut ceteri 
liomines loquuntur. iarn oratoris oratio non debet esse aliena 
a sermone vulgi, nisi quod debet esse ornatior. verba quidem 
ipsa propria debent esse , popularia et usu trita ac recepta. 

C. 15. §. 65« addat si quis volet etiam laudationes. sic 
liabent duo libri mss. et ita iegendum: nam vulgata lectio lau- 
dationis reiicienda est. non displicet milir tamen docti cuius- 
dam viri coniectura, qui putat legendum laudationibus j ut re- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 43 

spondeat superioribas illis in litibus , in deliberationibus. sed 
probarem magis, si ita legeretur, addat si quis volet quae in 
laudatiombus. quare scripturam veterum codicum retineamus. 

C 16. §• 69« UT IN PICTURA QUI HOMINIS SPECIEM PINGERE 
PERDIDICERIT POTEST ETJM CUIUSVIS VEL FORMAE VEL AETATIS ETIAM 

si non didicerit pingere. hic locus fiagitiose fuerat depravatus 

a semidoctis iisdemque, ut fit, arrogantibus bominibus. nam. 

quum quo referretur vox eum non viderent, putarenlque pictorem 

subinteiligendum, ex potest fecerunt posse j et item supra pro 

l est supposuerunt esse. et ita totum bunc locum corruperunt, 

! qliem in suam integritatem restitui a veteribus codicibus adiutus. 

liyox eum igitur, si quis forte quaerat, non pictorem sed homi- 

nern refert. 

§. 70. SIMILITER ARBITROR IN HAC SIVE RATIONE SIVE EXERCI- 

tatigne dicendi. bic est dvTanoSooic, seu redditio similitudinis 
a pictore. animadverte autem verbum arbitror esse positum 
pro verbo statuo , quod est supra , quia longius aberat ab hoc 
loco, idque factum esse , ut subveniatur memoriae vel lectoris 
vel auditoris. 

C. 19« §• 78. QUAESTIONEM AUTEM REM POSITAM IN INFINITA 

dubitatione. librorum manu scriptorum alii liabent in infinita 
divisionis dubitatione _, alii in injinita dictionis dubitatione. 

C. 20. §. 84« UT TAMEN ARS IPSA LUDICRA ARMORUM ET GLA- 
DIATORIA MILITI PRODEST ALIQUID SIC ANIMUS ACER ET PRAESENS ET 
ACUTUS IDEM ATQUE VERSUTUS INVICTOS VIROS EFFICIT NON DIFFI- 

cilius arte cqniuncta. quam sit corruptus bic totus locus in 
libris vulgatis, quam feliciter a nobis in suum statum restitutus, 
cognoscent qui banc scripturam cum vuigatorum librorum le- 
ctione comparabunt. 

C. 21. §. 88. revocantur ea quae sese nimium profuderunt. 
legendum fortasse est resecantur. 

§. 89. vidi statim indolem neque dimisi tempus. non ce- 
labo lectorem meam suspicionem , sed primum proponam unius 
libri veteris, scripturam. sic igitur in eo scriptum est, neque di- 
misi ipsum perdere tempus. quo quid ineptius est? quis non 
videt haec verba ipsum perdere ab aliquo indocto esse ad oram 
libri adscripta, deinde ab indoctiore librario in ordinem et con- 
textum verborum M. Tullii esse coniecta ? sed progrediar longius. 
suspicatus sum aliquando etiam vocem tempus esse alienam, at- 
que ita legendum neque dimisi ^ vel neque eum dimisi et swn 
cohortatus. verumtamen nihii sine auctoritate codd mss. nm- 
tandurn censeo. nam et dimittere tempus dixit Philipp, III. [p. 
6li , 21. c. 13. §• 33.] , hanc vero nactus facultatem nullum 
tempus _, P.C.j, dimittam neque diurnum neque nocturnum., quin 
de libertate populi Romani _, de dignitate vestra quid cogitan- 
dum sit cogitem. 

Ibid. nisi eodem studio atque imitatione intendisset. se- 
cutus sum duos libros rnanu scriptos; nam vulgata Jectro incl- 
disset mendosa et prava est. reperi in uno alio codice incepisset; 



44 DIONYSII LAMBIM 

quae scriptarae varietas me in hanc opinionem adduxit, ut pu- 
tem , veram vocem esse depravatarn , et neque intendissct neque 
incepisset neque incidisset esse legendum, sed aliud nescio quod 
verbum a M. Tullio esse positum. qua de re si quis forte me- 
am coniecturam requirat, suspicatus aliquando sum, legendum 
incubuisset. amicus quidam meus legendum putabat nisi eodem 
studio et imitatione se incitasset. ego incubuisset malim. ve- 
rumtamen iudicet lector. interea intendisset non improbo. nam 
et in Oratione pro Murena ita locutus est [p. 314, 17. c. 9. §• 
22.] ? ut eo quo intendit mature cum exercitu perveniat. 

C. 22. §. 93- OMNES ETIAM TUM RETINEBAIVT ILLUM [sic Lam- 

binus in contextu quidem verborum Cieeronis, non illf\ perich 
sucum. sic excudendum curavi , ne quis forte librarii erratum 
esse putet. nam huiusmodi nomina sic inflexisse veteres in pa- 
trio casu , Pericli., Thucydidi, Timarchidi ? Theo \\ phuni ■, Di- 
clij Orontij Archonidi^ reliqua, observatum est a viris doctis, 
quorum nos exernpla in Bruto proponemus [ad c. 7. §. 29«? ubi 
vide quae annotantur ab Ellendtio p. 26. sq/] . 

§. 94. meri principes exierunt. quura scirem notatam et 
argumentis confirmatam a P. Victorio [VV. LL. 18 , 6.] banc 
scripturam eandemque a Nonio Marcello [4, 295« p. Mercer. 
344, 1] testatam , non putavi mibi esse repudiandam , quamvis 
eam in nullis libris manu scriptis repererim expressam. itaque 
licebit, si cui placeat magis , vulgatarn lectionem retinere innu- 
meri principes. sed non dissimulabo , verba illa magisler isto- 
rum omnium mibi videri non esse M. Tp.ilii , sed ex ora libri 
in contextum esse translata. quod si quis aciem contendet, fa- 
cile videbit, nisi earn babeat obtusiorem. nec me movet, quod 
ea proferat Nonius Marcellus. ostendam enim, eum ipsum saepenu- 
mero errare [cf Rubnken. Hist. Crit. Oratt. Graecorum p. LXI.]. 

C. 23. §. 98. INUSITATUM QUIDEM TfOSTRIS ORATORIBUS. CodeX 

unus ms. babet nostris auribus ; unde coniicere possit aliquis le- 
gendum inauditum quidem nostris auribus. 

C. 24. 101. DUM OPERVM SUAM MULTI AESTIMARI VOLUNT. duO 

libri mss. habent multam ., unde quidam legendum putant 
multum ; quia , inquiunt illi, ita loquantur Latini magni aesti- 
mare et multum aestimare , non multi aestimare. 

Ibid. ITA DUM IWERTIAE VITUPERATIOKEM QUAE MAIOR EST COX- 
TEMNUNT ASSEQUUNTUR etiam illam quam MAGIS ipsi fugiunt tardi- 
tatis. suspectus mibi est hic locus. nam primum quomodo 
inertiae vituperatio maior est quarn tarditatis? deinde quid si- 
gnificat per inertiam ? utrum negiigentiam , an inscientiam? 
si negligentiam , maior est vitnperatio perfidiae: si inscientiam, 
non video, cur vituperabilior sit inscientia tarditate, maxime quae 
sit culpa contracta. itaque putabam vel sic legendum potius, 
ita dum inertiae vituperationem quae mtnor est contemnunt _, 
vel sic , ita dum et inertiae vituperationem quae minor est j, et 
perfidihe quae maior est contcmnunt : assequuntur eliam illam 
quam magis ipji jugiunt tardiiatis. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 45 

§. 104. quod inter homines ambigatur. legendum fortasse 
est quo de inter homines ambigatur. 

Ibid. sive ex controversia. fortasse legendurn sive ex re 
controversa. 

C. 27. §• 114- QUUM IGITUR ACCEPTO CAUSAE GENERE ET COGNI- 

To. codex unus manu scriptus habet accepto causae genere co- 
gnitam rem tractare coepu 

Ibid. ad id quod volumus. fortasse legendum ad id quo 
volumus. 

C. 28. §. 122. EGO IS QUI SUM QUANTUSCUNQUE SUM AD IUDI- 

candum. locus mihi suspectus, de quo quid sentiam breviter 
exponam. illud totum ad iudicandum _, vel ut habent libri vul- 
aati adiudicanduSj delendum puto ut alienum ac supervacaneum» 
fuit enim declaratio ad oram libri annotata, deinde in contex- 
tum translata. 

§. 123. confirmaro. id est corroboraro , ut sit translatio 
ab aetate corroborata. sed legendum fortasse est confirmaro ., 
ut in prooemio libri 1. [p. 109, 1- id est C. 5. §. 17.], et ipsa 
oratio conformanda non solum electione sed etiam constructio-* 
ne verborum. ubi vulgo legitur confirmanda. 

C. 29« §• 127. et praeceptis pervagata. in quibusdam li- 
bris legitur pervulgata. 

§. 129« AUT defensionis argumentis adducatur aut animi 
permotione cogatur. hunc locum restituendum putabam ex alio 
loco huic simiilimo ac plane gemino, qui est pagina proxima 
[151 » 37. C. 31. §. 135.] , ibi argumenta criminum et defen- 
sionis revocentur oportet ad genus et ad naturam universam» 
argumenta criminum autem ea sunt, quibus utitur accusator ad 
probandum crimen; argumenta defensionis , quibus reus aut de- 
fensor. sic igitur putabam hic quoque reponendum aut crimi- 
num vel defensionis argumentis ; ut inteliigamus accusatori et 
defensori praecepta dari nam nisi ita legamus, ad defensorem 
dumtaxat pertinebunt. 

C. 30. §. 131- SUBACTO MIHI INGENIO OPUS EST. huUC loCIim 

profert Nonius ad verbum subigo [4, 439. p. Gothofr. 710. Mer- 
cer. 400, 25.]. 

C. 31. §. 133. COWSTITUUNT ENIM IN PARTIENDIS ORATIONUM 
MODIS DUO GENERA CAUSARUM UHUM APPELLANT IN QUO SINE PER- 
SONIS ATQUE TEMPORIBUS DE UNIVERSO GENERE QUAERATUR ALTERUM 
QUOD PROPRIIS NOMINIBUS PERSONARUM LOCORUM AC TEMPORUM DI- 
STINCTUM EST IN QUO UNO ILLI OCCUPATI SUNT SUPERIUS VERO ILLUD 
QUOD TOTUM EST IN RATIONE GENERIS POSITUM QUASI NON NECES- 
SARIUM SIT NULLIS PRAECEPTIS APERIUNT IGNARI OMNES CONTROVER- 
SIAS AD UNIVERSI GENERIS VIM ET NATURAM REFERRI. hoC JoCO de- 

erant aliquot voces , quns ex uno libro antiquissimo et optimo 
Memmiano restituimus. 

C. 32. §. 140. PERTIMESCENDA EST MULTITUDO CAUSARUM EST 
ENIM INFINITA SI IN PERSONIS PONUNTUR QUOT HOMINES TOT CAU- 

iSae. hunc locum sic legendum et distingucndum censeo: est 



46 DIONYSII LAMBINI 

enim infinita , si in personis ponatur ., quia quot homines tot 
causae ; sin ad generum universas quaestiones referuntur _, ita 
modicae et paucae suntj, ut eas omnes diligentes et memores et so- 
brii oratores percursas animo et prope decantatas habere debeant. 

Ibid. a m' curio causam didicisse. legendum fortasse est 
a M J Curii nomine causam duxisse L. Crassum. 

C. 33. §. 14*2. extr. et ad artem facilem redacturum. 
haeo absunt ab tino manu scripto codice. 

C. 34« §. 145. studiosi qui essent dicendi. legendum for- 
tasse est studiosi qui essent discendi. ut studiosos discendi in- 
telligamus , quos Graeci ajiXof.ia&alc, dicunt. 
p. 319. |j C. 35. 149' ut vocem ut vires. codex unus manu scri- 

a ' ptus habet ut vocem ut aures. 

C. 36. §. 152. omnis argumejntandi ratio. sic habent duo 
libri mss., unus argumentandi via, vulgati argumcntatio. 

C. 40. §. 172. ek maiore si bona existimatio divitiis prae- 

STAT ET PECUNIA TANTOPERE EXPETITUR QUA3NTO GLORIA MAGIS EST EX- 

petenda? si quis attente considerabit , reperiet, hoc argumen- 
tum esse a minore, non a maiore. 

C. 41. §. 175. SED UT DOCTISSIMIS HOMINIBUS USUS NOSTRI 

quaedam quasi monita tradamus. sic habent omnes libri vulgati 
et nonnulli mss. , alii admonita _, quidam mouimenta ; mendose. 

C. 43. §. 184. SI EST SUAVITER ET CUM SEASU TRACTATUM. 

quid sit hoc cum sensiij, non satis intelligo. putavi aliquando 
legendum et scnsim tractalum ; aut addendum iucundo j ut sit 
cum iucundo sensu ; aut, ut statim infra , et cum sensu ac ratione 
tractatum. 

lbid. facilitatemque significanti. vel sic legendum est, ut 
in uno codice manu scripto reperi, vel sic, ut olim emendan- 
dum putaveram , facilitatequc significanda [Hahn. a. 1463. sic 
dedit facilitateque significandi]. 

C. 44. t §. 188. flexaaima atque omnium regina rerum oratio. 
in duobus libris manu scriptis non est copulatio atque. et sta- 
tim infra in tribus non est et repugnantem [Pacuviana lucem 
accepernnt notis ad Mureti Orat. 7. Vol. 1. p. b5.]. 

C. 45. §• 188. tam verae tam novae. duo libri manu 
scripti habent tam variae^ tam novae. 

C. 46. §• 192. in foro accidere miremur. in uno codice 
ms. sequuntur deinceps haec verba, videmus etiam id evenire 
in quibusdam aliis rebus confictis a nobis et nostra cogitatione 
adinventis ; deinde, quum agitur [non igitur] non solum ingenii 
nostri existimatio. quae non esse Ciceronis, sed alicnius in- 
docti , qui tamen sibi valde doctus videretur, deesse hic aiiquid 
cxistimantis , esse pato neminem mediocriter eruditum qui non 
videat. atque hoc iccirco lectorem scire volui , ut meminerit, 
quemadmodum saepe admonui in Commentariis nostris Lucre- 
tianis, multos passim versus alienos Lucretianis versibus , quasi 
aliquid deesset , ab indoctis esse admistos : ita in ceteris bonis 
scriptoribus multa esse aliena, quoniam autem ab ilio loco 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. L 47 

[C. 46. §♦ 191.]? ^ c ne f orte noc rnagnum ac mirahile esse vi- 
deatur > multa sunt interposita , ut subveniat memoriae lectoris, 
iterat infra eandem rem aliis verbis , quomodo fieri solet. 

§. 192. spondialia illa dicentis. sic ha&ent omnes libri 
manu scripti: sed quid sibi velit boc spondialia _, non est faci- 
]e explicare. nam si quis dicat esse dicta a spondeo, boc car- 
men non est spondiacum, sed trocbaicum. Isidorus docet [1, 16. 
cf. Mar, Victor. Act, Gramm. 1. p. 2487.], Spondiales esse no- 
minatos eos, qui in sacris gentiliura tibiis canebant, ut fortasse 
spondialia bic sint intelligenda , quae ad tibias canebantur. sed 
lioc non probatur Aurato, existimatque hanc vocem esse depra- 
vatam et legendum Sophoclea pro spondialia , quia bi versus 
sint Latini facti ex Sopboclis Teucro [sed spondialia Turnebus 
defendit Adverss. 20, 17. et Rhodigin. LL. AA. 6 , 9. ; spondau- 
lia emendabat Salmasius ad Solin. T. 1. p. 88.]. 

C. 48. §. 199. extr. renovabam atque bjevocabam. in uno 
codice manu scripto non sunt baec atque revocaham. 

C 53. §. 212. ET EX HAC VI NQNNUNQUAM ANIMI ALIQUID IN- 

fundendum est illi lenitati. vox aniihi abest ab uno codice. 
iam vocem infundendum coniectura ductus substitui in locam 
eius, quae est in vulgatis codicibus, influendum, quae nullo modo 
probanda aut ferenda est. quidam substituunt instiUandum , 
nonnulli inspergendum ; in uno codice ms. reperi injlammandum, 
omnino locus est mendosus, ad quem restituendum nihil me 
libri veteres adiuverunt. 

§. 213. ET EXITUS TAMEN SPISSI ET PRODUCTl ESSE DEBENT. le- 

gendum fortasse est et exitus item spissi. 

§. 215. NON EFFICI EX POSITIS NEC ESSE CONSEQUENS. sic le- 

gendum est, atque ita babent veteres codices duo. ex positis 
autem, id est quod dicit Aristoteles sx tcov xst/usvcov. 

C. 54. §. 216. INQUIBUS TU LONGE ALIIS MEA SENTENTIA CAESAR 

excellis. non dissimulabo , me in duobus libris msjs. reperisse 
scriplum excelles. quod non est fortasse reiiciendum; veteres 
enim dixerant utrumque excelleo > es et excello^ is [Priscian. 8, 
17. §• 96. Tom. 1. p. KrehL 428. et 10, 6. §. 36. p. 498. Voss. 
III. de Anaiog. 28. p. 104.]. 

§. 217« omni de re facetius. tres libri mss. babent omni 
de re facilius. 

§. 218. LEVE NOMEN HABET UTRAQUE RES QUIPPE LEVE ENIM EST 

totum iioc risum movere. sic babent omnes quos quidem vide- 
jrim codices, nisi quod nonnulJi interpunctum non habent post 
quippe. at loannes Passeratius vir doctus et ingeniosus legen- 
dum putat quippini? leve est hoc totum risum movere. 

C. 55. §. 224. extr. et se etiam in balneis locutum cum fi- 
lio. sic babent libri veteres, quos |j secutus sum , vuJgati totum. 
quae tamen lectio non est plane reiicienda, ut futefcur Adrianus 
Tumebus, qui haec ioca eruditissimis et eiaboratissimis expii- 
cationibus iliustravit. 

C. 59. §• 242. tibi ego antipho has sero. sic legendum, 



48 DIONYSII LAMBINI 

non assero, ut est in vulgatis codicibus. has autem subintellige 
arbores. verba sunt Antiphonis fiiii, patris senis orationem 
imitantis. 

G. 61. §. 24Q« VIDES ME A TE NON CONVEFIRI SED CIRCUMVENIRI» 

a tribus codd. mss. absunt haec non conveniri sed [absunt et ab 
Gud. 38. et August. XII, 13.; nam in Gud. 2. totus hic locas a 
C. 60. §. 245. in quos nolis ad C. 71. §• 233. nihil credere non 
legitur] , ut si eorum auctoritatem sequi velimus, ita sit lioc 
loco legendum, video me a te circumveniri. 

§. 250. CALVUS SATIS EST QUOD DICIT PARUM. NE MULTA , IUL- 
1UH GENUS EST IOCI QUO WON EX EODEM SEVERA ET GRAVIA SUMANTUR. 

hunc locum sic distinguendum curavi , quamvis scirem in aliis 
libris sic distingui, Calvus ., satis est quod dicit. parumne mul- 
ta? plane, nisi fallor, mendose. ego superiorem distinctionem 
magis probo, quam et Adrianus Turnebus secutus est. 

G. 62. §. 252. ex hoc oratorio loco. putant quidam esse le- 
gendum ex hoc oratorio ioco. quibus ego ita assentior, ut ita 
prorsus reponendum putem. 

C. 63. §. 256. in quo ut ea quae sint [hoc enim maluit Lam- 
foinus quam sunt] frigidiora vitemus. Priscianus lib. 10. [c. 1. 
§. 2. Tom. 1. p. Krehl. 473.] legit hoc loco inquio , ut ea quae 
sunt ; atque ex eo probat scilicet, inquio usurpatum esse a 
M. Tullio. sed errat Priscianus et nsus est mendoso codice , 
quod item ei saepe alias et Nonio Marcello et aliis veteribus 
grammaticis accidit [Hdhnianam a 1468. in loco Ciceronis reprae- 
senta revidi in quibus., id est in quib.; quod cotnpendium libra- 
rii aliud agentes quum non satis assequerentur, ipsi tarpiter 
lapsi in errorem induxerunt quum alios , tairi Priscianam]. 

C. 64. §. 260. NON HERCULE INQUIT EX AtflMI MEI SENTENTIA. 

secutus sum codd. mss.; nam vulgati habent non hercle^ inquit, 
ex animi tui sententia. utriusque lectionis sententia probabilis 
est; sed ego magis probo scripturam antiquam. 

C. 65. §. 263. cohortem m palatio. sic habent libri mss. , 
tjuae lectio plana et facilis est. significabat enim Glaucia, Me- 
tellumvillam habere loco opportuno aedificatam et sumptuosarn, 
et homines habere in Palatio sive armatos sive inermos. vul- 
gati libri autem habent cortem , quae vox ita accipienda erit, 
ut si cohortem scriptum esset , si cui forte magis probetur [cor- 
tem dedit de Romanis Pannartz. a. 1469- , cohorlem Hahn. 

a. 1468.]- 

C. 66. §. 266- sub nodis distortum. sic omnes quidem co- 
dices habent, et manu scripti et vulgati. sub nodis autem inter- 
pretatur Turnebus sub vinculis. sed malo legi reclamantibus 
libris ornnibus sub Novis , quod neque improbat vir ille doctis- 
simus. sub Novis autem subintelligendum tabernis , quemadmo- 
dum apud Plinium est [35, 4. et 10. Tom. % p. Harduin. 683. 
et 701.] sub Veteribus. loca erant scilicet in foro sic dicta. 
Varro lib. 5. de L. L. [c. 7. p. 56 , 4.], sub Novis dicta pars 
aedificiorum in foro , quod vocabulum eius pervetustum j ut 



EMEINDATIONUM TULLIANARUM P. I. 49 

Novae Viae , quae via iam diu veius est [Orell. Vol. I. p. 310. 
»in marg. 1584. Novis tribaitur Lambino,«J. 

C. 67. §• 271. SP. MUMMIUM CTTIVIS TEMPORI HOMINEM ESSE. 

quidam legi volunt cuiusvis temporis hominem esse ; in uno qui- 
dem cod. ms. reperi quidvis temporis [et codices Gud. 38. et 
August. XII, 13. quidvis tempori habent. nec aliter Romanae 
editiones quum Hahn. a. 1468. tum Pannartz. a. 1469. scri- 
bendum erat quivis. cf. Scaur. de Orthogr. p, 2261.]. adde 
quod Sp. legendum est, ut excudendum curavi , non P. 

§. 272. QUUM ILLE SE- CUSTODIAE CAUSA DICERET IN CASTRlS 

remansisse. in udo cod. ms. scriptum-reperi quum ille se custo- 
dem diceret , in alio quum iile se custodiae diceret in cdstris 
remansisse. quae posterior scriptura priorem confirmat custodem» 
C. 68. §• 275. ut ego qui in dilectu. sic habent duo codd. 
mss. , et ita legi debet. dilectum autem militum dixisse vete- 
res pro eo , quem vulgo delecium dicimus , docet Festus [cf. 
annotata ad, C. 9- §. 36]. 

§. 277. QUANDO AD ME CUM TUA COLU ET LANA VENIS ? SeCUtl 

mmus et in hoc versu in suum numerurii restituendo et in aliis 
\driani Turnebi auctoritatem. 

C. 70. §. 285. EST LOCUS EST FAMTLIA SAPIENS SI ALGEBIS 1 

tremes. Adrianus Turnebus ex auctoritate codicis manu scripti 
3ona ex parte hunc versum restituit. sic enim legit, est iocusj 
ist familia; sapiens si algebis^ tremes. atque ita explicat : 
[uantumvis facetus et urbanus sis , quantumvis bono Joco natus^ 
;amen ista non facient, quin, si algeas, tremas. docte et prae- 
:lare ; itaque ego eum secutus sum, praeterquam quod ex ttnius 
tem ms. codicis auctoritate reposui locus ; ut excepto illo urba- 
litatis bono eadem sententia maneat: quantumvis honesta iri 
? amilia , quantumvis bono et honesto loco natus sis, tu sapiens 
iffugere non poteris, quih, si algeas, tremas. 

C. 71. §. 289. NATURIS ALIORUM IRRIDENDIS IPSORUM RIDICULE 

ndicandis. codices duo manu scripti habent iudicandis. omni- 
10 mihi hic locus suspectus est. fortasse legendnm est siiis 
psorum ridicule indicandis [inserenda haec sunt Orellianis p. 
il4. et Romanae editt. a. 1468. et 1469. proclivi lapsu iudican- 
lis prae se ferunt.]. 

C, 74. §. 297« QUUM QUIDEM EI FUERIT OPTABILIUS OBLIVISCI 

»otius posse quod meminisse nollet. videtur legenduin optabile 
fblivisci potius posse , aut delendam potius [neutrum placet. 
lon enim raro additur comparativis aliud vocabu!nm, in quo vis 
nest comparationis. vid. Perizonium ad Sanctii Min. 4, 9. Tom. 
I. p. Lips. edit. 359. et cf. Heusinger. ad Vechneri Hellenolex. 
:. 2, 6. P . 168.]. 

II C. 75. §. 305« UT QUUM TE IPSUM SULPICt OBIURGABAM QUODp. 320; 

iinistratorem peteres non Adversarium. sic habent omnes fere a; 
ibri vulgati et aliquot mss. , aiii me oralorenl. ego auteni mi- 
xistratorem retineo , me oratorem reiicio , quod puto esse decla- 
andi causa arinotatum, deinde in contextum translatum [inter- 

% 



50 DIONYSII LAMBINI 

pretamentum tennit Romana edit. Hahn. a. 1468., Pannartz. vero 
a. 1469. dedit ministratorem. haius editionis exemplum asser- 
vatar in Bibl. Regiae Univers. Rhenanae Bonnensis, quo utor. 
docta manus correxit me ministratorem > in marginem reposita 
altera lectione oratorem.]. 

C. 11. §. 311. QUAE ETSI NIHIL DOCENT ARGUMENTANDO PERSUA- 
DENDO TAMEN ET COMMOVENDO PROFICIUNT PLURIMUM. videtur le- 

gendum conciliando tamen et commovendo. nam qui argumen- 
tatur quive argumentando docet , persuadet. 

§. 312. SI HABET EAM CAUSA DIGNITATEM EAMQUE COPIAM RECTE 

ut fieri possit. secutus snm libros vulgatos, quibuscnm con- 
gruunt nonnulli manu scripti. nam quidam alii habent si habet 
ea res eam causam dignilatis atque utilitatis ; mendose opinor 
[Rom. edit. Hahn. 1468. sic habet , si liabet ea res causam di- 
gnitatis atque copiam tamen utilitatis. a vero propius abest 
Pannartz. a. 1469- sic repraesentans hunc locum, si habet cum 
causa dignitatem atque copiam^ omissis reliquis. corrigendum 
erat si habet eam causa dignitatem. sed docta manus adscri- 
psit illud res , ut sit hoc modo , si habet res cum causa di- 
gnitatem.]. 

Ibid. EAEQUE CAUSAE SUNT AD AUGENDUM ET AD ORNANDUM GRA- 

vissimae. quidam libri veteres habent ad agendum atque or- 
nandum 9 quidam alii ad agendum atque orandum j alii ita ut 
nos excudendum curavimus ; quae scriptura reperitar in pleris- 
que vulgatis. 

C 1%. §. 317- QUANTO HOC MAGIS IN ORATIONE EXSPECTANDUM 

est. sic habent duo libri mss. et omnes fere vulgati , tres alii ' 
mss. spcctandum cst. quidam docti viri Jegi volunt praestan- 
dum est \expectandum Rom. edit. Hahn. 1^|68. , spectandum 
Pannartz. 1469» , sed utraque bmisso substantivo.]. 

C. 79« §• 321. AUT EX REAUT EX EIS APUD QUOS AGITUR SENTENTI AS 

duci licebit. sic habent duo libri manu scripti, vulgati decebit. 

§. 324. ad motus anlmorum conficiendos. quidam legunt 
conciendos. 

C. 80. §. 326. videant illam. secutas sum tres libros ma- 
nu scriptos; nam valgati habent, nisi fallor, mendose videlicct 
illa. videant illam autem scilicet narrationem, quae est apud 
Terentinm in Andria [I. 1, 24.]: Nam is postquam excessit ex 
ephebis. verumtamen , ut dicam quod sentio, mihi videntur 
neque videlicet illa > neque videant illam Ciceronis esse, sed 
aliunde illata. 

§» 328. ET multo apertius ad intelligendum est si consisti- 
tur aliquandiu ac non ista brevitate percurritur. hunc locum 
in vulgatis depravatum sic emendavi ope veteram codicum. nam 
vulgata lectio constiiuitur ferri non potest. 

C. 82. §. 335. praesidii militum ceterarum rerum. vocem 
utilitates, quae huc fuerat inculcata, delevi [Hahn. a. 1468. de- 
dit utilitates et ceterarum rerum j Pannartz. a. 1469- utilitates i 
ceterarum rerum. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 51 

C. 83. §. 339. si quoquo [sic corrigendum qlium ex An- 
notatione p. 320. , tum ex Indiculo Erratorum p. 384.] animi 
vitio dictum esse aliquid videatur. liber unus ms. habet si 
cum animi vitio [et sic habet cod. Gud. 2] ; ex qua scriptura 
quidam legendum putant si quocunque. ego , si quid mutandum 
sit , malim legi si quo alio animi vitio , aut codicis veteris scri- 
pturam reponi, aut vulgatam lectionem retineri si quoquo ani- 
mi, praeterea paullo ante , ubi est orationis peccato aliquo > 
quidam legendum putant oratoris peccato aliquo. 

C. 84. §. 341^ NEC ILLUD TERTIUM GENUS EST DIFFICILE. VO- 

cem laudationem [Roram. editt. a. 1468. et 1469- maluerunt lau^ 
dationis] delendam censeo, quam verisimile est ex ora libri in 
contextum esse translatam. per tertium genus enim laudationes 
significantur , quae tertium genus causarum constituunt. at qui 
tertium laudationum genus dicit, tria laudationum genera a se 
poni significat. ad hunc locum pertinent illa , quae sunt su* 
pra paucis post principium huius libri paginis [141, 16. C. 10. 
§. 43.] t Nam illud tertium j quod et a Crasso tactum est et j ut 
audioj ille ipse Aristotelesj qui haec maxime illustravit, adiunxit, 
etiam si opus estj tamen minus est necesshrium. quidnam ? in- 
quit Catulus ; an laudationes ? id enim video poni genus tertium* 
non dicit laudationum genus tertium. 

Ibid. QUAE AD ORATIONIS LAUDEM MINIME ACCOMMODATA EST* 

codex manu scriptus habet ad oratoris laudem [vid. ad I. He- 
renn. C. 10. §, 17.]. 

§. 344. SAPIENTIA ET MAGNITUDO ANIMI QUA OMNES RES HUMA- 

nae tenues et prope pro nihilo putantur. verbum geruntur j 
quod fuerat ab indoctis inculcatum , sustuli partim auctoritatem 
codd. mss. secutus , partim ratione adductus [illud prope neque 
apparet in codd. Gud. 38. et August. XII , 13. abestque ab Rom. 
edit. a. 1469- ? satis tamen firmatur quum aliorum librorum tum 
Gud. 2. et Rom. Hahn. a. 1468. auctoritate. qaem librum qui 
descripsit e vetere codice, deceptus similibus confinium vocabu- 
lorum ductibus, prope dedit pro et prope pro vel potius prope- 
que pro.\ 

Ibid. ADMIRATIONIS HABET NON MINUS , IUCUNDITATIS MINUS. 

I. duo codd. mss. habent admirationis habet multum [Romana edi- 
tio Hahn. a. 1468. admirationis habet multum minus vere io~ 
cunditatis]. 

Ibid. FERIUNT ENIM AURES HOMINUM QUUM ILLA QUAE IUCUNDA 
ET GRATA TUM ETIAM ILLA QUAE MIRABILIA SUNT IN VIRTUTE LAUDATA4 

quum in omnibus libris et manu scriptis et vulgatis reperissem 
feriunt et in uno ms. laudati j ego ex laudati feci laudata , 
levi imrnutatione facta. placet tamen mihi magno opere P. Vi- 
ctorii coniectura , qui putat esse Jegendum , ferunt enim aures 
hominum quum illa quae iucunda et grata , tum etiam illa quae 
mirabilia sunt in virtute laudari [Victorii coniecturam egregie 
firmant quum alii libri , tum Gudd. 2. et 38. et August. Xll, 
13. , firmant ex editorum numero Hahn. a, 1468. et Pannartz. a» 



52 DIONYSII LAMBINI 

1469* » nisi quod haec habet illud feriunt.]. ut aures sit recti 
casus. 

C. 86. §. 354. EFFINGENDA ANIMO ATQUE IN niS LOCIS COLLO- 

canda. codex unus manu scriptus habet effigenda animo ; unde 
suspicor legendum ajffigenda animo. sic enim paucis post versi- 
bus loquitur [p. 177, 11. C. 87. 357.], ea maxime animis affigi 
nostris j quae essent a sensu tradita atque impressa. quamquam 
iiie ipse locus sic legitur in alio codice ms. , ea maxime ani- 
mis effingi nostris. 

C. 87. §. 358. IMAGINIBUS AUTEM AGENTIBUS. COdeX UnilS 

manu scriptus habet ingenlibus ; mendose, opinor [labem ean- 
dem concepit Rom. edit. a. 1469.]. 

I. Ibld. |1 ET SIMILIUM VERBORUM CONVERSA ET IMMUTATA CASIBUS 

aut traducta ex parte ad genus wotatio. quidam libri babent 
conversa et imminuta casibus , nonnulli alii , quibuscum aliquot 
vulgati consentiunt, conservata et immutata [primum et abest 
ab editt. Romm. a. 1468. et 1469. , turn harum altera , quae est 
Pannartzii, tenet cum reliquis conservata et immutata.]. 

C. 89- §• 362. et pro meo fratre respondeo. tres libri mss. 
habent et pro meo fratre spondeo. ego tamen nibil immutan- 
dum censeo [Hahn, a. 1468. sic habet. pro mc lioc et meo fra- 
tre respondeo , Pannartz. a. 1469- pro mc hoc et pro meo fratre 
spondeo.]. 

§. 263. NEMIHEM SAPIENTIAE ET ELOQUENTLAE LAUDEM SIXE 
SUMMO STUDIO ET LABORE ET D0CTRI3A CONSEQUI POSSE. in duobus 

codd. mss. non est vox sapientiae. 

§. 364. subsecivis operis ut aiunt. sic habent aliqnot libri 
manu scripti , nonnulli subsicivis ; quod aeque probandum est. 
atque alterutro modo sine dubio legendum est; quod qui negant, 
eos fenum esse oportet [de vocabulo subsccivus sive subsicivus 
cff. Parei Lex. Crit. p. 1194. sqq. et Gesneri Tbes. L. L. Tom. 
4. p. 612, 56. sqq. praeterea post Chr. Godofr. Schutzium 
Rhetoricorum Vol. 2. P. 2. 28l. haec notabo, in codd. Gud. 2. 
esse quae subsicui operis _, in August. XII, 13. vero quae sub- 
stitui subsicivis operis. totum hunc locum sic dedit Hahn. a. 
1468. An se lioc nescire? quae ego sero cursim arripui j quae 
subsicivis operis? horurn Pannartz. a. 1469« nonnulia retinuit, 
alia mutavit librarius , suum sequutus iudicium. dedit ille 
primum an se nescire , tum quae cursim arripui, dempto utro- 
bique pronomine. et Nonius Marceltus (2, 815. p. Mercer. 
175, 4.) a. 1476. An se haec nescire quae ego sero : succedunt 
omnes ; ut aiunt,]. 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 53 

III. C. 1. §. 4. NON TIBI ILLA SUNT CAEDENDA SI CRASSUM VIS 

coercere. codex unus ms. habet sunt concidenda 3 et statim in- 
fra incidenda lingua [in caedenda consentiunt codd. Gudd. 2. et 
38. cum August. Xil. 13. , praenomen Lucii Crasso vindicant 
Gud. 2. et Romm. editt. a. 1468. et 1469.]. 

C. 2. §• 5. UT POPULO ROMANO SATIS FIERET» duO libri mSS. 

habent satisfaceret. 

§. 8. SED II TAMEN REM PUBLICAM CASUS SECUTI SUNT. Codex 

unus manu scriptus habet std ii tamen rei publicae casus secuti 
sunt. 

C. 5. §• 19* NEQUE VERBA SEDEM HABERE POSSUNT SI REM SUB- 

traxeris. codex unus antiquus habet neque verba Jidem. ego 
nihil muto. 

§. 20. QUI OMNIA HAEC QUAE SUPRA ET SUBTER UNUM ESSE ET 
UNA VI ATQUE UNA CONSENSIONE NATURAE CONSTRICTA ESSE DIXERUNT. 

in uno codice manu scripto non est quae j et in duobus paullot 
post ita legitur atque consensione j sine voce una [et ab Rom, 
edit. a. 1469- abest.]. 

C 6. §. 23. RIVIS EST DIDUCTA ORATIO NON FQNTIBUS. dliQ 

libri mss. [et Rom. edit, Fannartzii] habent rivis est deducta. 

§. 24. non partitis expbessisque sententiis. sic omnes^ qui* 
dem habent libri et manu scripti et vulgati; sed quid sibi velit 
hoc partitisj non video. alii iegendum putant non paratisj alii 
non pariis , ego non repertis. ita enim reperire sententias di-* 
cere licet, ut supra proxime verborum ornatum inveniri. atque 
hoc etiam modo loquitur in Bruto. paratis tamen probo. 

C. 7. §. 27. QUAMQUE QMNIBUS PAR PAENE LAUS IN, DISSIMILI 

scribejndi genere tribuatur. sic restitui reclamantibus libris o- 
mnibus, levi tamen immutatione facta , nempe ex quamquam j 
quod est in omnibus libris , facto quamque. referuntur enim, 
haec ad illud quam sint inter sese EnniuSj Paeuvius Acciusque 
dissimiles. 

§. 28. extr. et suo tamen quisque in genere princeps. co~ 
dex unus manu scriptus habet princeps fuit. unde suspicor xel 
sic esse legendum , quis horum non princeps temporibus illis fuil? 
et suo tamen quisque in genere princeps fuit ; vel sic, quis ho- 
rurii non princeps temporibus illis et suo tamen quisque in ge- 
nere princeps fuit? — 

C. 9. §• 36. ut id confqrmaret in utroque quod utriusque 
natura pateretur, quum ita restituendum iampridem sine au- 
ctoritate codicum veterum existimassem , codex unus ms. , in 
quo conformaret sine uila litura scriptum reperi, paucis abhine 
mensibus iudicium meum comprobavit [cf. ad I. de Orat. C* 
5. §. 17.]. 

C. 10. §. 38. puri dilucidique sermqnis. libri duo mss.. 
habent lucidique sermonis. 

C. 11. § . 41. ME AUTEM TUUS SOiNUS ET SUAVITAS ISTA DELE» 

ctat. qui pro suavilas , ut erat in omnibus libris vulgatls, re^ 
posuerunt subtilitas, quamvis repeitum in cod. ms. , iudicio et 



54 DIONYSII LAMBINI 

i 

sensu se carere declararunt. nara et ex iis , quae, tertio abhinc 
versu sequuntur, perspicuura est suavitas legendum, ibi, sed 
hanc dico suavitatem quae exit ex ore, et ex illis quae posterius 
leguntur, ibi [p. 184 , 2. §. 43.] , tamen eruditissimos homines 
Asiaticos quivis Atheniensis indoclus non verbis sed sono vocis^ 
nec tam bene quam suaviter loquendo facile superabit [cum Lambi- 
no facit codex Gud. 38.; nam a Gnd. 2. fol. abest totus hic locus 
inde a verbis etsi admonitum C. 5. §. 17. usque ad illa C. 28. 
§. 110. sed ita ; tertius Aug. XII, 13«, quem utique in Gudia- 
nis numerant, cum Romana utraque in subtilitas , errore plane 
tralaticio , consentit, quarum quae priore loco est, Hahn. 1468. 
et ista subtilitas , altera Pannartz. 1469? suum et ipsa codicem 
ab Hahniano exemplo diversissimum secuta , et subtilitas ista 
repraesentat.]. 

§. 43. extr. q. valerium soranum. fortasse legendum Ser- 
ranum [sed vide disputata ab Ellendtio ad Brut. C. 46. §. 169. 
p. 122.]. 

C. 12. §. 44. IN QUA NIHIL OFFENDI NIHIL DISPLICERE NIHIL 

animadverti possit. quidam legi volunt nihil offendere. 

§. 45. UT NIHIL OSTENTATIONIS AUT IMITATIONIS AFFERRE VIDEA- 

tur. sic habent omnes libri vulgati et item manu scripti prae- 
ter unum et si forte alterum, in quibus est auferre; plane men- 
dose. ego , si quid mutandum sit , malim legi praeferre aut 
prae se ferre [cf. Heusinger. ad I. de Off. C. 3. §. 9« p. 29.]. 

§. 47. TU VERO IISQUIT ILLE QUONIAM MONUIT IDEM UT EA QUAE 

in quoque maxima essent imitaremur. sic emendavi hunc locum 
ex optimi codicis auctoritate, in vulgatis plane mendosum. tu 
vero subintelligendum potes me sine periculo reprehendere [et 
codd. Gud. 38. et August. XII, 13. et Romm. editt. a. 1468. 69. 
tuentur absurdissima haec, tum ille tum quod monuit idem.]. 

C. 14. §. 51. quam alias res agamus, sic legendum , non 
lit in aliis libris quum alias res agamus. est autem slowveiu. 

Ibid. relictis ut rebus omnibus. sic omnes quidem habent 
libri veteres et item vulgati , sed delenda fortasse vox omnibus; 
sic enim loquebantur antiqui. Plautus Truculento [II. 1, 25.], 
Probus est amator qui relictis rebus rem perdit suam. Teren- 
p. 32i.tius An ij dria [II. 5, 1. sq.] , Herus me relictis rebus iussit 
«• Pamphilum Hodie observarem _, quid ageret de nuptiis. Lucre- 
tius Jibro 3. [v. 1085. sq.] , Quam bene si videat ,, iam rebus 
quisque relictis Naturam primum studeat cognoscere rerum [cf. 
Parei Lex. Crit. p. 1070.]. 

C. 15. §. 56. SED CONSILIO AD VITAE STUDIA DISPARI. legen- 

dum fortasse ac vitae studio dispari. 

C. 17. §. 63. extr. hac praesertim re publica. sic restitui 
reclamantibus libris quidem omnibus , sed leviter immutatis. 
nempe ex copulatione ac feci hac ; quae lectio perspicue recta 
est [Lambino unus favet cod. Augast. XII, 13., in quo sic est, 
fic y id est, hac praesertim re publica. reliqui, qoos equidem 
adhibui , omnes inepte sane, cod. Gud. 38. et edit. Rom. a. 



EMENDATIOJNUM TULLIANARUM P. I. 55 

1468 hac praesertim a re publica , Ptom. a. 1469. ac t praeser- 
tim etiam a re publica.]. supra autem versu 6. [c. 10. §. 61.] 
legendum discidium per c a verbo discindo _, et ita excudi ius- 
seram, quod ita babeant omnes libri manu scripti [vid. Ruhn- 
ken. ad Mureti Oratt. Opp. Tom. 1. p. 33.]. 

C. 20. §. 74. annosque natus undeviginti. sic legendum 
reclamantibus libris omnibus. scribit enim Tacitus [Dial. de 
Oratt. c. 34, 8. p. Dronk. 44-] boc esse factum a Crasso decimo 
nono aetatis anno [sed cf, Ciceronem Bruto C. 43. §. 159- et 
IL de Off. c. 13. §. 47.]. 

C. 21. §. 80. IN UTRAMQUE PARTEM POSSIT DICERE. quum in 

duobus libris mss. ita scriptum reperissem in utramque partem 
senientiam possit dicere , vulgati autem omnes baberent in utram- 
aue sententiam possit dicere., vocem sententiam delevi, suspicatus 
eam primum adscriptam esse ab aliquo lectore ad verbum dice- 
re j, deinde scriptorem aliquem indocturn eam vocem in contex- 
tum eoniecisse, postremo alium omissa vera voce partem eam , 
quae esset adulterina , retinuisse. si quis tamen lectionem vul- 
gatam probabit magis in utramque sententiam j id per me fa- 
ciat licebit. 

§. 8l. PULLOS SUOS EXCLUDERE E HIDO QUI EVOLENT. SIC ha- 

bent tres codd. mss. , praeterquam quod distinctionem immutavi, 
vulgati autem excludere in nido ; quae scriptura mihi minus con- 
cinna visa est [cf. Nonium Marcellum haec excitantem 2, 105. p. 
Mercer. 82, 19. Gothofr. 530.]. 

C, 23. §. 86. AT Q. VELOCIUS PUER DIDICERAT [hoC in COn- 

textu verborum Ciceronis Lambinus maluit quam addidicerat.]. 
secutus sum in hoc loco restituendo P. Victorii Florentini con- 
iecturam, quam explicat VV. LL. 6, 21. [cf. Adr. Turneb. Ad- 
versarr. 25, 10.]. fuerunt autem Samnites gladiatorum genus 
sic appellatum a Samnitibus Italiae populis. magister Samnitum 
seu Samnitium id est gladiatorum [cf. Lips. Saturnn. 2, 7. sqq. 
Opp. Tom. 3. p. Vesal. edit. 936. sqq. et Io. Passerat, Epp. 60. 
in Thes. Crit. Gruter. Tom. 1. p. 812. sqq.]. 

Ibld. SAMNIS IN LUDO AC RUDIBUS CUIVIS SATIS ASPER. qUUm 

libri vulgati omnes recentiores habeant causis j, manu ucripti 
autem partim cuius partim cuuis^ et ita fere vulgati antiquiores; 
neque ullo modo quadret ad hunc locum vox causis : ego cui- 
vis reposui, proxime accedens ad scripturam librorum mana 
scriptorum [firmant correctionem codd. Gud. 38. et August. XII, 
13. civis satis asper coniecerat Iustus Lipsius LL. AA. 5 , 2. 
Opp. Tom. 1. p. Vesal. edit. 420. et sic est in edit. Rom. a. 
1469-]. rudibus autem id est virgis, quibus gladiatores dona- 
hantur, quum a populo liberabantur, quibusque interdum dimi- 
cabant discendi causa [rem tetigit Lambinus Commentariis Hora- 
tianis ad I. Epp. 1 , 2.]. 

[§. 87. DIES ET NOCTES VIRUM SUMMA VIRTUTE ET PRUDENTIA 
VIDEBAMUS PHTLOSOrilO QUUM OPERAM DARET Q. TUBERONEM. Hahn. 

edit. a. 1468. quotidie enim virum summa virtute e.t prudenkia 



56 DIONYSII LAMBINI 

yidebamus. Pannartz. a. 1469- dies et noctes quotidie enim, 
sed hoc ipsum tjuotidie glossam sapit , quae successit in locum 
yerae scripturae. II. Phiiipp. c. /|5. §. 116. Ouae est autem 
vita _, dies et noctes timere a suis ? scripti quidam editique 
Jibri habent multos dies timere a suis.~\ t 

§. 88. libet autem semper discere. quidam putant haec cum 
superioribus ita esse connexa, ut uno quasi spiritu continean- 
tur, hoc modo, memoria studiumque permaneat , libeat auten 
semper discere: ut si velim ego talis optime ludere _, aut piloe 
studio tenear j, etiam fortasse si assequi non possim. 

C. 24. §. 94. nam apud gr\ecos cuicuimodi essent. vel sic 
legendum ut restitui cuicuimodij vel cuiincuiusmodij id est cu- 
iuscumquemodi [alterum, ignarus huius correctionis , reponivo- 
Jebat lo. Aug. G6renzius ad II. de Legg. c. 5. §. 13. Philosophh. 
Tom. I. p. 121.]. praeterea infra, ubi est in vulgatis humanita- 
te.m digncim scientia j adiutus a codicibus antiquis humanitate 
dignam scientiam reposui. 

C, 25. §• 99- ET MAGIS LAUDARI QUAE TERRAM QUAM QUAE CRO- 

cum olere videantur. secutus sum codices vulgatos et aliquot 
manu scriptos, quamvis altera lectio, quae est in uno et altero 
manu scrfpto, sit probabilis et speciosa quod ceram quam quocl 
crocum olere videatur [est in meis libris Gudd. 2. et 3& et Au- 
gust. XII, 13., item principibus Romanis , Hahn. a. 1468. et 
Pannartz. a. 1469]. movit rne PJinius, qui hunc iocum testera 
producit XVII, 5. [sect. 3. Tom. 2. p Harduin. 53.]. certe 
Cicero luoc doctrinarum altera, Mcliora > inquit^ unguenta suntj 
quae ierram quam quae crocum sapiunt. hoc enim maluit di- 
jcisse j quam redolent. ex quibus PJinii verbis et hoc apparet , 
hic apud JVI. Tullium Jegendum sapere videantur. putant ta- 
men quidam Plinium esse mendosum et utrobique Jegendum 
feram [Brodaeus Miscellann. 4, 5- eumque secuti Scaliger et 
Salmasius ad Solin. p. 1063« cf. PJin. 13, 3. sect. 4. Tom, 1. 
p. 682.]. 

Ibid. QUIQUE DULCITUDHSE PRAETER CETEROS SEXSUS COMMOVETUR. 

sic excudendum curavi , quamquarn reclamantibus libris omni- 
bus, INonii Marcelli auctoritatem secutus , qui hunc Jocum pro- 
ferens in nomine dulcitudine ita legit [2, 215. p. Mercer. 96, 
26. Gothofr. 538., ubi locus citatur e libro III. de N. DD. in 
dulcitudine j rariore verbi forma et novata a Cicerone, consen- 
tiunt libri mei quum scripti tum editio Piom. Hahn. a. 1468. 
(nam altera, quae est Pannartzii, servat dulcedine'), neque aliud 
interest inter haec duo, dulcedinem et dulcitudinem y quam quod 
alterum a dulceo deductum est substantivum a verbo , alterura 
ab adiectivo factum videtur. quo de genere formarum accurate, 
ut omnia, monuit vir plane egregius C. Frid. Heinrichius Emen- 
datt. et Coniecturis ad Cic. de Re P. librum primum p. 160. 
sq.]. infra quoque paucis post versibus, ubi vulgo legitur sine 
reprehensione [§.100.], sine respiratione reposuimus , ab ilio 
loco admoniti in Orat. Perf. [p. 252, 26. nobis C. 16. §. 53-], 



EMENDATIOJMUM TULLIANARUM P. I. 57 

distincta alios et interpuncta , intervalla 3 morae> respirationes- 
que delectant. 

§. 100. QUOD SEKSU IN NIMIA VOLUPTATE NATURA NOTST MENTE 

satiatur. ordo verborum hic est, qaod natara in nimia volu- 
ptate sensu , non mente satiatar. ita aatem esse legendum, non 
ut in vulgatis sensus in nimia voluptate , ratio et veritas ipsa 
pervincunt. iam paullo ante , abi vulgo legitur non posse in 
delectatione esse diuturna , neque aliter in libris manu scriptis, 
ego maiim legi diuturnam _, ut referatur ad illa, poesim vel ora- 
tionem concinnanij distinctam, ornatam^ festivdm. 

G. 28. §. 109« ^UT INFINITA DE UNIVERSO GENERE QUAESTIONE. 

liunc locum , qni sic legitur in vuigatis aut infinite de universo 
genere quaerentis , emendavi ex iis quae pauilo post sequuntur, 
haec autem altera quaestio infinita et quasi proposita consulta- 
tio appeilatur. 

§. 140. AUT VI DENIQUE RECUPESARE AMISSAM POSSESSIONEM. quis 

neget hunc locnm svoToywzara esse restitutum? adiuverant me 
tamen nonnihil codd. mss. , in quibus aut denique scriptum j| re- 
peri , non ut in vuigatis ut denique. 

Ibid. UT PRAETERIRI OMNIffO FUERIT SATIUS QUAM ATTACTUM 

deseri. sic restitui partim coniectura dactus , partim auetoritate 
codd. mss. fretus. aiii enim plane et sine uila iitura habent 
attactum > alii ac tantum^ alii ad lantum; quae duo posteriora 
depravata sunt ex recto altactum [Romm. editt. a. 1468. et 1469. 
sic dederunt, quam tale ac lantum deseri.~\. 

C. 29- §. 115. UT SI DISSERATUR IDNE SIT IUS QUOD MAXIMAE 

parti sit utile. quidam libri manu scripti habent deseratur > 
i plane mendosej ego disquiratur seu quaeratur iegendum puto. 

C. 31. §. v 124. m HOC IGITUR TANTO IMMEWSOQUE CAMPO. 

quum in tribus libris manu scriptis reperissem ita scriptum tanto 
tam immensoque campo , coniunctionem tam deievi. licet ta- 
men vulgatam lectionem tueri [tuentur codd. Gud. 2. et 38., 
August. XII , 13. editt. Romm. Hahn. a. 1468. et Pannartz. a. 
i 1469. a Gudiano 38. tamen abest que.~. 

§. 125. NAE ILLE HAUD SANE QUEMADMODUM VERBA STRUAT ET 

i illumunet a magistris istis requiret. nae particulam affirmantis 
f valgus scribit per ae diphthongum, sed docti pleriqae sine di- 
i phthongo; atque ita scriptum reperiri in libris manu scriptis 

testantur egoque reperi, verumtamen in praesenti consuetudinem 
| secutus sum [cf. annotata ad Orat. pro Fonteio C. 6. §. 11., 

Cort. ad Sallnstii Catil. 52, 27. p. 339.? Voss. de Arte Gramm. 

1 , 43. p. 149]. 

Ibid. sine duce natura ipsa. quidam deleta praepositione 

sine legi voiunt duce natura ipsa fdeinceps in delabelur, quod 

est interponendum Orellianis p. 357. , consentit cum Lambino 

cod. Gud. 2.]. 

C. 32. §. 127. QUAE DE REBUS PUBLICIS DISSERUNTUR. qUUm 

in nonnullis mss. scripturn reperissem diceruntur et supra con- 
tinentur j non utin vulgatis continerenlur , ego sic excudendum 



58 DIONYSII LAMUINI 

curavi quae.de rebus publicis disseruntur. nara sic et infra non 
longe loquitur [§. 128.] , quorum unusquisque plurimum tempo- 
ribus illis etiam de natura rerum et dis seruit et scripsit. 

Ibid. sed anhulum quem haberet. haec ex Platonis Hippia 
Minore, nbi sic Socrates [p. 368. B. Part. I. Vol. 2. p. Bekker. 
210.] , s(pi]oSa ds dcpiyJo&aL tlots slq °OXvjLt7iiav , a slysg tisqi to 
oco/ua ajiavta oavTOv sQya sycov , tiqootov /uev day.TvXiov "/.. t. A. 
id est, dixisti autem te aliquando Olympiam venisse, quum ea 
omnia , quae gereres quaeque indutus esses , abs te facta essent, 
jjrimumque annulum quem habcres , et reliqua. 

C 33. §• 135« ATQUI UTROQUE IN GENERE ET ELABORAVIT ET 

praestitit. quum libri manu scripti habeant partim atque utro- 
que, partim quia utroqiie , dubito utrum potius sit reponen- 
dam atqui utroque , an quin utroque. mihi quidem alterutro 
modo legendum videtur [abest iliud atqui sive potius at , quod 
unde in contextum verborum irrepserit praecedente negligebat 
nemo est qui non videat, a cod. Gud. 2. aliisque libris. tum 
elaboravit comprobatur iudicio egregii viri Car. Beieri Com- 
ment. ad. I. de OlF. C. 1. §. 3. Tom. 1. p. 8. sed cff. ab Goe- 
renzio disputata ad Cat. Mai. C. 7. §• 24. p. 46. et Doering. 
Synon. P. 1. p. 116.]. 

C. 34- §. 138. at hukc non clamator aliquis. quid erat 
quare consensum omnium librorum manu scriptorum aspernarer 
ac repudiarem , in quibus legitur damator , non declamator 
[de meis solus Gud. 2. maluit declamatof\1 

^. 38. §. 153. nec prolem aut subolem. subolcm esse dicen- 
dum , non sobolem, iam pridem admonuimus ex Festo et aliis 
grammaticis antiquis [Commentariis Horatianis III. Carmm. 13, 8.]. 

§. 154. TUM PAVOR SAPIEINTIAM MIIII OM^EM EX ANIMO EXPECTO- 

rat. quod ex animo excudendum curavi , non cxanimato , ut 
habent codd. mss. , in eo Nonium secutus sum [qui hunc lo- 
cum excitat 1, 52. p. Mercer. l6, 7. Gothofr. 491- Nonii ta- 
men editio Veneta a. 1476. sic dedit, tum pavor sapienliam mi- 
hi omnem exanimato expectorat] ; quod autem ex animo sepa- 
ratim, vulgatos codices et rationem. nam si exanimo legere- 
jnus, quomodo ei , qui iam animo caret , sapientia ex animo 
aut ex pectore eiici potest? dictum autem ex animo expecto- 
rare , quemadmodum olvoyosveiv oivov , et aedijicare aedes , 
et ilJud Caelii in Annalibus in latebras inlatebrare apud JVoni- 
um [2, 466. p. Mercer. 129» 23. J. est autem hic versus Ennii 
iterumque profertur a M. Tullio IV. Tuscc. Quaestt. [p. 165 , 
50. id est C. 8. §. 19. et hoc quidem Joco codd. Gud. 2., 
Kehdigeranus et Duisburgensis, a me diligenter explorati, con- 
sentiunt in sapientiam omnem mihi ex animo sive ex anima. 
tum Gud. 2. cxpellerat , Rehdig. pellerat, Duisburg. expecta- 
ret, alius aiiud erroris genus refert. Lambini ratio probatur Bo- 
thio Scenn. Poett. Latt. Vol. 5. p. 32. , paucissima quaedam, ut 
metri Trochaici lex constet, immutanti ac ne iramutanti qui- 
dem, mi pro mihi , animod pro animo reponenti.]. 



EMEINDAT!ONUM TULLIANARUM P. I. 59 

Ibid. NUMQUID VERO NON VIS HUIUS ME VERSUTILOQUAS MALI- 

tias. hic versus alio atque alio modo scriptas reperitur iu 
codd. mss. j quin ne Nonius quidem [2, 922. p. Mercer. 189, 
8. Gothofr. 591.] ita profert, ut est in vuJgatis, ut omittam, quod 
eum profert tanquam Ciceronis, quum sit vel Accii vel Pacuvii. 
secutus sum autem probabilissimam scripturam , ita ut sit octo- 
narius iambicus [cf. Bothium 1. 1. p. 75.]. neque vero est quod 
in huius versus sententia exquirenda valde laboremus, quum 
aliquid desit ad sententiae integritatem. satis enim habuit M. 
Tuliius ostendere et ex nomine versutiloquas , quod est in hoc 
versu , et ex verbo expectorat > quod est in superiore , verba 
interdum novari per coniunctionem seu compositionem, ut vul- 
go loquimur. 

Ibid. ut illud diserti senis Dii genitales. sic reposui par- 
tim codd. mss. secutus, partim coniectura ductus. vulgata enim 
lectio ferri non poterat, quum ingenitalis , si modo nomen est 
Latinum, sit nomen iunctum, hic autem subiici debeat exemplum 
nominum novatorum sine compositione , quale est nomen geni- 
talis. per disertum senem autern Ennius significatur , cuius est 
hic versus [apud Servium Commentariis in Virgil. Aen> 6, 764. 
Tom. 3. p. 120, cf. Cic. I. Tuscc. C. 12. §. 28.], Iuppiter in 
caelo cum dis Genitalibus aevum Degit. 

Ibid. incurviscere. sic reposui auctoritate et testimonio 
JVonii Marcelli adductus , qui ita profert in verbo incurviscere 
[2, 412. p. Mercer. 122, 17. Gothofr. 553.]. versus autem in- 
teger, et aiiquot alii ad eandem sententiam pertinentes refe- 
runtur primo Jibro Tusculanarum Quaestionum, cuiuscunque 
sint poetae [p. Lamb. 126, 28. nobis c. 28. §. 69.]. 

C. 39. §• 157. inhorrescit mare. hic versus integer est 
libro primo de Divinatione [p. 259, 41. C. 14. §. 24.], Interea 
prope iam occidente sole inhorrescit mare , Tenebrae condupli- 
canturj noctisque et nimbum occaecat nigror. sunt autem Pa- 
cuvii versus [apud Bothium i. 1. p. 121.]. 

§. 158. si telum manu fugit. sic omnes quidem libri ha-> 
bent; sed docti quidam viri, a quibus non libenter dissentio, 
scribendum existimant si telum manum fugit [cf. ad Topic. C.17* 
§. 64.] , quemadmodum Homerus dicit [Hiad. (T, 350. £', 83., 
Odyss, «, 64. aliisque locis], notov os snoq cpvysv hoxog 6$6vtcov % 
id est, quale tibi verbum vallum dentium fugit? qualis oratia 
labra tua fugit? id est, cur tam inconsiderate locutus es ? 

C. 40. §. 159« ut wexum quod per libram [hoc in contextu 
verborum Ciceronis p. 197, 16. Lambinus maluit, quam quod 
vulgo editur per aes et libram cf. Orell. Vol. 1. p. 364.] agitur. 
sic Festus nexum definit [p. Gothofr. 127.] : Nexum est quodcun- 
que ptr aes et libram geritur j idque necti dicitur ^ quo in ge- 
nere sunt testamenti factio , nexi datio, nexi \\ liberatio. Varrop. 3a 
autem iibro sexto de Lingua Latina [c. 5. p. Gothofr. 58.] re- a. 
fert Manilium item scripsisse , nexum esse omne quod per aes 
et libram geritur , sed ita> ut in eo sit res mancipi [vidd. quos 



60 DIONYSII LAMBINI 

laudavit Gesner. Thes. L. L, Tom. 3. p. 415, 84. ceterum codd. 
Gudd, 2. et 38. Aug. XII, 13. in vulgata lectione quod per 
libram agitur consentiunt. Rom. vero edit. Hahn. 1468. ut ne- 
xum quod libra agitur^ Pannartz. a. 1/|69. ut nexus quo libra 
agitur j non quod libra agitur , ut est apud Orell. p. 364., 
suum utraqoe codicem secuta prae se ferunt.]. 

Ibid. ut iN uxore divortium. nam proprie dicuntur aqua- 
ram et fluminum divortia , ut supra [p. 187 , 8. C. 19. §. 69-], 
haec autem ut ex Jpennino fluminum, sic ex communi sapien- 
tium iugo sunt doctrinarum facta dwortia. 

§. l6l. et dulcedo ORATioNi.s. non dissimulabo me in uno 
cod. ms. reperisse scriptum dulcitudo ; verumtamen dulcedo 
retinui , non pugnaturus si quis aiterum malit. nam et supra 
hoc eodem libro [p. 190, 26. c. 25. §. 99] eadem voce est 
usus , ut ostend ; mus ex JVonio Marcello. 

C. 41. §. 164. comissatiq tempestatls. sic excudendum cu- 
ravimus Varronis auctoritatem secuti libro sexto de Lingua Latina 
[c. 5. p. 56.]. nisi forte apud Varronem comassatio legendurn 
sit, a verbo Graeco y.Of.iuCco^ quod est natum dnb rov y.toaov, 
nam neque comesatio neque comcssatio sciibi aut dici debet 
[cff. Commentt. Horatiana ad IV. Carmm. 1, 11. p. 212. F. et 
vid. Bentlei. ad Terent. Ean, 3. 1 , 52.]. 

C. 42. §. 168. extr. jsos su.mu' romani qui fuimus rutuli. 
secutus sum iibros vulgatos; nam manu scripti babent qui fui- 
mus anle Rutilli j quam «cripturam mendosam esse puto [utrum- 
que mendosum , et Rutilli et Rutuli. verum est Rudini _, auctore 
etiam Lipsio LL. AA. 5, 2. Opp. Tom, 1. p. Vesal. 421., qui 
sic compleri putabat versum beroicum, ut rescriberet qui fuui- 
mus ante liudaei sive Rudini. coniecturam firmat cod. Gud. 2. 
et Rom. Habn. a. j 468- e Pannartz. a. 1469- notandum qui fui- 
mus ante Rutilius. cf. Orat. pro Arcb. p. Lamb. 389, 42. nobis 
C. 10. §.22.]. 

C. 43. §. 170. AURIBUS CONSUETUDLVIQUE PARENDUM. S1*C ha- 

bent tres libri manu scripti et quidam vulgati, alii [in quibus 
codd. Gudd. 2. et 38. August. XII, 13. Rom. edit. Habn. a. 
1468.] parcendiun. 

§. 171« et struere verba. duo libri mss. habent et instru- 
ere verba. ego nihil muto. 

Ibid. coagmeivtatus' et LEVis. nibil muto , quamvis doctus 
quidam censeat legendum et bic et ubivis locorum coamcntatus 
et coamentare sine g , ab amentis quibus hastae vinctae iaciun- 
tur , unde hastae amentatae. ego nondum consuetudinem 
scribendi receptam in hoc verbo immutare ausus sum [cf. an- 
notata ad Brut. c. 17. §. 68]. 

Ibid. esco pavime^to atque emelemate vermiculato. iam, 
pridem admonuimus ita bunc versum esse legendum [Commen- 
tariis Lucretianis ad 2, 1694.]. endo autem vaiet in , ut cn- 
doitium , endo procinccu , endo iure , endo plorato , endoiacitOj 
id est initium, in procinctu , in iure , impiorato, iniicito. Lex. 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 61 

XII. Tabb. [Tab. 1. , cuius tabulae haec ipsa verba expressit 
Lucilius 17. Satirr. 5. ad calcem Censorini Havercamp. p. 364.], 
si calvitur pedemve struit manum endoiacito , id est , si fallere 
aut fugere parat seu cogitat, manum iniicito. iam emblemata 
vermiculata sunt, ut docet Turnebus, dicta minutissima et ela- 
boratissima varietate caelata , a vermiculis qui Hngua erodentes 
species designant mira subtiiitate et tenuitate insignes [ex Omis- 
sis Tom. 4. p. 624. haec addenda sunt: »sed videtur legendum 
»atque emblemata vermiculata _, ut sit hic ordo verborum , quam 
»lepide lexes compositae sunt? omnes ita sunt compositae , ut 
"tesserulae et emblemata vermiculata in pavimento.u sed quae 
deinceps sequuntur in Omissis 1. 1., ea tanquam supervacanea et 
quae Lambino imprudenti exciderunt , omnino delenda viden- 
tur, ego certe negligenda esse dnxi. ceterum bos versiculos 
integros acUiibuit Cicero in Oratore C. 44. §. 149., particulam 
posmt in Bruto C. 79. §• 274. cf. Qnintiiianum IX. Inst. Orat, 
C. 4. §. 113.]. 

C. 45. §. 179- NULLAM PARTEM CORPORIS 5INE ALIQUA NECES- 

sitate affictam. non video quare bic quicquam immuiare de- 
buerim ; quamvis non negem in uno et altero cod. ms. scriptum 
esse affectam j ex quo alii fecerunt effectam [hoc dedit corre- 
ctor codicis Gud 2., affectam babent Gud. 38- et August XII, 
13.]. affictam partem autem inlerpretor additam aut adiunctam 
seu adiectam. 

Ibid. TOTAMQITE formam quasi perfectam reperietis arte 
won casu. semper suspicatus sum hunc locum esse mutilatum; 
nam non satis hic exprimitur quod vult et sentit M. Tuiiius. 
vult enim ostendere, in plerisque rebus utiiitatem ac necessi- 
tatem cum dignitate et venustate coniunctam; idque praeclare 
in ceteris praestitit, bic autem necessitas satis aperte demonstra- 
tur, venustas obscurius. neque me codices manu scripti adiu- 
verunt,* nihil enim in eis varietatis reperi , nisi quod pro affi- 
ctam affectam _, pro perfectam refertam in uno iegitor. unde 
fortasse ita legendum videatur, lotamque summo quasi lepore 
refertam perfectam reperietis arte non casu. 

C. 46. §. 180. quam carina quam prora. libri tres manu 
scripti habent quam caverna. unde suspicari possit aliquis le- 
gendurn esse quam gubemacula aut , quod propius accedit, 
guberna. guberna autem id est gubernacuJa , qua voce usi sunt 
Ennins et Lucretius et alii veteres [quod est in pluribus iibris 
cavernae, Pearcii auctoritate receptum ab Ernesto summo viro, 
id mei quoque libri et Hahn. a. 1468. et Pannartz. a. 1469. non 
inepte defendunt. in navibus cavemae quae sint , docere in- 
stituit Servius Commentariis Virgilianis II. Aen, 19. Tom. 2. 
p. 192.]. 

C. 47. §• 182. extr. aliae sunt geminae. liber unus ms. 
habet alterae ; ego nihil muto. quod si quid mutandum sit, 
ego legendum putem at hae sunt geminaej videlicet percussiones. 

C 48. §• 185. ETENIM SICUT ILLE SUSPICATUR EX ILLIS MODIS 



62 DIONYSII LAMBINI 

quibus hic usitatus versus efficitur. legendum videtur potius 
ex illis pedibus. deinde infra eodem versa delendam censeo 
vocem numerus atque ita legendum , post anapaeslus quidam 
procerior effloruit ; vel sic, post anapaestus procerior quidam 
pes effioruit. 

C. 51. §. 193. QUUM CIRCUITUM ET QUASI ORBEM VERBORUM 

conficere non possent. liber unus manu scriptus habet quum 
circulum [et sic dedit Gud. 2.]. 

C. 52. §. 199- ET TENUIS NOT SINE NERVIS AC VIRIBUS. egO 

sublata negatione legendum et tenuis sine nervis ac viribus ar- 
bitror [cod. Gud. 38. et editio Rom. Pannartz. a. 1469' et tcnuis 
et non sine nervis ac viribusJ]. 

§. 200. ad gravitatem orationis utatur. sequuntur dein- 
ceps in libris vulgatis haec verba , ut ii qui in armorum tracta- 
tione versantur. quae qui non videt esse sapervacanea et ali- 
unde invecta, nihil videt [libri recens a me collati mire tur- 
bant. primum a cod. Gud. 2. et edit. Rom. Pannartz. a. 1469. 
haec absunt sic verbis quidem ad aptam compositionem et de- 
centiam j sententiis vero ad gravitatem orationis utalur ; deinde 
insiticium illud ut hi sive ii qui in armorum tractatione ver- 
santur Gud. 38. et August. XII, 13. alieno loco intruserunt, 
deinceps post illa ut cum venustae nwveanlur.~\. 

C. 53. §. 203. TUM reditus ad rem aptus et concinnus esse 
debebit. liber quidam ms. habet aptus et continuus [Hahn. a. 
1468« aptus et concinnens > quod ipsum habent codd. Quinctili- 
anei ad. IX. 1, 28. Tom. 3. p. Spalding. 377.]. 

C. 55. §. 211. extr. debet videri. secutus sum libros vul- 
gatos; nam plerique manu scripti habent debent videri [hoc ip- 
sum sive potius debent videre tenent Romanae editiones Hahn. 
a. 1468. et Pannartz. a. 1469'» alterum firmatur auctoritate codd. 
b. Gudd. 2. et 38. et August. XII, 13.]. ego puto haec ver f| ha 
non esse M. Tullii; nam repeti potest dmo y.oivov refert [delen- 
da censebat Schutz. vid. Orell. p. 376.]. 

C. 56. §. 213. extr. actore mutato. sic habent tres libri 
manu scripti et ita legendum, non ut est in vulgatis [etiam 
Rom. Pannartz. a. 1469 ] > auctore mutato [atque hi proclivi 
ruunt errore. vid. qnae annotantur ab Drakenborchio ad Silii 
17, 490. p. 873. mei libri cum Hahniana a. 1468. faciunt, acto- 
re mutato repraesentantes.]. 

C. 58. §. 217. mandem natos. memini me iam aliquot ante 
annis hunc Jocum ita restituendum censere , coniectura tantum 
ductum ; quam quando video auctoritate codicum veterum esse 
confirmatam, in sententia maneo. sic enim habent duo mss., 
non ut vulgati manderem [nostri tamen hoc ipsum manderem 
defendunt , alterum plane ignoranl. cf. IV. Tuscc. C. 36. §. 77.]. 
praeterea in superiore versu reposui ipse hortatur me frater _, 
codd. tres mss. secutus, quum vulgati haheant impius hortatur. 

'§. 218. iterum thyestes mecum altercatum venit. sic re~ 
posui veteris scripturae vestigia secutus. supra autem sangucn 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 63 

retinui, quamvis duo libri manu scripti habeant sanguine. nam 
et libro quinto de Finibus [p. 102, 50. c. 11. §. 30.] et apud No- 
nium MarcelJum ita refertur [3, 203. p. Mercer. 224, 16. Go- 
thofr. 610. cf. Priscian. VI. p. 708. Putsch. c. 12. §. 66. Tom. I. 
p. Krehl. 262. et Voss. de Analog. 1 , 36. p. 150. et 2, 8. 
p. 2781 

§. 219. tenerum hilaratum ac remissum. tres libri manu 
scripti non habent vocem tenerum; unde mihi orta suspicio est , 
ea deleta legendum hilarum ac remissum [abest illud tenerum 
et ab edit. Rom. Pannartz. a. 1469. ? firmatur Hahn. a. 1468. 
sic repraesentante hunc locum, et bene et tenerum et hilaratum 
ac remissum. codex Gud. 2. effusum et tenerum _, omisso lene 
sive levej, August, XII, 13. effusum leve tenerum.}. 

Ibid. TUNC AD TE LUDIBUNDlj' DOCTE ET DELICATE DETULIT. S1*C 

reposui secutus omnes fere codices vulgatos, nisi quod habent 
ludibunda; nam manu scripti habent ludibunda voce _, alii ludi- 
bunda dote. omnino hi versus valde sunt corrupti, tum in vul- 
gatis tum in manu scriptis codicibus. 

C. 59. §. 220. DIGITIS SUBSEQUENS VERBA NON EXPRIMENS. S1*C 

habent omnes libri tum vulgati tum manu scripti , *nisi quod 
distinctionem mutavi. quidam docti tamen legendum putant di- 
gitus subsequens verba non exprimens. 



IV. 

IN LIBRUM DE CLARIS ORATORIBUS QUl DICITUR 

BRUTUS. 



I» C. 2. §• 7. AUT ERRORE HOMINUM AUT TIMORE. sic legen- 

dum etiam reclamantibus libris omnibus, non terrore t sic idem 
pro Ligario [p. 573, 38. c. 6. §. 17.], Scelus tuillud vocas, Tu- 
bero? cur? isto enim nomine illa adhuc causa caruit. alii erro- 
rem appellant > alii timorcm , qui durius spem, cupiditatem , 
odium, pertinaciam [habent terrore codd. Gud. 38. Aug. XII , 
13. edit. Rom. Pannartz. a. 1469,]. 

§. 9. itaque ii mihi videntur. nihil muto. verumtamen 
lectorem admonebo, in aliquot veteribus codicibus legi itaque 
ei mihi videntur. ei autem dicebant veteres pro ii [de meis 
ciui dedit Gud. 38., iuncta duplici lectione ei ii , August. XII, 
13. vero ei. neutrum habet libri huius editio princeps , Rom, 
; a. 1469.]. 

C. 4. §. 15. illud hesiodium. sic Hesiodus [OO. et DD. 349,]. 



64 DIONYSII LAMBINI 

Avi^ rio /LisTQfp y.al Xcotov , u xe dvvnai, id est, eadem mensura. 
et meliore si possis . 

§. l6. VOLUNTATEM TIDI PROFECTO REMETIAR. sic legendum 

etiam invitis codicibus omnibus , non emetiar. remetiar autem 
id est referam , rependam , remunerabor. sed docti quidam 
putant praeterea mendum inesse in voce profecto , et pro facto 
legendum. 

C. 5. §. 19« EISQUE ISTOSMET IPSI AD RERUM U09TRARUM MEMO- 
RIAM COMPREHENDEIVDAM IMPULSI ATQUE I^CENSI SUMUS. qUQHl in li- 

bris mss. aliis reperissem scriptum ad rerum nostrarum memo- 
riam , in aliis veterum annalium , in vulgatis autem rerum na- 
turalium , ego rerum nostrarum edendum curavi; quamvis docti 
quidam ad rerum memoriam sirapliciter legi malint [quae nunc 
recepta Jectio est ad veterum annalium memoriam ' comprehen- 
dendam , ea firmatur auctoritate codicis Gud. 38., a me denuo 
explorati; August. XII, 13. mihi, Gud. B. aliis sed minus accd- 
rate, cum aliis nonnuilis in monstrum illud rerum naturalium 
aberravit.]. 

C. 6. §. 24. ELOQUENTEM jSEMINEM VIDEO FACTUM ESSE VICTORU. 

victoriam Caesaris notat. 

C. 7. §• 29. e? thucydidi sc.RiPTis. sic excudendum curavi 
duos codd. mss. secutus et nonnnllos vulgatos. sic enim buins- 
modi nomina indectebant veteres 1*0 patrio casu , Thucydides 
Tlmcydidi , Peric/es Pericli , Ariobarzanes Ariubarzani 3 Oron- 
tes Oronti et sirnilia. idem II. Accus. [p. 409, 38, ubi tamen 
legitur, invito quidem Lambino , Timarchidis. locus nobis est 
c. 54. §. 136.], in Timarchidi potestatc sociorum populi Romani 
antiquissimorutn atque amicissimorum liberos , malres familias, 
bona fortunasque omnes fuisse. IX. Epp. ad Attic. [1. p. Lam- 
bin, 298, 39« Gronov. 937.], et Lucceii consilia et [reponendum 
ac\ Theophani perscquimur. II. de Orat. [p. I'l7, 10. c. 22. 
§. 93.] , omnes etiam tum retinebant illum Fericli sucum. Te- 
rentius Heautontim. [ V. 5 , 21.] Archonidi Jiliam. Virgilius 
I. Aeneid. 220. Nunc acris Oronti Nunc Amyci casum gemit. 
quae sunt commemorata a Prisciano libro sexto [c. 11. §. 62. 
Tom. 1. p. Rrebl. 259. cf. ad II. de Orat. c. 22. §. 93. in 
Thucydidi consentiunt cod. Gud. 3S. et editio princeps a. 1469-}. 

C. 8. §. 33. VERUMTAMEN NATURA MAGIS TUXC CASUQUE KON- 
TJUNQUAM QUAM AUT RATIO>E ALTQUA AUT OBSERVATIO>E FIEBAT. Se- 

cutus sum libros vulgatos, qui omnes fere sic babent, ut ex- 
cudendum curavi , nisi quod quidam non babent copulationem 
que post vocem casu, sed casu simpliciter. verumtamen dissi- 
mulare nolui, Priscianum bunc locum aliter legere , ubi de 
numeris oratoriis disputat [?] , cfempe boc modo, verumtamen 
natura magis tunc casuque nonnunquam , haud ratione aliqua 
aut observatione fiebat. quarum lectionum utra sit potior , jiu- 
dicet lector eruditus atque acutus [cum Prisciano facit cod. 
August. XII, 13.; nam. a Gudiano 38. abest hic locus incuria 
librarii.j. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. L 65 

G. 9« §• 35. NiqiL ORNATUM VEL VERBORUM GRAVlTATE VEL 

sententiaRum. lego vel verborum granditate vel sententiaruni 
gravitate. 

§. 37. SED NON TAM ARMIS INSTITUTUS - QUAM PALAESTRA. Vel 

legendam quam palaestrae _, si retineamus institutus _, vel noh 
tam armis instructus quam pa || laestrae. p. 

C. 10. §. 40. iam troicis temporibus. sic edendum curavi 
secutus et vulgatorum et manu scriptorum codicum scripturam; 
sed non dissimuiabo tamen , doctis quibasdam placere legi 
Heroicis. 

C. 11. §. 42. QUONIAM QUIDEM CONCESSUM EST. alu legl mst- 

lunt quandoquidem [est in Romana principe a. 1469. , ut et 
ementiri], et in sequenti versu mentiri legendum censent, nort 
ementiri. 

[§. 43. eltr. omnia fuisse in themistocLe paria et in corio- 
lano. sic non inscite , ut plurima , Lambinus, repetita praepo- 
sitione. sed praepositionem neutro loco firmant codd. Gud. 38* 
et August. XII, 13«, et elLulare iubet Rom. edit. a. 1469» ita- 
que Cuiaciani libri lectio omnia fuisse Themistocli paria^ lau- 
data Grutero p. Gronov. 150. admittenda videtur Ellendtia 
p. 37.] 

C. 12« §• 47. hUic antiphontem rhamnusium similia QUAEDAM 
habuisse conscripta. quidam legi volunt hinc Antiphontem; id- 
que ex auctoritate veteris codicis [est in edit* pr. Rom. a. 1469«]* 

§. 48. totumque se ad artes componendas transtuLisse. a 
duobus codicibus manu scriptis abest vox componendas. 

C. 13. §. 51. omnemque illam atticae dictioNis quasi Sani- 
tatem. sic est legendum, et ita reperi in optimo codice mana 
scripto. nam vox salubritatem, quae reperitur in Vulgatis dein- 
iceps post haec verba omnemque illam^ adiecta est ab ignaris 
linguae Latinae, qui aliquid deesse putarent neque hoc loquendi 
genus intelligerent Atticae dictionis quasi sanitatem \et quasi 
suauitatem Rom. edit. a. 1469.] * i& qua quasi additum est ad 
leniendam translati nominis asperitatem. simile mendum simiJi 
indoctorum calpa contractum irrepsit in Orationem pro P. 
Quinctio, ibi , [p. 4, 3. c. 2. §. 8.]^ et si qua in re id quoct 
parati sunt facere } falsum crimen quasi venenatum aliquod te- 
lum iecerintj medicinae faciendae locus non erit. nam delen- 
dae sunt tres illae voces falsum crimen quasij quum sit al- 
legoria. 

C. 14. §. 55* nondum lege maenia lata* quidam docti le- 
gendum arbitrantur lege Gabinia lata. 

§. 56. plebei [plebi] contra patres concitatione et seditio- 

ne nunciata. sic legendum [et habent codd. Gud. 38* et Aug. 

XII , 13. plebi j quod idem est, maluit Rom* edit. a. 1469.]. 

plebei autem generandi casus est pro ptebis^ quo saepe utdntui* 

« Latini scriptores [cf. Voss. Art. Gramm* 2, 20. p. 253* et de 

It Analog. 2, 20. p* 347.]. 
C. 15. §. 58* ORE CETHEGUS MARCTj' TUDITANO COLLEGA* si& 
6 



66 DIONYSII LAMBWI 

Jegendum, non ut depravavit Parrhasius, Ore Cethegus Vetu- 
rio collega Philoni [sed hoc ipsum repraesentare narratur »ve- 
»tus illud Rivii exemplar« , boc est Romana edit. Pannartz. a. 
1469.) in qua sic scriptum reperi, suauiloquenlc Orc cctegus 
uetturio (non Veturio) collega philoni. Lambino favent codd. 
Gud. 38. et Aug. XII, 13., in quibus baec scripta leguntur, 
suaviloquenti sive suavieloquenli ore Cethegus M. studio collegam 
filiusi\. nam quum Cethegus numquam Philonis fuerit collega, 
tum libri omnes manu scripti sic habent, ut nos curavimus cx- 
cudendum. est autem hic versus spondiacus. 

Ibid. flos delib\tus populi. sic legendum, non, ut habent 
libri quidam vuJgati , illibatus. Jlos deiibatus autem id cst flos 
sensim decerptus. liber unus manu scriptus babet delibutus , 
atque banc lectionem initio probabam. Jlorem delibutum autem 
intelligebam florem , qai praeter innatam suavitatem sit etiam 
unguento suaviter olenti perunctus ac perfusus, ut scilicet, amisso 
naturali odore, eo qui sit foris insitus naribus gratus sit <ic iu- 
cundus. sed Jex carminis non recipit; secunda enim svllaba 
huius nominis brevis est. 

C. 17. §. 66. NAM UT HORUM CO> T CTSIS SENTENTIIS IKTERDUM 
ETIAM NON SATIS APERTIS OFFICIT THEOPOMPUS ELATIONE ATQUE ALTI- 

tudine orationis suvE. verba aliquot, quae fuerant huc inferta, 
cjuum brevitatc tum nimio acumine, quia neque reperi in duobus 
libris mss. et a Budaeo, Piivio, ceteris viris doctis reiecta sunt, 
ego quoqne reieci [vulgatam firmant Jibri mei , et defendit El- 
lendt. V. D. p. 52- 3.]. 

§. 67. HAKC IN CATONE JVE NOVERUNT QUIDEM. sic restitu 

codd. mss. auctoritatem secutus. alii sic iegunt , hanc in Cato- 
ne non noverunt. quid enim? LLyperidac volunt esse et Lysiae 
[Ernest. ad b. 1. Vol. 1. p. 516. not. 34. » non noverunt quidcm. 
an ne noverunt quidem ? «]. 

Ibid. hyperidae voLuisT esse. voJunt esse Hyperidae et 
Lysiae , id est volunt Hyperidae et Lysiae dicendi genus imita- 
tione exprimere ; volunt esse Hyperidae et Lysiae similes. Hy- 
peridae et Lysiae sunt numeri multitudinis, recti casus,- itaque 
Jegendum item statim infra, scd cur nolunt Catoncs ? atque ita 
fere locutns est in Oratore Perfecto [p. 249, 48. c. 9. §. 32.], 
germanos se putant csse Thucydidas. quamqnam non ignoio 
quosdam ita legere, Hyperidae et Lysiae volunt esse similes; sed 
Li vocem similes addunt de suo. nain nullis in libris reperitur. 

§. 68. et quasi coagmenta. quidam legnnt coamenta , non 
bic solum, sed ubicunqne hoc verbum reperitar , coamcntare 
sine littera g scribi voluntj de quo alibi dicemus [cf. ad III. 
de Orat. C. 43- §. 171.]. 

C. 18. §. 70. at ix aetio_\e. sic legendum , non ut in 
quibusdam vulgatis Actaeone , nec ut in aliis Ectione. non dis- 
plicet tamen Echione. fuit enim et Echion nobilis pictor, quem 
commemorat in Paradoxo v On p.6vog 6 oocfdg s/.ev&eoog [5. p. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 67 

433, 12. c. 2. §. 37. sed et hoc loco variant libri Acte&nis vel 
[ Actionis repraesentantes.]. 

§. 71» QUID NOSTRI VETERES VERSUS UBI SUIVT ? SIC EnniuS 

[in Orat. c. 47. §. 157. et c. 51. §• 171. cf. I. de Divin. C. 50. 

§. 114.], scripsere alii rem Versibu _, guos olim Fauni vatesque 

canebant. 

§. 73. ludis iuventatis. sic fere habent codices mann scri- 

pti ; nara eorum alii habent Euentatis , alii inentatis. atque ita 

iara pridem emendarat P. Victorius. luventas autem iuventutis 
i seu iuventae dea est [et God. 38. et August. XII, 13. a me de- 
i nuo explorati, firmant receptam. in Rom. a. 1469« sic est 

Ibuentatis , scripturae , opinor, compendio male intellecto.]. 
C. 19. §• 75« QUEM VATIBUS ET FAUNIS ANNUMERAT ENNIUS* 

fquum in duobus libris mss. reperissem scriptum annumerat _, 

ego praepositionem in ante vocem vatibus sustuli. nam etiarn 

jalibi infra ita loquitur, ubi de Sulpicio et Cotta loquitur [c. 57- 

]§. 207»]) his duobus eiusdem aetatis annumerabatur nemo ter- 

^tius. quod si quis praepositionem retinere volet, erit legendum 

numerat _, non enumerat neque annumerat [horum non satis me- 

mor fuit Lambinus quum h. 1. p. 219, 48. c. 32. §. 123 , ubi , 

yenumera me in plerisque _, tum in oratione pro Rosc. Amer. p. 

28 , 41. C. 32. §. 89- reliquit ille hoc quidem loco intactum 

\in grege annumerer ; ubi quod post Beckium et Garatonium pro- 

jbatur Orellio Vol. 2. P. 1. p. 48. in gregem _, codd aliquot An- 

jglicanis firmatum , est illud etiam in edit. Veneta a. 1472. cf. 

pleins. et Burmann. ad Ovidii Epp. 16, 328. Tom. \. p. 239.]. 

§. 76. qui a naevio vel sumpsisti multa. legendum vide- 
tur a Livio. 

C. 22. §. 85. quae pecuaria de p. cornelio l. mummio censo- 
ribus redemisset. quidam libri vulgati [in his Rom. Pannartz. 
a. 1469. , sed et codd. Gud. 38. et Aug. XII , 13.] habent quae 
picarias , et paullo ante, ubi legitur in silva Scantia , docti 
quidam legunt in silva Sita , alii in aestivis , \\ alii in silva Sila 
[haec est emendatio Turnebi, proposita in Adversariis 11, 1. et 
26, 12. potest illa, si tanti res est, firmari codd. monstro le- 
ctionis quum aliorum, tum Gud. 38. et August. XII, 13., quo- 
rnm alter sic habet quum isti uas ita caedes est facta^ alter 
quum istiuas ita facta caedes esset.]. 

C. 23. §. 90. tum igitur recusans galba pro sese. assentior 
Sebastiano Corrado, qui hoc loco legendum putat tum igitur 
nihil recusans Galba. nam Galbam constat omnem spem saiutis 
suae non in causa , sed in misericordia iudicum collocasse. 

(C 25. §. 97- TUM DUO CAEPIONES MULTUM CLIEIVTES CONSILTO 
ET LINGUA PLUS AUCTORITATE TAMEN ET GRATIA SUBLEVABANT. Ordo 

est, multum sublevabant clientes suos consilio , et plus tamen 
! *uctoritate et gratia. sed quidam legendum putant, multum va- 

lentes consilio et lingua y plus auctoritale tamen et gratia sua 
kvalebant. ego nihil mutandum censeo. 

C 27. §, 106. NAM ET QUAESTIOINES TERPETUAE HOG ADOLESCENTE 



68 DIONYSII LAMBINI 

constitutae sunt. lectlonem receptam servavi. nam Seb. Cor- 
radas testatur ita scriptum esse in codice quodam vetere quae- 
sliones p. hoc adolescente , p. autem vult ille significare publi- 
cae, hoc non probat Cuiacius noster, iuris consultus doctissi- 
mus, putatque scriptum initio fuisse nam et quaestiones p. rep.j 
id est pecuniarum repetundarum. ego nihil mutandum censeo. 
nam lex de pecuniis repetundis a Pisone lata fecit , ut quae- 
stiones iam et essent et dicerentur perpetuae. quamquam nihil 
pronuncio. Antonius Huraldus consiliarius Regius Jegendum 
putat quaestiones pecuniae publicae , quem adiuvaret locus ille 
XI. Phiiipp. [p. (M , 32. c. 2. §. 5.], vcrberibas ac tormentis 
quaestionem habuit pecuniae publicae. nisi eo Joco de quaesti- 
one, quae babetur per tormentu, ageretur. 

C. 28. §• 109- C. GRACCHUM COLLEGAM ITERUM TRIBUTfUM FBE- 

git. sic reposui assensus Sebastiano Corrado. nam vulgata le- 
ctio fecit ferri non polest. 

C. 29- §• 110. TiEUTER SUMMI ORATORIS IIABUIT LAUDEM UTER- 

que m multis causis versatus. hunc locum foede depravatum 
in vulgatis libris et in multis etiam manu scriptis ope quo- 
rnndam mss. restitui. 

§. 111. sapientis homisis et recti. sic habent omnes fere 
libri vulgati et mss. ; quidam tamen tecti non improbant. 

C. 30. §• 113. MAGFUM MUIVUS DE IURE RESPO\DENDI. UsitatlUS 

videtur esse ita Joqui munus iuris respondendi , quam de iurc 
respondcndi [cf. II. de Legg. c. 12. §. 29«]. 

C. 33. §. 127. ivam rogatio?je mamilia. sic cdendum cnra- 
vi , Sebastiani Corradi sententia probata. liac autem rogatione 
tulit Mamilius, ut quaereretur in eos , quorum consilio Iugurtha 
Senatus decreta neglexisset. qua de re legito Sallustium in 
Bello lugurthino [c. 40 , 1. p. Cort. 599-]. 

C. 3^. §. 131. QUUM AB L. SABELLIO MULT \M LEGE AQUILLIA 

de miURiA petivisset. sic legendum putat Paullus Manutius, cui 
assentiuntur plerique omnes docti viri. Lex Aquillia , inquit 
UJpianus IX. DD. [2. 1. 1. pr.J, omnibus legibus , quae ante se 
de damno iniuria locutae sunt, derogavit. 

C. 35. §. 133. sed nec mea culpa est. sic habent codd. 
Aldini, et ita Jegendum censent viri docti. nam vulgati et 
nonnuJli manu scripti habent sed haec mea culpa ; mendose ni 
fallor [explicationi locus liic erat , uon correctioni. et soJent 
librarii , natio non doctissima , Jitteras h et n , praesertim initi- 
ales, commutare. vid. Drakenborch. ad Sil. Italic. 5, 580. p. 
327. itaque mirum non est, codices plerosque in haec mea 
cutpa consentire.]. 

C. 36. §. 137. quae fuerit asce:>sio. sic emendaram mul- 
tis iam ante annis in Wbro meo , quurn liaberet ut et ceteri 
vulgati assensio. idem , quum incidissem postea in Castigatio- 
nes Rivii, reperi quod milii visum fuerat innlto ante viro illi 
doctissimo in mentem venisse. postremo meam et illius conie- 
cturam libri mss comprobarunt [nec aiiter de meis Gud. 38. et 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 69 

August XII, 13. item Rom. edit. a. 1/469., qua primum Ri- 
vius usus est.]. quae fuerat ascensio autem, id est quae pro- 
gressio oratorum et per quos quasi gradus ad summam eloquen- 
tiam ascenderint, 

C. 37. §• 140. SED ILLA QUAE PROPRIA LAUS ORATORIS EST. 

hic longum est hyperbaton , pendetque oratio ab illo loco verba 
ipsa non illa quidem usque ad eum qui est infra sed tamen 
Antonius , hoc modo : sed illa quae propria laus oratoris est j 
in verbis eligendis , ponderandis et collocandis et comprehen- 
sione devinciendis nihil non ad rationem et tanquam ad artem 
dirigebat. interponit deinde multa prius , quam sententiam 
claudat ac terminet. debebant autem talia quaedam ad senten- 
tiam finiendam subiungi , illa , inquam , laude non candt An- 
tonius. quod quia non factum est, et quoniam credibile erat 
vel auditorem vel lectorem oblitum esse superiora , ea ipjsa re- 
petit, et mutata orationis forma sententiam claudit. solet au- 
tem in buiusmodi repetitionibus uti bis particuiis verumtamen , 
sed tamen , et similibus. sic igitur boc loco, sed tamen is , 
quem dico, Antonius in verbis- collocandis et ponderandis et coni- 
prehensione devinciendis nihil non ad rationem et tamquam ad 
artem dirigebat , id est, ea laude non caruit, quae propria laus 
oratoris est. Fui longior in hoc loco declarando , quem video 
a viris alioqui doctissimis non satis esse intellectum. 

§. 141. ea maxime ornant oratorem. legendum fortasse est 
orationem. verumtamen parum admodum refert. 

C. 38. §. 141. SED HOC VITIUM HUIC UNI IN BONUM VERTEBAT. 

sic legendum, non ut quidam reposuerunt convertebatur [non 
hoc, sed convertebat, quae nunc recepta lectio est, habent codd. 
Gud. 38., Aug. XII, 13. et Rom. ed. a. 1469-]. vertebat antem 
hoc loco significationem habet absolutam , ut quum dicimus 
bene tibi vertat , male tibi vertat. sic Lucretius libro sexto 
[1168. 9] j Nil adeo posset quic \\ quam leve tenueque membris ; 'p.3a4.. 
Verlere in utilitatem. sic Livius locis innumerabilibus [vid. ab «• 
Drakenborchio notata ad II. 62, 2. Vol. 1. P. 2. p. repet. edit. 
514. sq. adde Pareum Lex. Crit. p. 1284. et Ruhnken. ad Ruti- 
lium p. 73.]. 

§, 142. HABEBAT ENIM FLEBILE QUIDDAM IN CONQUESTIONIBUS. sic 

restitui et ita legi debet , nisi quis forte malit quaestionibus, ut 
est in libris vulgatis [et tuentur codd. Gud. 38. Aug. XII, 13. 
Rom. editio a. 1469. sed vid. Orell. p. 409.]. cam quo non 
pugnem , modo questionibus dictum pro conquestionibus ac- 
cipiat; nam quod alii quidam questionibus Je^unt per ae diph- 
thongum et questionibus interpretantur publicis iudkiis , non 
probo. 

C. 41. §. 152. ET QUAE QUIBUS FOSITIS ESSENT QUAEQUE NOF 

£Ss£nT consequentfa. sic edendum curavi, quum in libris vul- 
gatis legatur quibus propositis. scd praeter veterum codicum au- 
ctoritatem mecum facit simiiis iocus in Partt. Oratt. [c. 23. §. 7$. 



70 DIONYSII LAMBINI 

p. 295, 45.] , dialectica quibus positis quid sequatur distinguit et 
iudicat. 

C. 42. §. 156. TANTUM ABEST AB OBTRECTATIONE INVIDIAQUE. 

sic habet codex maltis ante annis Romae impressus [Rom. Pan- 
nartz. a. 1469«] et unus ms. , et ita restituit Rivius. sic Livius 
XXIII. Annalium obtrectationem et invidiam coniuncte ponit in 
oratione Q. Fabii [non 23. sed. 28, 40. §. 8. Tom. 8. p. Stuttg. 
975.]. sic Caesar libro primo de Bello Civili [c. 7. §• 1. p. Ou- 
dendorp. 532.] , a quibus deductum et depravatum Pompeium 
queritur invidia et obtrectatione laudis suae [receptae vindices 
codd. Gud. 38. et Aug. XII , 13., denuo a me excussi.]. 

C. 43. §• 160 IDQUE NOBIS NARRAVISSET LUCILLIUS. nonnulll 

libri habent idque nobis bis narravisset ; alii non habent alte- 
rum bis, quos secutus sum [placuit Orellio post Ellendtium idque 
bis nobis narravisset Lucilius, concinniore , ut videtur , verborum 
ordine ; sed huius Jectionis auctorem meorum quidem neutrum 
deprehendi. nam in Gud. 38- sic est, idque nobis bis narra- 
visset j in August. XII, 13. idque narravisset bis nobis Luci- 
lius. vid. Scbiitzium V. C. Vol. 3. P. 2. p. 65. cum Lambino 
facit Rom. editio a. 1469-]. 

C. 46. §. 172. OMNINO SICUT OPINOR IX NOSTRIS EST QUIDAM 

urbanorum sicut ille atticorum sonus. sic restitui , etiam re- 
clamantibus libris omnibus , itaque contendo esse legendum. 
nam sive omnium, quod est in iibris vulgatis , coniungas cutn 
superiore voce optime, sive ad posteriora referas , ineptam lo- 
cutionem efficies. hoc autem modo saepe loquitur M. Tullius , 
ut notat Rivius. I. Offic. [c. 23. §. 79. p- 361 , 38.] Omnino 
enim illud honestum _, quod ex animo excelso magnificoque quae- 
Hmus , animi efficitur non corporis viribus. idem in Cat. Ma- 
iore [c. 20. §. 76, p. 416, 44.], omnino , ut quidem mihi vide- 
tur , rerum omnium satietas vitae facit satietatem [non omnium 
sed omnino sicut opinor , habent codd. Gud. 38. et August. XII, 
13. sola Rom. a. 1469. optimeque loqueretur omnium.]. 

Ibid. id est ad nostros revertamur. existim' t quisque de 
lioc loco suo arbitratu , ego hanc interpretationem esse puto 
illorum verborum domum redeamus , ex ora libri in contextum 
a librario translatam. 

C. 48. §. 178. NAM OFELLA CONCIONIBUS APTIOR QUAM IUDICIIS. 

sic hunc Lucretium cognomento appellant Plutarchus [in Syll. 
p. 471. C.], Appianus [I. de B. C. fol. 28, 1.], Paterculus [*2 , 
27. p. Ruhnken. l6l.] ; alii Aphiliam [ut et codd. Gud. 38. et 
Aug, XII , 13.], alii Asellam. sed Ofella [de quo v. Bnrmann. 
ad Poet. Lat. Min. Tom. 2. p. 349] legendum pnto, et ita apud 
Asconium [ad Orat. in Toga Candida p. Gronov. 433.] repo- 
nendum censeo [Rom. editio a. 1469. sic habet , A. Jilia.]. 

C. 50. §. 187. quare tibicen antigenidas. fuit et cithari- 
sta quidam Aspendius, de quo sic M. Tullius Verrina tertia, quae 
est de Anteactis [I. Accus. c. 20. §. 53. p. 71, 9-]* Atque etiam 
illum Aspendiiim citharistam , dc quo saepe audistis id quod 



EMENDATIOKUM TULLIANARUM P. I. 71 

est Graecis hominibus in proverbio > quem omnia intus canere 
dicebantj sustulit et inintimis suis aedibus posuitj ut etiam illum 
ipsum suo artificio superasse videatur [de Antigenida tibicine 
cf. Athenaeum 4. p. 131. B.]. 

C. 51. §• 191. ANTIMACHUM CLARIUM POETAM. SIC legendum , 

non ut est in nonnullis vulgatis [etiam Rom. a. 1469« ? temere 
consentientibus Gud. 38. et Aug. XII, 13.] clarum. fuit enim 
Antimachus Colophonius ; Clarus autem urbs est in insula Co- 
Jophone, a qua et Apollo Clarius dictus est. de hoc Antimacho 
sic Ovidius libro primo Tristium [6, 1. et vide quae ad eum 
locum annotavimus p. 29]* Nec tantum Clario Lyde est dilecta 
poetae j Nec tantum Coo Batis amata viro. 

Ibid. PLATO EWIM MIHI UNUS INSTAR EST MULTORUM MILLIUM ET 

recte. hic locus mirum in modum depravatus est in libris omni- 
bas, in quibus ita fere legitur, instar est omnium me illum et 
recte [sic certe codd. Gud. 38. et August. XII, 13.]; plane men- 
dose. atque huic vulneri alii sic medentur, instar est omniuni : 
merito ille et recte [est haec Rivii coniectura , quam suppedita^ 
vit exernplum illud vetus Romanwm, id est Pannartzii editio a. 
1469]. sed quum hoc divinaro sit, tum horum duorUrn merito 
et recte alterum supervacaneum videtur. Ego autem veteris et 
vuigatae scripturae vestigiis insistens sic repono, instar est mul- 
torum millium: et recte. quod autem vocem omnium deleo, hanc 
causam mei facti affero : sic erat scriptum in libris manu scri- 
ptis antiquissimis, ut ego edendum curavi. indoctus simul et 
negligens scriptor omisit vocem multorum j similitudine vocis 
proximae , ut fit, deceptus ; deinde ex millium fecit me illum, 
qui postea hoc exemplari usi sunt, ubi ita scriptum esset, 
Plato enim mihi unus instar est j me illum j quum aliquid de- 
esse viderent', inferserunt vocem omnium. ita hunc locum puto 

jftiisse corruptum , atque ita emendandam. Quo vero magis cre- 
das hanc esse veram et rectam lectionem , noh dubito quin 
Antimachus ita Graece dixerit , b ydo JlXdrcov €ig i/.iol [avqiqi. 
quae verba sic interpretatum esse M. Tullium non est mirum, 

| unus enim Plato mihi est instar multorum millium. hoc enim 
plane sonant verba Graeca , nisi qnod ^ivqioi decem millia si- 
gnificat. atqui decem millia multa sunt millia, Haec igitur mea 
sententia est, quam confido probaturos omnes his literis politos 
homines; eain quidam scio multis doctis probari. 

Ibid. POEMA ENIM RECONDITUM paucorum approbationem ora- 
tio popularis assensum vulgi debet movere. hic locus ita legi- 
tur in libris vulgatis, poema enim reconditum paucorum admi- 
ratwne _, oratio popularis ad sensum vulgi debet moveri. sine 
dubio mendose. Rivius primus ad haec vulnera sananda operam 
navavit, qui ita legendum iudicavit [secutus exemplum Rom. a. 
1469«, quod dudum laudo], poema enim reconditum paucorum 

\ approbationem _, oratio popularis assen |j stim vulgi debet mereri. 
Sebastianus Corradus secundo loco non ita pridem cetera Rivii 
emendationem approbans in verbo mereri improbavit, longeque 



73 DIONYSIl LAMBINI 

propms ad antiquam scripturam accedens movere reposuit. hu- 
ius igitar loci restitutionem duobus illis viris debemus [Corra- 
di emendationem egregie firmat codex Gud. 38., nec abest Au- 
gust, XII, 13., in quo tamen haesit illud ??ioveri.], 

% 192' EAE SI INFLATUM NON RECIPIUNT AUT SI AUDITOR CUM 
ILLO TANQUAM EQUUS NON FACIT AGITANDI FINIS FACIENDUS EST. S1*C 

habent libri et vulgati et manu scripti , aut si auditor omnino 
tanquam equus non facit. quae lectio quum sit depravata et 
mendosa , mendum videtur inesse in voce omnino. significat 
autem M. Tullius, nisi auditor adiuvet oratorem dicentem, at- 
tente audiendo et approbando, dicendi finem esse faciendum: 
«juemadmodum auriga agitandi finem facere debet , si equus 
cursu aurigam agitantem non adiuvet. ego igitnr pro voce omni- 
no cum illo reposui. iam facere cum aliquo est adiuvare [in 
vulgata , praeter illud cum illo , consentiunt codd. Gud. 38. et 
Aug. XII, 13. hornm tamen alter faciet repraesentare maluit. 
in edit. Rom. a. 1469» sic est, aut si auditor omnino tanquam 
equus non favet agendi Jinis faciendus est. loci nondum expla- 
nati interpretationem proposuit Turnebus in Adversariis 14, 22.]. 
C 54. §. 199. QUam scienter ei tulsi sint. sic habent boni 
et manu scripti codices , et hanc lectionem confirmat Priscianus 
his verbis : Quid habet notandum hoc pronomen (loquitur de 
pronomine w)? quod nominativum plurcdem masculinum tam in 
iei faciat j quam in ii [iocus est de Duodecim Vers. Aen. C. 
10. §. 177. p. Putsch. 1269. Tom. 2. p. Rrehl. 341. cf. eundem 
12. 5, 22. p. Putsch. 948. Tom. 1. p. Rrehl. 552.]. 

§. 200. NONNUNQUVM ETIAM CIRCULANTEM. libll quidam Vul- 

gati [in his Rom. editio a. 1469., primum a Rivio sed negligen- 
ter adhibita] habent calculantem; ego circulantem probo, a verbo 
circulari , quod est verba in circulis facere [vid. Victorium VV« 
LL. 8, 13. et Pareum Lex. Crit. p. 198.]. 

Ibid. quaesitorem ut dimittat rogantem. iudicem mitten-> 
tem ad horas <hic distinctionis notam adscribe); iudicem _, in- 
quam, rogantem quaesitorem _, id est Praetorcm , ut dimittat 
omnes iudices [sed vid. Schiitzium V. C. Vol. 3. P. 2. p. 81]. 

C. 56. §. 206. SCRIBERA.T TAMEN ORATIO^ES QUAS ALII DICERENT 

ut q. metello f. iis assentior, qui F. aut delendum aut ita ac- 
cipiendum, ut significet fecit _, arbitrantur. est tamen aliquid 
tertium ; nempe ut ita scribamus , Q. Metello Balearici F. non 
est enim incredibile , vocem Balearici a scriptore esse omissam 
[sed cf. C. 62. §. 222., laudante Orellio p. 421.]. 

C. 57- §. '209- ALIQUID ITA DICERE UT SIBI IPSUM NON CONVE- 

tjiat. sic est sine dubio legendum, non ut in libris vulgatis sibi 
ipse. neque enim hoc dicit M. Tullius, esse difficile in longa 
oratione non aliquando aliquid ita dicere, ut sibi ipse orator 
non conveniat : sed ut id ipsum, quod ab eo dicitur , sibi non 
conveniat et securn pugnet. 

C. 58. §• 212. idemque percomis est habitus. quidam hic 
patronus legi volunt, non percomis ; sed alii negant paironus 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 73 

legi posse, quia in numero oratorum non fuerit , trt supra di- 
citur his verbis [C. 26. §. 102. p. 217., 30.], Mucius autem Au- 
gur quod opus erat ipse per se dicebat j ut de pecuniis repetun- 
dis contra T. Albucium. is in oratorum numero non fuit 3 iuris 
civilis intelligentia atque omni prudentiae genere praestitit, co- 
mem autem fuisse declarant illa, quae de eo scribuntur in Lae- 
lio [C. 1. §. 1. p. 418, 32.], Q. Mucius Augur multa narrare de 
C. Laelio socero suo memoriter et iucunde solebatj nec dubitare 
illum in omni sermone appellare sapientem. et libro primo de 
Oratore [c. 9. §• 35. p. 110, 44.], Tum Scaevola comiter ut so* 
lebatj Cetera^ inquitj assentior Crasso > ne aut de C. Laelii so- 
ceri mei aut de huius generi aut arte aut gloria detraham. 

§. 213. O GENEROSAM INQUIT STIRPEM ET TANQUAM IN UNAM 
ARBOREM PLURA GENERA SIC IN ISTAM DOMUM MULTORUM INSITAM AT- 

quf illiminatam sapientiam. sic reposui coniectura ductus , par- 
va immutatione scripturae veteris et vulgatae facta , quippe 
qui ex illuminatam^ quod nullo modo huc quadrare potest , 
illiminatam feci. illiminatam autem mirifice convenit cum voce 
domum j quae intercedit. est enim verbum a limine factum, 
quod significat in limen seu in domum introducere atque intro- 
mittere. nihilo autem debet durius videri illiminare seu inlimi- 
nare quam eliminare j quo usus est Horatius Epistola ad Tor- 
quatum [I. Epp. 5, 25.], ne fidos inter amicos Sit qui dicta fa' 
ras eliminet. nam quemadmodum eliminare est extra limen ef- 
ferre , ita illiminare es^t intra limen et in domum inferre atque 
inducere [cff. a Lambino disputata ad eum Horatii locum Comm. 
p. 225. A.]. 

C. 59« §• 215. NEQUE cuiquam bono oratori ullam ex illis 

QUIlMQUE PARTIBUS PLANE ATQUE OMIMINO DEFUISSE. Uiendose llIC li- 

bri vulgati et nonnulli item manu scripti habent rem ullam ; 
nam ullam partem intelligere debemus. itaque ego voculam 
rem sustuli. 

C. 62. §. 221. erat in verbis gravitas. fortasse legen- 
dum granditas > ut et alibi [in cod. Gud. 38. sic est, et auctori- 
tatem quandam naturalem. cf. Ellendt. p. 160.]. 

§• 222. TAMEN EX ACCUSATIONE m' AQUILLII DILIGENTIAE FRU- 

1 ctum ceperat. sic edendum curavi M J ; nam Aquilliis fere omni- 

! bus Manius praenomen fuit , non Marcus. Manii autem dicti 

sunt a mane , quod is qui primus Manius dictus est mane natus 

I esset. est autem hic Aquiilius , quem defendit Antonius, C. 

MarJi collegn [anno U. C. 653. a. Chr. n. 101. sumraum magi- 

stratum quintum gerentis], de quo Jibro secundo de Oratore 

duobus locis [II. C. 45. §. 189. p. 157, 25. et C. 47- §. 194. p. 

158, 23.] et Oratione in Verrem de Suppliciis [V. Accus. c. 1. 

§• 3. p. l8(S, 23.]; aliusque est ab eo , quem accusavit P. Len- 

tulus, de quo de Divinatione in Verrem [c. 22. §. 69. p- 54, 10.]. 

Ibicl. id est a iudiciis. quidam putant haec verba initio 

interpretationis causa fuisse adscripta , postea in contextum ver- 

borum Ciceronis translata. quod credibile est. 



74 DIONYSII LAMBINI 

C. 64. §• 230 ET ME ADOLESCENTEM NACTUS OCTO ANNIS MINO- 

bem quam erat ipse. secutus sum quorundam librorum vulgato- 
rum et unius manu scripti lectionem; nam alii habent adole- 
scentem natus octo annis minorem j plane mendose. quod autem 
nonnulJi Jegi volunt natu octo annis minorem , non probo. in- 
auditum enim est boc Joqaendi genus atque insolens. quodsi 
quis mecum contendat natu esse legendum, nolim pugnare ; sed 
tamen hoc dato et concesso pudenter ab eo petiverim , ut has 
duas voces octo annis uno tempore tollat. 
p. 325. Ibid. ijv stadio eiusdem laudis. assentior Rivio, || qui ita 

a ' legendum arlaitratur. et recte ; est enim translatio. in stadio 
autem id est in curriculo. atque ita esse Jegendum declarat 
verbum exercuit. sic libro primo de Oratore [G. 32- §. 147. p. 
122, 2.] , ubi vulgati libri habent sed iis qui ingrediuntur in 
studium y ille legendum putat stadium [vide al) Lambino anno- 
tata ad h. J. et ad IU. Herenn. G. 6. §. 13.]. 

C. 66. §• 234. ADMIRANDO IRRIDENDO LATEBAT IN AGENDO UT 

ea quae deerant non desiderarentur. sine dubio mendum sub- 
est in verbo calebat , quomodo legitur in omnilms libris vulga- 
tis; neque tamen ulla est in libris mss. varietas. ego vel cela- 
bat Jegendum arbitror, quod iam ante visum est Seljastiano 
Corrado , vel iatcbat , quod mihi magis probatur. latebat in 
agendo autem intervallis , cxclamationibus j vocc suavi et ca- 
nora id est actione et reljus illis omnibus inopiam verborum et 
tarditatem suam tegebat. sed ne quid dissimulem, veliem liunc 
totum locum sic legi , sic intcrvaliis cxclamationibus voce suavi 
et canora admirando irridcndo agcndo dcnique latebat, ut ea 
quac decrant non desiderarentur [vid. Eilendt. V. D. p. 170. 
sqq. et cf. ah Orellio notata ad h. J. p. 427. editio Rom. a. 
1469- sic haljet, admirando irridebat : callcbat in agendo.]. 

C. 69. §• 242. QUOD IDEM FACIEBAT Q. ARRIUS QUI FUIT M. 

crassi quasi secundarius. sic habent libri vulgati , verura ego 
secundarum scriptum reperi in tribus Jiljris mss. quocirca tu- 
tius esse iudicaram lianc scripturam sequi, quam veJ secunda- 
nus vel , ut Budaeus et Rivius, secundarius _, si mihi operae ty- 
pographi obtemperare voluissent. in sccundarum porro subintel- 
ligendum partium. si quis tamen secundarius proJjet, non relu- 
cter; utsecundarium intelligamus eum esse, quem Graeci Sevxs- 
Qaycoviorrjv appellant, id est actorem secundarum partium, se- 
cundas partes agentem ^cf. Lambin. Commentt. Horatianis ad I. 
Epp. 18, 14. p. 280. E. et Heindorf. ad I. Satirr. 9, 46. p. 196.]. 

C. 71. §. 250. MAXIMEQUE LAUDANDUS EST QUI HOC TEMPORE irSO 
QUUM IACEAT IN HOC COMMUNI NOSTRO ET QUASI FATALI MALO CONSO- 
LETUR SE QUUM CONSCIESTIA OPTIMAE MENTIS TUM ETIAM USURPATIONE 

et renovatione doctrinae. licuit milii opinor et semper licebit 
ex variis et dissimiliJjus scripturis eam potissimum sumere atque 
eligere, quae probabilissima videatur. quum igitur viderem 
alios legere , ut habent libri fere omnes vulgati [et Romanum 
illud exemplar vetustissimum, consentientibus codd. Gud. 38. et 






EMEJNDATIONUM TULLIANARUM P. I. 75 

Aug. XII, 13.], quihoc tempore ipso quumliceat, cuius lectio- 
nis nulla sententia est , nisi forte addas esse^ quod facit Corra- 
dus; alios quantum liceat, alios quoniam liceat _, alios quum ia- 
ceat: ego hanc postremam secutus sum, cuius sententia facil- 
lima atque apertissima est. hoc enim significat his verbis M* 
Tullius , laudandum esse M. Marcellum, qui, quum communi- 
bus malis ac miseriis afflictus sit, se consoletur tamen et con- 
scientia optimae mentis et renovatione doctrinae. 

C. 72* §• 253. VERBORUM DILECTUM ORIGINEM ESSE ELOQUEN- 

tiae. duo libri manu scripti habent verborum dilectum j, quos 
secutus sum. dilectum enim militum dicebant veteres potius, 
quam delectunij ut testatur Festus [vid. ad II. de Orat. C. 9. 
§. 36. et ad C. 68. §. 275.]. 

Ibid. AC SI UT COGITATA PRAECLARE ELOQUI POSSEIST NQTfflULLt 

studio et usu elaboraverunt. verba sunt Caesaris ad M. Tul- 
lium, quae, ut sunt nunc a me restituta, aperta et plana sunt. 

C. 73. §. 255. HANC AUTEM INQUIT GLORIAM TESTIMONlUMQUE 
CAESARIS TUAE QUIDEM SUPPLICATIONI NON SED TRIUMPHIS MULTO- 

rum antepofo. sic legi debet et ita .habent tres Jibri manu 
scripti et nonnulli vulgati [etiam Rom. exemplar a. 1469]; nam, 
mendose in aliis [ut et Gud. 38. et August. XII, 13] legitur, 
non solum , sed triumphis multorum antepono. quid autem hic 
significet Cicero, sciunt qui tertiam Catilinariam [C. 6. §. 15. 
p. 328, 40.], et Oratiooem in Pisonem [C. 3. §. 6. p. 527, 19-]. 
et OratJonem pro ( Sylla [C. 30. §. 85. p. 384, 38], et Philip- 
picam Secnndam [C. 6. §. 13. p. 591, 12.] et Quartamdecimam 
[C. 8. §. 24. p. 668, 23.] legerunt, ubi supplicationem Diis 
immortalibus suo nomine verbis amplissimis decretam esse ait; 
nempe quod rem publicam conservasset, quod ei primum post 
urbem conditam togato contigerit. 

§. 256. OMISSIS ILLIS DIVINIS CONSILTIS QUIBUS SAEPE CONSTITU- 
TA est IMPERATORUM SAPIENTIA SALUS civitatis aut belli aut domi. 
si hic M. Tullii sensus est, ut omittamus ea oratorum consilia, 
per quae imperatorum sapientia belli , salus civitatis domi con- 
stituta est , videtur obscurius esse locutus. debuit enim ita dir 
cere , quibus saepe constituta est impcratorum sapientia belli , 
salus civitatis domi. sin hoc sentit, omissis consiliis, per quae 
salus civitatis per sapientiam imperatoruw domi aut belli con- 
jstituta est, genus est loquendi Ciceroni indecorum. omnino 
locus est non satis facilis mihi quidem ad explicandum. quod 
si quis sententiam meam exquirat , fortasse ita !egi debeat : omis~ 
sis illis divinis consiliis , quibus saepe constituta est imperatorum 
sapientia salusque civitatis aut belli aut domi. et ita vox sa- 
pientia erit recti casus , ut in priore sensu. qnod si sapientia 
erit septimi casus , loquendi genus erit, ut dixi , Cicerone in- 
dignum. 

C. 74. §. 258. extr. quo magis extorgandus est sermo et 
adhibenda ratio quae mutari kon. potest. quum sic babeant 



76 DIONYSII LAMBINI 

libri omnes vulgati et adhibenda quam obtrusa ratio, perspicuum 
' sit autem hoc totum quam obtrusa foris intrusum , delendum 
curavi. atque ut ne hoc temere a me factum esse dicas , facti 
mei rationem exponam. in tribus libris mss. non est quam ob- 
trusa ratio j sed in uno quantum obrusa , in duobus quantum 
obrussa [de meis codicem Gud. 38. sic repraesentare memini 
hunc locam, quantum obtrussa ratio ; ab altero , qui est Aug. 
XII, 13., abest illud obtrussa sive obtrusa } sed retento quan- 
tum, Rom. editio a. 1469. utique mendose, quantum obtusut ra- 
tiOj mutatis t et r.j. si igitur alterutra mihi scriptura esset 
retinenda ac tuenda , levius profecto peccarem, si antiquam , 
quam si hanc recentem et vulgatam retinerem. at ego osten- 
dam, antiquam esse respuendam ac reiiciendam, ut et ipsam 
spuriam atque adulterinam : multo igitur magis vulgatam impro- 
bare debui. quomodo illud ostendo ? ad haec verba eocpurgan- 
dus sermo annotavit Jector aiiquis Ciceronis studiosus tanquam 
b» \\ aurum obryzum seu tanquam obruzum , significans hanc esse 
mentem Ciceronis, sermonem purgatum et purum esse oportere 
tanquam aurum excoctissimum et purissimum, cuiusmodi est 
obryzum seu obrussum. hanc annotationem ad oram lihri ad- 
scriptam scriptor librarius , ut factitari solebat,, in contextum 
verborum coniecit existimans esse Ciceronis , et quod gravius 
fuit, non quo debuit loco sed alienissimo locavit. nam si ita 
scripsisset , quo magis expurgandus est sermo tanquam aurum 
cbrussum et adhibenda ratio , peccasset ille quidem (Ciceroni 
enim verba non sua , sed aliena affinxisset), sed tamen tolera- 
Lilius peccasset. sententiam enim non conupisset , sed potiusr, 
ut fortassc non nemini videri possit, iliustrasset. nunc autem 
quum post vocem adhibenda posuerit, posteaque ex obrussum 
factum sit ab aliquo doctulo obrussa j ut cum voce ratio con- 
grueret, hunc locum foedum in modum deformavit. Ilaec mei 
facti ratio est. quod si quis vocem obrussum retinendam esse 
contendet , equidem non reluctabor, modo ita legatur ut supra 
exposui, expurgandus est sermo tanquam obruzum seu obrus- 
sum. hoc tantum vereor, ne vox obrussum parum sit Ciceroni- 
ani sermonis integritati et nitori consentanea. maliem ita ab 
eo scriptum esse credere , expurgandus est sermo tamquam au- 
rum et adhibenda ratio [ex Omiss. p. 380. addantur haec: 
3>Adrianus Turnebus homo singulari doctrina legit adhibenda, 
^tanquam obrussa ■> ratio. obrussa autem est probatio et nota 
j>auri atque argenti , ut ait ille. sic igitur lege . « emendavit 
e vetere codice Victorius, emendationem probat Turnebus Ad- 
versarr. 14, 22. habetque Lambinus io Erratis Operarum post 
Tom. 1. p. 384., loco suo reponendam hoc modo, adhibenda 
tanquam obrusa ratio ; alii obrussa. Lambini vero Erratorurn 
Indicem non semel equidern neglectum deprehendi , quum ah 
aliis , monstra lectionum Lambino vindicantibus , tum ab opti- 
mo Oreliio V. C.]. 

§. 260. qvo accusante chihtilium. sic liabeiit duo libri 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 77 

manu scripti, unus Chircilium , quidam vulgati C. Rutilium 
[codd. Gud. 38. et August. XII, 13. habent Chritilium.]. 

C. 75. §. 261. extr. voce motu forma et mag:nificam et ge- 
nerosam quodammodo. sic restitui ex Saetonio -, qui hunc locum. 
tanqaam testem producit in Caesare [c 56. Tom. 1. p. Wolf. 
77.] , ubi de eloquentia eius scribit. vulgati autem libri atque 
etiam manu scripti mendose habent magnijica et generosa [sed 
et codd. Gud. 38. et August. XII, 13. receptam tuentur, hoc 
ipsum forma etiam magnifica et generosa repraesentantes , et 
B.om. edit. a. 1469« sic habet, forma etiam et magnificaJ]. 

§. 26*2. dum voluit alios habere parata. sic habent omnes 
libri: sed docti quidam malunt legi paratum _, quibus assentior. 
nec me movet vox illa> quae sequitur. 

G. 76. §. 264. et celeritate caecata. quidam testantur iu 
uno codice ms. scriptum esse celeritate citata [Orell. p. 433« 
y>citata codex Rivii.« Romanum exemplum, opinor, a. 1469-1. 

G. 77. §• 269« effrenatus et acer nimis. duo libri mss. 
habent et acerrimus ; ego tamen nihil muto [sed a Romana 
ed. abest nimis.']. 

C. 78. §. 272. ERATQUE VERBORUM Et DlLECTUS elegans et 
apta et quasi rotunda constructio. sic habent duo libri mss, , 
et ita legi debet non delectus_, ut saepe iam diximus. 

C. 79. §. 273. extr. ceciditque posteaquam eos imitari coepit 
quos ipse perverterat. sic habent libri tres manu scripti [etiam 
Gud. 38. et August. XII, 13. et Rom. edit. a. 1469-], tametsi 
vulgata lectio ceciditque postea quum non sit reiicienda. 

§» 275. Qua de re agitur autem. quidam legendum cen- 
sent quo de agitur [solus Gud. 38., non item August. XII, 13., 
qua de re autem agitur. vid. Orell. p. 436.J. 

C. 80. §. 276. demulcebet voLUPTATE. sic restitui, primum 
erta mihi mendi suspicione ex unius ms. codicis scriptura , ubi 
ita scriptum erat devinceret [nec aliter Rom. edit. Pannartz. a. 
1469«]; deinde suspicatus a scriptore , devinceret et demuceret 
scriptum pro demulceret ; postremo considerato hoc Joquendi 
genere devincire voluptate f et cum hoc comparato demulcere 
voluptate j quorum aiterum sine controversia usitatum et tritum 
est Latinis, alterum inusitatum et insolens [codd. Gud. 38. et 
August. XII, 13., quem vuJgo numerant in Gudianis , sed pa- 
rum certa ratione , vereor equidem ut afferant aliquid diversum 
a vulgato devinciret ]. 

Ibid. quorum altior oratio. legendum fortasse est elatior, 
Ibid. hoc uwum illi si nIhil utilitatis habebat afuit si 
opus erat defuit. sic loquebantur veteres, et ita legi debet 
afuit potius quam abfuit, de quo alias [cf. Comment. Horat. ad 
1. Satirr. 4, 101. p. 50. A. et vide notata ab Oudendorpio ad 
Caes. I. de B. G. 36, 5. p. 56.]. quamquam infra pauJIo abfuit 
edendum curavimus, quod ita scripfum in liljris omnibus re- 
perimus, religione quadam inepta fortasse deterriti , ne afuit, 
quod est rectum et verum, edi iuberemus [a vulgata non rece- 



78 DIONYSir LAMBINI 

dit Romanum exemplar a. 1469., nisi quod ibi Jegitnr si opus 
fucrat. Gud. 38. qui descripsit, is codicem suum interpolavit 
annotatiuncula quadam hoc fere modo , si nihil utilitatis habe- 
bat quid referat inter abesse et deesse? ab Aug. XII, 13. haec 
absunt, opus erat defuit quin etiam nemini.], 

C. 83. §. 286. ISQUE SE ITA PUTAT ATTICUM UT VEROS ILLOS 

prae se paene agrestes putet. alibi legitur ut viros illos. 

C. 87. §• 297. LONGI SERMONIS INITIUM DETULISTI. quum eX 

libris manu scriptis alii habeant depulisti , alii detulisti , vulgati 
autem plane mendosissime pepulisti : ego patabam legendum vel 
tetulisti vel attulisti , sed non sum ausus tamen ab auctoritate 
codicum antiquorum tam longe discedere. omnino detulisti 
mihi non placet; attulisti malim [in depulisti conspirare vidi 
cod. Aug. XII, 13. et Romanum illud exemplar a. 1469. et pe- 
pulisti et depulisti sive detulisti abest a Gud. 38., librarii in- 
curia.]. 

§. 299« existimari velim. alii legi malunt nolim, utraque 
lectio probabilis est et usitata. 

C. 89- §• 305. extr. oratoriis tantum exercitationibus con- 
tentus non eram. alii quidam libri habent oratoriis tamen; 
quod ita probo , ut hoc amplectar tamen [et tuentur codd. Gud. 
38. et August. XII, 13., iidernque oratoris pro oratorhs re- 
praesentantes. sed confinium vocabulorum sollennis confusio. 
vid. ad Orator. C. 3. §. 11.]. 

§. 306. ego autem iuris civilis studio multum operae da- 
BAM Q. scaevolae p. f. qui quanquam nemini se ad docendum da- 
bat tamen consulentibus respondendo studiosos audiendi docebat, 
ego haec verba iuris civilis studio putabam delenda atque ita 
Jegendum, ego autem multum operae dabam Q. Scaevolae. 
quod valet, ego discebam ius civile , Scaevola magistro ; audi- 
tor eram Scaevolae ius civile docentis, saltem consulentibus 
respondendo. nam dare operam studio iuris civilis et dare opc- 
ram Scaevolae fortasse diceremus separatim et disiuncte, sed 
coniunctim vix, nisi studio ita accipiamus ut sit septimi casus; 
proinde ac si diceret M. Tullius , studio iuris civiiis addactus 
seu incensus Q. Scaevolae multum operae dabam. 

C. 90. §. 307. quemadmodum simus in spatio q. hortensium 
ipsius vestigiis persecuti. legendum fortasse est ipsis vestigiis. 

§. 308- primas in causis agebat. quidam libri habent pri- 

pMG.mis in causis agebat; mendose, opinor. quidam hoc totum de- 

«• lendum existimant. || ego sic legendum putarem, si quid im- 

mutandum esset , in causis agendis Hortensius magis magisque 

quotidie probabatur. 

§. 312. et tanquam elucubratas. sic hunc locum restituit 
Rivius ex codicibus, ut testatur, manu scriptis , ubi vulgo legi- 
tur etiam quam elucubratas ; plane mendose [firmant correctio- 
nem quum alii libri, tum Gud. 38. et August. XII, 13. et sic 
est in Rom. a. 1469. , quam Rivius pertractavit.]. 

C. 91. §. 314. ut consuetudinem dicendi mutarem. docti 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 79 

Iquidam viri hoc totum pntant ex ora libri in contextum esse 
illatum, quum esset annotatum ad illnd explicandum, ea causa 
mihi in Asiam proficiscendi fuit. omnino si haec verba delean- 
jtur, nibil de sententia decedat. 

§. 316. ET SUPERFLUENTES IUVENILI QUADAM DICENDI IMPUNITA- 

te. tres libri manu scripti babent supra Jluentes [sic et Gud. 
cod. 38. et August. XII , 13. non minus barbare ac reliqui. 
Romana editio a. 1469. sola , utvidetur, superqffluentes habet,]. 

Ibid. WAM ET CONTENTIO NIMIA VOCIS RESEDERAT ET QUASI DE- 

ferbuerat oratio. sic legendum, non reciderat. resederat au- 
lem id est remissa fuerat seu conquieverat. sic Caelius Epp. 
ad Cic. VIII. [2, p. 84, 27-] Marcelli impetus resederuht ,, non 
inertia sed j ut milii videbatjir y consilio. Horatius ode 3. lib. 
3. [29* sqq.] Nostrisque ductum seditionibus Bellum resedit: 
protinus et gravis Iras et invisum nepotem^ Troica quern pepe- 
rit sacerdos , Marti redonabo [codd. Gud. 38. et Aug. XII, 13. 
jcum Rom. a. 1469. consentiunt in reciderat , damnatum nec 
tamen loco motum ab Orellio V. D., quem vid. p. 445. deinde 
codices mei item referverat > Romanum illud exemplar refer- 
buerat. cf. Voss. de Analog, 3, 24. p. 91. Struv. de Latino- 
rum Decl. et Coniug. p. rep. edit. 240.]. 

C. 94. §. 324. UT QUI NON SATIS DIU VIXERIT HORTENSIUS. 

5ententia borum verborum baec videtur esse, siquidem Cicero- 
nis sunt: adeo ut Hortensius quamvis non satis diu vixerit, bunc 
sursum tamen confecerit, quem nos commemoramus. Sed ut 
quod sentio libere dicam , non videntur mihi esse Ciceronis , 
sed aliena et ab aliqua annotatiuncula nata. vulgo autem ita 
legitur hic locus, ut qui non satis diu vixerit Hortensius ; et 
volunt quidam esse alxioloyiav , quare Brutus solus causas ege- 
rit iidem legendum censent ut quum _, eodem propemodum 
sensu , vel atqui et post vixit , confecit. Ego malim legi ut, 
juamvis non satis diu vixerit. 

C. 96. §. 330. et ab amatorum impetu. sic habent aliqnot 
[ibri vulgati , quibuscum congrunnt duo mss., videturque baec 
lectio probabilis, ut quos dixit supra procos impudentes y nunc 
ippellet amatores. alii babent armatorum [boc tenuit August. 
£11/, 13., et Rom. edit, a. 1469-, sed amatores satis firmat Gud. 38.]. 

§. 331. QUAE SI RECTE ESSET SALUTE REI PUBLICAE SIN SECUS 

[NTERITU ipso testimonium meorum de re publica consiliorum da- 
ient. horum verborum haec sententia est , quae, videlicet a 
ne gesta, si recte esset , id est si res publica bene baberet, si 
jbes pubiica salva esset, salute rei publicae testimonium meo- 
um de re publica consiliorum darent: sin secus esset 7 id est 
ii res publica interiret bellis civilibus , ipso interitu idem testi- 
nonium darent. opposuit saluti rei publicae interitum eiusdem. 
iied libri aliquot et manu scripti et vulgati sic habent, atque 
jianc lectionem sequitur et probat Budaeus in Annotationibus 
n Pandectas , quae si recte esset saluti rei publicae > sin secus 
nteritu ipso lestimonium meorum de re publica consiliorum da~ 



80 DIONYSII LAMBINI 

rent. atqae ille sic explicat : quae si recte esset saluti rei pu- 
biicae , id est si salva esset res publica, tum , subintelligit, per- 
petuarn mihi gloriam compararent; sin secus , etc. verum igno- 
scant rnihi Budaei nostri manes ; errat Budaeus. nam si hoc 
sensisset Cicero, non esset ita locutus si recte esset saluti rei pu- 
blicae , sed ita si recte esset rei publicae. sic enim loquuntur 
Latini recte est simpliciter , vel recle est mihij tibi , nobis , rci 
publicae j, non autem recte est saluti meae , tuae , nostrae j et 
cetera. quamquam, si bene memini , sententiam postea muta- 
vit Budaeus legendumque salute _, non saluti indicavit [alteram 
lectionem, Lambino aliisque doctissimis viris probatam, firmant 
codices Gud. 38. et Aug. XII, 13. saluti habet Romanum exera- 
plar a. 1469.]. 

C. 97» §• 331. quasi quadrigis volantem. libri vulgati sio, 
habent , quasi quadrigis vehentem. quam lectionem quidam sic 
explicant: adolescentiam , quae te vehit quadrigis per medias 
laudes. sed ineptum est hoc loquendi genus neque satis Lati- 
num, adolesccntia te vchit quasi quadrigis. dicerent enim po- 
tius Latini , adolescentiam tuam quasi quadrigac vehunt. nam 
equus , cursus , quadrigae vehunt, non autem res ulla vehit 
equo, curru, quadrigis [sed vide quae disputantur ab I. Fr. Gro- 
novio ad Livii 2. 19, 8. Tom. 1. P. 2- p. edit. Stuttgart. 166.]. 
praeterea vis aiTertur verbis Ciceronis, quum subaudiri volunt te* 
omnino igitur haec lectio ferri non potest, neque ab auribus 
purgntis et Ciceronis aIioruu;que similium scriptorum lectioni 
assuefactis probari debet. Alque ut fidentius hanc iectionem 
respuerem et volantem. reponerem, perpulit me duorum libro- 
rum manu scriptorum scriptura, in quibus scriptum est vohan- 
tem. fuit autem facilis lapsus calami a littera l ad aspiratio- 
«is notam; deinde facile fuit ex vohantem facere vehentem , 
quum praesertim prope esset nomen quadrigis ; postremo quid 
non audent semidocti? qui quum hoc verbum translate positum 
esse non viderent , corruperunt. atqui sic loquuntur item aiii. 
Virgilius Aen.V. [819-L Caeruleo per summa levis volat aequora 
curru. idem XII. [650. 1.], Vix ea fatus erat , medios volat 
ccce per hostis Vectus equo spumante Sages [Lambini ratio quum 
aliis viris doctissimis improbatur , tum Oudendorpio ad Appul. 
Tom. 1. p. 12. vid. Ellendt. p. 240.] 

Ibid. HIC ME DOLOR ANGIT HAEC ME CURA SOLLICITAT ET HUNC 

mecum socium eiusdem et amoris et iudicii. sic restituo recla- 
clamantibus libris omnibus. sic enim loqui solet M. Tuliius 
angit me cura_, angor cruciatu timoriSj angor dolore, angor meis 
incommodis , et similia. Neque me movet Virgilianum illud 
IX. Aen. [138. 9-L nec solos tangit Atridas Iste dolor ; nec il- 
lud XII. Aen. [932. 3.] , miseri te si qua parentis Tangere curd, 
potest. aliud enim dicit, qui dicit haec cura me tangit 3 hic do- 
lor me tangit; hoc enim significat, haec cura vel hic dolor me 
aliquantulum commovet seu ad me pertinet: aliud, qui haeC 
cura et hic dolor me angit; hoc enim vult inteliigi, se cura et 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 81 

dolore sollicita || ri atque excruciari. quare dubium non est, b. 
quin hoc loco ita sit legendum, idque etiam declaratur verbo 
r-oxime sequente sollicitat , quod, ut docet Festus , significat 
loco movet. est autem factum ex solo et cieo : quo fit , ut si- 
gnificet acri quasi plaga concutere. itaque angit et sollicitat 
cohaerent et conveniunt inter se, tangit et sollicitat non item. 
postremo, ne aliena inventa mibi iniuste videar arrogare , hoc 
idem iam ante venit in mentem Sebastiano Corrado, viro do- 
ctissimo. 

§. 332. arcessivisti ex urbe ea. sic hab-ent duo libri manu 
scripti , ne quis forte me mea sponte ita edi iussisse existimet; 
et vero ita ubique legendum est. nam accerso non est Lati- 
num, neque eias ulla est origo, nullum etymon ; arcesso autem 
veteres Grammatici [in his Priscianus 1. p. 45. Tom. 1. p. Krehl. 
43.] docent deduci a verbo accio, verso c priore in r. sed de 
hoc plura in Gommentariis Horatianis [ad i. Epp. 5, 6. p. 223. 
E. F.]. 

§. 333. nihil dico amplius tantum dico. quaedam hic de- 
siderantur, sed non admodum multa; et quod propemodum ae- 
que dolendum est, quicquid est ab hoc loco usque ad extre- 
mum , non satis est integrum neque emendatum. quod autem 
quidam divinant, quae veri simile sit a M. Tallio ab hoc loco 
esse dicta, laudo , divinare non est meum. optemns potius, ut 
nobis aliquando aiicunde codices mss. contingant, unde et quae 
desunt explere et qaae corrupta sunt emendare possimus. 



V. 

IN ORATOREM. 



C. 2. §• 5. aut ialysi quem rhodi vidimus. sic legendum 
est. hoc primum; deinde lalysus fuit opus Protogenis, signum 
pulcherrimumRhodi, ab urbe una ex tribusRhodi insulae, lalyso 
nomine. 

G. 3. §. 9. cuius ad excogitatam speciem. duo libri manu 
scripti habent cuius ad cogitatam speciem. melius. 

Ibid. quae sub oculos ipsa cadunt. sic legendum, non ut 
in vulgatis ipsa non cadunt. atque ego ita coniectura ductus 
hunc locum emendaveram in meo codice , antequam P. Victo- 
rius libros VV. LL. edidisset [vide hunc 1. 1. 11, 14. sed et 
|Gud. cod. 38. et August. XII, 13. non cadunt praeferunt.]. 

§. 11. uon ex oratoris disfutationibus. quidam legi VO- 
lunt oratoriis [vide annotata ad Brut. C. 89- §. 305.]. 

6 



82 . DIONYSII LAMBINI 

C. 5» §♦ 20. quod ipsum alii aspera. quidam legi volctnt 
cjuorum ipsorum. 

G. 6. §• 21« EST AUTEM QUIDAM INTERIECTUS INTER HOS [S»C 

reponendum ex Indice Erratornm p. 384.] medius et quasi tem- 
peratus. legendnm puto interitctus inter hos et medius et quasi 
temperatus , vel , nt apud Nonium [1, 295. p. Mercer. 59, 30. 
V- cinnus\, interiectus inter hos medius. 

Ibid. ut cinnus amborum. Nonius Marcellus in voce cin-> 
nus [1, 295. p. Merc. 1.] , qua voce docet commistionem rerum 
plurimarum significari, hunc locum profert et ita legit ut cin- 
nus amborum; quam scripturam rnulti doctissimi viri sequuntur 
et probant. alii vulgatam lectionem tuentur ac retinent vicinus 
amborum [tuentur ac retinent codd. Gud. 38. et August. XII, 
13.; narn a Gud. 2. abest tertia fere huius libri pars.] ; alii 
nondum statuere se potuisse scriptum reliquerunt, utra sit potior. 
ne ego quidem quicquam statuo : verumtamen Nonii Marcelli te- 
stirnonium respuendum esse non putavi, non luctaturus, si quis 
vulgatam lectionem retinere inalit. sunm cuique iudicium li- 
berum est : mihi magis placet ea quam secutus snm. 

lbid. praeter facultatem. alii legunt facilitatem , quod 
non improbo [cf. Ernest. Lex. Technol. Lat. Rhet. p. 162. v. 
facilis. et proclivem in confini vocabulo lapsum esse , docnit 
post alios Spaldingius noster ad Quinct. IV. 1, 6l. Tom. 2. p. 
48. in facultatem consentire vidi codd. Gud. 38. et August. 
XII, 13., facultatem et aequalitatem praefert Gud. 38. vi<" 
VV. LL. ad L de Offic. c. 25. §. 88. p. Hensinger. 211.]. 

C. 8. §. 25. ET TANQUAM ADIPATUM DICTIONIS GENUS. ab adipe 

adipatum , non adipale derivant Nonius et Charisius [1, p. 73. 
Putsch.] , in quo eos secutus sum. sed quod Nonius hunc lo- 
cum testem producens in v. adipatum [2 , L\. p. Mercer. 69? 2. 
legit, et tanquam adipatae dictionis genus, in hoc non sum eni 
secutus, quis enim non videt, Latini sermonis usum ac ratio- 
nem postulare , ut ita legatur, opimum et tanquam adipatm 
dictionis genus? 

§, 27. *IN HOC IN EUM* HUC AN ILLUC MANUM PORREXERIT. loCUS 

corrnptus et insanabilis sine ope aliornm codicum antiqnorum 
nam ii quidem, quibus usus sum , nihil me adiuverunt. eg< 
ex Demostbene tale quiddam deesse puto, hoc an illud verbw 
posuerim j seu hoc an illud locutus sim , seu hoc an illo verbi 
usus sim , seu hoc an illud verbum usurparim. ita enim De- 
mosthenes in Oratione pro Ctesiphonte [p. Reisk. 355. Bekker. 
Oratt. Att. Tom. 4. p. edit. Berolin. 272.], nuvv yao naga tovti 
(ov/ oquq;) yeyove ra tcov c ElXrfvcov npdypaTa, ei tovti Qrjjua dl)u 
firj tovtI $ie\£y§r]V iya> , ei devol Trjv xetoa dlXa [irj devoi na- 
Qrjveyxa ' id est , scilicet enim in hoc fortunae Graecorum posi- 
tae sunt , hoc an illud verbum in oratione posuerim j huc ai 
illuc manum porrextrim. 

C. 9- §• 32. NEQUE VERBORUM NEQUE SENTENTIARUM GRAVITATEM. 

legendum fortasse est, neque verborum granditatem neque sen- 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 83 

sententiarum gravitatem [cf. quae disputantur ad Brut. C. 62. 
§. 221.]. 

,. §. 32. GERMANOS SE PUTANT ESSE THUCYDIDAS. SIC eSSe lege»- 

dum, non ut habent plerique libri vulgati, germanos se putant 
esst Thucydidis ^ iam pridem viderunt doctissimi aliquot viri , 
in his Rivius [Castigatt. in Cic. Oratt. p. 917.] et Hieronymus 
Ferrarius , idque ex auctoritate codicum manu scriptorum. ger- 
manos Thucydidas autem, || id est veros et meros et ipsissimos , p.327. 
ut ita dicam , Thucydidas. a - 

C. 11. §. 37. et historiarum. vocem historiarum delen- 
dam censeo. 

C. 12. §. 38. ut verba verbis quasi dimensa. sic legi debet , 
non ut in libris vulgatis , demensa. idem in Timaeo [c. 14. p. 
Gronov. 1420.] , dimensae ad spatium temporis annorum conver- 
siones [locus p. 447, 26. sic habet: nunc vero dies noctesque 
oculis cognitae tum mensium annorumque conversiones numerum 
machinatae sunt et spatium temporis dimensae , et ad quaestio- 
nem totius naturae impulerunt.]. in Catone Maiore [C. 17. §• 
59. P- 414, 29.] ? mirari se non modo diligentiam ^ sed etiam 
sollertiam eius , a quo essent illa dimensa. 

§. 39. MINUTA ET VERSICOLORIUM SIMILIA QUAEDAM NIMIUM- 

<^ue depicta. sic restitui haud dubia coniectura ductus, recla- 
mantibns libris omnibus, in quibus legitur versicolorum [versi- 
culorum?]; plane mendose. quis enim non videt, versicolori- 
um seu versicolorum [sic fidenter correxi istud versiculorum , 
eommentum operarum] esse legendum , tum ex voce minuta 
quae antecedit, tum ex iis quae sequuntur nimiumque depicta? 
nam columbarum plumae ut versicolores ab eodem dicuntur [III. 
de Finn. C. 5. §. 18. p. 74, 16.] , ita ab aliis pictae seu depi- 
ctae. et arma a Virgilio picta dicuntur libro 8. [Aen. Vlil , 
588.] , pictis conspectus in armis. ab eodem libro decimo ver- 
sicoloria [Aen. X , 181.], Astur equo fidens et versicoloribus 
armis. postremo coniecturam meam confirmat locus ille, qui 
est infra p. 253, 42. [c. 19, §. 65], ubi de Sophistarum ora- 
tione loquitur, verba apertius transferunt eaque ita disponuntj 
ut pictores varietalem colorum [cf. Heindorf. ad Platon. Phaedr» 
p. 266. E. Diall. Selectt. Tom. 1. p. 316. et quae annotavit ad 
hunc Ciceronis locum Meyerus p. 22.]. 

C. 13. §. 40. arte quadam verba iunxisse. duo libri niana 
scripti habent verba vinxisse [Meyerus p. 23. »iunguntur verba, 
»vincitur oratio, « cf. h. 1. C. 19» §. 68. causa tamen erroris 
primaria fuisse videtur litterarum iu et ui similitudo, unde et 
aliis locis in hoc genere nonnihil turbatum reperias. cf. ab 
Drakenborchio notata ad Livii 6. 22, 7. Vol. 3. P. 2. p. edit. 
repet. 205.]. 

C. 14. §. 44. QUAE TAMEN CAUSA EST VACUA PRUDENTIA? SeCU- 

tus sum nonnullos libros vuigatos et obscura scripturae veteris 
vestigia. cuius lectionis quamvis sit probabilis sententia , non 
videtur ea tamen mihi omni ex parte mendo vacare. quin , 



84 DIOINYSII LAMBINI 

ust dicam quod sentio, totus hic locus mihi videtur adventicius 
et alienus. 

§. 45. NAM QUONIAM QI7ICQUID EST QUOD IS CONTROVERSIA AU r 

in contentione versetur. ab lioc loco pendet sententia usque 
ad illa verba , haec igitur quaestio. quae iccirco adscripsi , ne 
quis hic mendum subesse existimet. 

§. 46. haec igitur quaestio a propriis personis et tempori- 
bus ad universi generis orationem trvducta appellatur thesis. 
haec est avTanoSooic, illorum verborum, nam quoniam quicquid est. 

C. 16. §• 53. ELABORANT ALII IN LENITATE ET AEQUABILITATE 
ET PURO QUASI QUODAM ET CANDIDO GENERE DICENDI. legendum pU- 

tant quidam levitate j prima svllaba producta , quibus propemo- 
dum assentior. 

C. 19- §• 62. EXTITIT ET SUAVITATE ET GRAVITATE PRITSCEPS 

plato. abest a libris vulgatis et suavitate, quod reperitur in 
manu scriptis [abest a Gud. 38. et Aug. XII, 13.] : sed ego mal- 
]em legi, et ubertate et gravitate. nam in Xenophonte suavitas, 
in Platoneubertas est et gravitas. fortassis autein Ciceronis stu- 
diosus aliquis quum hic sentiret nonnibil deesse . addidit de 
suo et suavitate [sed conferre iubet Meyerus I. de Divin. c. 36. 
§. 78.]. 

C. 22. §. 73. QUUM nOC DECERE QUOD SEMPER USURPAMUS IN 
OMNIBUS DICTIS ET FACTIS MINIMIS ET MAXIMIS QUUM IIOC INQUAM DE» 
CERE USQUEQUAQUE QUANTUM SIT APPAREAT IN ALIOQUE PONATUR ALIUD- 

que totum sit utrum decere an oportere dicas. sententia pen- 
det ab hoc loco usque ad illum [p. 255, 2. §. 74. extr.] , sed 
quum lioc tantum sit j quid in causis earumque quasi membris 
faciat orator viderit. cetera enim snnt interposita. iccirco et suo 
et aliorum scriptorum more , quod veri simile erat, auditorem 
seu lectorem quae hic ponuntur esse oblitum , eadem iteral in 
antapodosi. iam verba aliquot, quae aliunde post illa verba 
quum hoc finquam) decere inferta fuerant, auctoritate librorum 
manu scriptorum fretus , funditus delevi [ea verba sunt dicimus 
illud non decere et id ^ et a nostris etiam codicibus Gud. 38. , 
August. XII, 13. frustra defenduntur. horum alter, si hoc tanti 
est, dicimus j alter dicamus repraesentat ]. . 

C. 23. §. 77. primum igitur eum. quidam legi volunt eam 3 
ut ad subtilitatem referatur. 

lbid. SUNT ENIM QUIDAM UT SCIS ORATORII NUMERI. quidam 

Jegi malnnt oratori [idque in Erratis Tom. 1. p. 384. probatur 
ipsi Lambino. in oratorii conspirare vidi codd. Gud. 38. et 
August. XII, 13.]. 

C. 24. §• 79- ORNAMENTUM ILLUD SUAVE ET AFFLUESS. sic ha- 

bet codex ms. , vulgati autem mendose ornatum [et sic codd. 
Gud, 38. et August. XII , 13.]. 

C. 25« §. 84. ET IMMUTATIONE LITTERAE QUAESITAE VENUSTA- 

tes. particulam quasi > quae nata erat ex voce sequente 
quaesitaj propter similitudinem quasij quaesi j ego haud dubiis 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 85 

coniecturis ductus fanditas sustuli [cf. Iuliam Victorem p. 107-, 
a Meyero laudatum.]. 

C. 26. §. 87. ITf DICENDO MIRUM QUANTUM VALENT. quidam 

legendum putant, mirum quantum valeant ; ego hic nihil sum 
ausus mutare. ita enim Graeci loquuntur, frav/LiaoTOv ogov , id 
est mirabile quanlum ; quod genus loquendi ita Graeci explicant, 
tantum quantum mirabile est. Sed non celabo lectorem , me in 
duobus mss. ita scriptum reperisse, nimium quantum ; quae scri- 
ptura non est reiicienda. nam sic quoque loquuntur Graeci 
d/iirj/avov ooov, ovodviov ooov. idem M. Tullius libro quarto de 
Finibus [p. 95, 45. c. 25. §. 70.], sed differre inter honestum 
et turpe nimium quantum j ncscio quid immensum. nisi forte 
etiam ibi legendum putet aiiquis mirum quantum [nemo id qui- 
dem; vid. Gorenz. ad h. J. Opp. Philoss.Tom. 3. p. 509- sed in 
nimium quantum nostro etiam loco consentiunt codd. Gud. 38. 
et August. XII, 13.; nec aliter habet Nizolius a Faccioiato ca- 
stigatus, p. 481. v. nimis.]. 

§. 90. QUONIAM QUICQUID EST SANUM IN ORATIONE ID PROPRIUM 

atticorum est. hunc locum ope unius veteris codicis restitui. 
nam sine dubio mendosus est in vulgatis, in quibus sic legitur, 
quicquid est salsum et salubre [et codd. Gud. 38. et August. XII, 
13. salsum aut salubre habent. cf. Quinctilian. 6. 3, 18, Tom. 
2. p. Spalding. 532.]. 

C. 27. §. 93. QUUM DIXIT ennius arce et urbe orba sum. sic 
legendum esse |] pervincit locus integer, quem profert libro ter- 
tio Tusculanarum Quaestionum [p. 155, 28. c. 19. §. 44], quid 
petam praesidii aut exsequar ? quove nunc auxilio aut jfuga* 
Freta sim ? arce et urbe orba sum. quo accedam ? quo me ap- 
viicem [apponam codicum Gudianorum, qui denuo sunt a me 
explorati , lectionem integram. sic igitur est in Gud. % quod 
dixit arcem et urbem orbam ulio modo si patriam arcere dixis- 
set j, in Gud. 38 quum dixit arcem et urbem orbas alio modo 
pro pfitria arcem dixisset. nec abludit August. XII, 13 , nisi 

I quod dixerit habet proclivi errore , non dixit.]. 

§. 95. et loci communes sine contentione inducuntur. 551C 

| legendum , atque hoc eodem modo locutus est libro secundo 
de Inventione [c. 15. §. 49.] , loci communes raro inducendi 
[sic Nizolius p, 372. v. inducendusj sed Ciceronis locus p. 85, 
46. sic habet : Distinguitur autem oratio atque illustratur maxi- 
me raro inducendis communibus locis et aliquo loco 
iam certioribus illis argumentis auditoribus confirmatis.]. 

C. 29- §• 103. QUOD IGITUT IN ACCUSATIONIS QUINQUE LIBRIS. 

sic legendum est etiam reclamantibus libris omnibus. nam quin- 
que dumtaxat Accusationis libri numerantur et a veteribus et ab 
ipso Tullio [h. 1. C. 62. §. 210. p. 271, 50. et p. 272, 2.], pri- 
mus de ante actis , secundus de iure dicundo, terlius de re iru.~ 
mentaria, quartus de signis , quintus de suppliciis. ea autem 
oratio, quae Divinatio inscribitur, contentionem de constituendo 
accasatore continet, neque est accusationis nomine appellanda. 



86 DIONYSII LAMBINI 

quae sequitur porro, cohortatio est iudicum ad severe iudican- 
dum et comminatio, nisi severe iudicent. sed hoc plurihus ver- 
bis ostendit Fr. Hotomanus [de nostris Gud. 2. sic habet inac- 
cusationis VII., Gud. 38. et August. XII, 13. in accusationis 
septem libris. grammaticorum locos posuit Meyerus p. 58. sed 
hi sunt tamen eiusmodi , ut a Lambini ratione viris doctis- 
simis probata minime discedendum videatur.]. 

Ibid. quod in aviti. sic legi debet, non ut habent codi- 
ces vulgati Habiti [cf. annotata a Meyero p. 58. , Beck. ad Cic. 
Orat. pro Cluent. C. 1. §. 1. Oratt. Tom. 3. p. 5. et Spalding. 
ad Quinctilian. 4. 2, 16. Tom. 2. p. 68.]. sic enim appellabatur 
Cluentius Avitus j qua de re scripsimus in Commentariis nostris 
Lucretianis. 

C. 30. §. 108. at [sic] pro avito pro cornelio. legendum 
fortasse est et pro Avito> vel ut pro Avito [idque repositum in 
contextu verborum Ciceronis p. 258, 28. emendationem firmat 
corrector codicis Gud. 38.]. 

C. 36. §. 125. TUM SUNT MAXIME LUMINOSAE ET QUASI ACTUO- 

sae partes duae. sic habent omnes libri et manu scripli et vul- 
gati , quos quidem viderira : sed Nonius Marcellus in v. actuosae 
[scribendum iactuosae, id est 2, 473. p. Mercer. 130, 14.] vi- 
detur hic legisse iactuosae, atque adeo , quod niihi magis mirum 
videtur, iactuose. sic enim ille, iactuose positum pro iactan- 
ter. Cicero Oratore, quum sint luminosae ct quasi iactuose 
partes duae [idque probatur Robortello Annotationum sive Emen- 
datt. 2, 45. in Thes. Crit. Gruteri Tora. 2. p. 114. sed iactao- 
sus vocabulum incertae vel nuIJius auctoritatis est. grammati- 
cum fefellit locus Ciceronis III. de Orat. C. 26. §. 102. actuo- 
sae firmant libri Gudiani, quorum qui est August. XII, 13. , is 
quasi omisit cum Dresdensi apud Meyerum p. 73.]. 

§. 126. id ita dici placet. quidam libri vulgati non ha- 
bent verbum dici. mihi quidem supervacaneum videtur. 

C. 39. §• 135. AUT QUUM GRADATIM SURSUM VERSUS REDITUR. 

notant quidam viri docti, in his Rivius , quosdam libros habere 
sursum versus tenditur [sed conferre iussit Meyerus Partitt. 
Oratt. c. 7. §. 24.]. 

Ibid. vel admirationis vel co^questio^is. dao libri mss. 
habent vel questiones [cf. annotata ad Brut. C. 38. §. 142.]. 

C. 40. §. 137. UT VERSET SAEPE MULTIS MODrS EADEM ET U*A 
IN RE HAEREAT IN EADEMQUE COMMORETUR SE>"TE>*TIA. trium Codi- 

cum mss. auctoritate fretus ita edendum curavi, atque a lectione 
vulgata recessi , quae talis est , ut verset saepe multis modis ean» 
dem et unam rem_, et haereat in eadem commoreturque sententia- 
visa enim mihi est antiqua scriptura concinnior [a vulgata non 
recedit cod. Gud. 2. , nisi quod multimodis praefert , dimidiati 
soni littera causa brevitatis subtracta. vid. Noltenii Lex. Anti- 
barb. p* 154. et Voss. Art. Gramm. 2 , 16. p. 213. reliqui duo 
sic habent, Gud. 38. ut verset saepe multis modis eadem et 
unam in rem haereat et in eadem commoreiur sententia, Aug. 



EMENDATI0NUM TULLIANARUM P. 1. 87 

XII, 13* eanderii et unam in rem haereat et in eandem commo* 
retur sententiam.]. 

§« 138. ut denunciet quid caveat. duo libri manu scripti 
habent quid caveant. quae scriptura fortasse recta est , ut sub- 
intelligamus auditores. 

C. 41. §. 142. hommumque clarissimorum. usitatias erat 
dicere virorumque clarissimorum. itaque notandus est hic locus. 

C. 42. §. 144. SI QUlBUS VERBIS SACRORUM ALIE5ATIO FIAT DO» 

cere honestUm est ut est. has duas voculas , quae desunt in 
omnibus libris vulgatis , ego restitui ex auctoritate trium mss., 
quae sine dubio omissae fuerunt a scriptore librario. atque ita 
saepe loquitur M. Tullius , ut XI. Epp. ad Atticum ep. 3. [p. 
326, 4.], cjuae tu profecto vides y ut suntj vides gravissima esse. 
idem libro duodecimo ad eundem [XII, 37. p. 346, 43. ep. 36.]. 
quamvis prudens ad cogitandum sis , ut es. et libro primo Tu- 
sculanarum [c. 18. §. 41. p. 121, 47«], sed hic quidem quamvis 
eruditus sit , sicut estj haec magislro concedat Aristoteli. idem 
Philipp. [II. c. 28. §. 68. p. 599» 23.], quamvis enim sine mente, 
sine sensu sis ^ ut es [exempla huius loquendi generis plura de- 
dit JXizolius a Facciolato castigatus p. 755. voce ut.]. 

C. 43. §. 148. wec vero talibus modo. vocem rebus; quae 
fuerat ab indocto aliquo adiecta, qui putaret eam deesse, sustu- 
li. nam repetendum anb xotvov litteris , quod est paullo ante. 

C. 44. §. 150. NEMO UT TAM RUSTICUS SIT QUIN VOCALES NOLIT 

coniungere. sic habent aliquot libri mss. [et Gud. 2.], et ita le- 
geiidum esse docuit P. Vietorius libro XII. VV. [LL. c. 17. 
cf. Tarnebi Advers. 8, 3.]. qui autem Iegunt qui _, non vident 
a Cicerone hoc dici, etiam rusticos vocalium concursum vitare. 
jquod autem hic [in editione Operum Ciceronis a. 41566.] ita 
impressum est , operarum erratum est [notatumin Erratis p. 483.] 

C. 45. §. 153. MULTI* MODIS ARGENTEl' VASIS PASSI^ CRINIBUS 

tecti' fractis. quum hic agatur de contrahendis et corripiendis 
nominibus sive vocalibus, quis non videt esse mendosos codices 
vulgatos , in quibus ita legitur vasi' argenteisj palrn et crini- 
bus? passis crinibus id est expansis , dispansis. Terentius 
Phorm. [I. 2, 56.], capillus passus > nudus pes. Virgilius [I. 
|Aen. 480.], crinibus lliades passis. Ennius apud JXonium [4, 
368. v. passum, p. Mercer. 370, 20.], Aegro corde, comis pas- 
sis. quo loco tamen IXonius passis adiungit ad nomen palmis 
[haec sic repraesentare vidi codicem Gud. 2. multi modis et 
vas argenti palmet crinibus , Gud. 38. sic , palma et crinibus, 
denique August. XII, 13. multi modis tutias (sic) argenteas pal- 
ma et crinibus. Lambini correctionem refutavit C. L. Schnei- 
derus Elemm. Gramm. L. L. p. 350.]. 

Ibid. quomodo enim vester axilla ahala factus est ? scio 
vulgo dici Servilius Ala , vel ut alii volunt Hala. sed doctio- 
rum consensum et veterum marmorum auctoritatem secutus sum, 
in quibus scriptum est Ahala. omnino Ala videtur eadem m* 



88 DiONYSlI LAMBINI 

tione dicendum ex Axilla, qua ratione velum fit ex vexillo [cf. 
Muretum VV. LL. 12 , 20. Opp. Tom. 2. p. 297 ]. 

§. 154. QUIA SI ITA DICERETUR OBSCAENIUS CO]VCURRERE>'T LIT- 

terae. immo syllabae. nam si curn nobis dicamus, audietur 
cumnOj, quod erit finitimum cunno^ quod nomen est obscaenum. 
superiore versu [p. 264 , 50.] lege , et dein pro deinde et exin 
pro exinde dicimus [repositurn in Erratis Operarum p. 384., sed 
neglectum ab editoribus. v. Meyerum p. 93.]. 

p.328. H C. 47. §. 158. QUAE PRAEPOSITIO praeter haec duo verba 

a. nullo alio in verbo reperietur. si praepositio ab nollo alio in 
verbo reperitur , quam in his duobus , peccant igitur qui scri- 
bunt abfuit, scribendumque est afuitj ut admonuit anno superiore 
Muretus , et ut scribitur in omnibus fere libris mauu scriptis 
[vid. annotata ad Brut. C. 80. §. 276.]. 

C. 48. §• 160. burrum semper ennius nusquam pvrrhum. ita 
legendum esse , quemadmodum excudendum curavi , testatur 
Quinctilianus iibro primo [c. 4. §. 15. Tom. 1. p. Spalding. 72.], 
bis verbis : sed b quoquc in locum aliarum dcdimus tUiqutUido, 
unde Burrus et Bruges et baiaena. testatur et Poinpeius 
Festus in voce balaena, 

* C. 49- §. 165. hs huius co>r:ix\[T\Tis conSECTATioirB, liher 
unus manu scriptus liabet confectione [et sic (ind. 38. cum Vi- 
teberg. , consectionc August, XiJ, 13- cum Dresdensi apud Meye- 
rum p. 107., s et f propter similituclinem ductuum, (juibus bae 
litterae fbrmari solent , confusis. vid. Drakenboi ch. ad Sil. 
Italic. 9, 335. et ad Livii 5. 3, 8.]. 

§. 166. id quod nescu obbst. videtur aliquid deesse ad id, 
ut contrarium contrario omni ex parte opponatur. ncmpe sic 
Jegendum sit, id quod scis prodest nihil ; multuni id quod nc- 
scis obest [Lambini coniecturam egregie firmat cod. Monacensi 
apud Meyerum p. 108., in quo sic est scriptum , id (juod scis 
prodest nihil ; id quod nescis obest multicm.]. quod apparet ei 
iis, quae sequuntur. 

C. 150. §. 167« i^ T quarto accusatioms. si Divinationem el 
orationem, quae deinceps sequitur, in qua iudices cohortatui 
ad severe iudicandum, numeres in actionibus Verrinis, baec 
unde hic locus est , erit sexta. est enim in Oratione de Signij 
[IV. Accus. c. 52. §. 116. p. 181, 26.]. 

§. 168. extr. sed eas aut vi>cieba>t aut expleb.wt parum. 
secutus sum quosdam vulgatos, quibuscum congruunt et nonnuili 
manu scripti. nam alii partim habent, sed eas haud vinciebant 
aut exvlebant parum, partim , haud vinciebant haud explebani 
parum hoc me ipsum delectat. quae lectio mea sententia reii- 
cienda est [pravae lectionis fontem indicare mihi videtur cod. 
August. XIJ , 13., a quo plane absunt hacc sed eas aut vincie- 
bant aut explebant y ita ut quod deinceps sequitur parum , in- 
doctus aliquis librarius quum non haberet quo referret , coniun- 
geret curn reliquis hoc modo, parum hoc me delectat, inquiunt. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 89 

sed in recepta consentiunt , Lambini correctionem egregie fir- 
mantes , codd. Gudd. 2. et 38.], 

C. 5l. §. 170. nimis enim insidiarum. quidam hic legi vo- 
lunt nimium. 

§. 171. ante huic. quae ad hunc locum pertinent, repete 
cx Bruto [C..18. §. 71. p- 213, 50.], quum neque Musarum sco- 
pulos quisquam superarat, Nec dicti studiosus erat. — Ante hunc. 

§. 173- theatra tota exclamant, legendum reclamant _, 
quomodo loquitur libro tertio de Oratore p. 201 , 49. [c. 50. 
§• 196.[. 

C. 52. §' 174. IN HOC EUM SUMMIS LAUDIBUS FERUNT. alll ll- 

bri vulgati habent, hoc in eius summis laudibus ferunt [et ita 
codd. Gudd. 2. et 38. et August. XII, 13.]. quam lectionem ob 
id non sum secutus , quod ita potius dixisset, hoc in eius sum- 
mis laudibus ponunt. malim tamen ita legi, hoc in eius oratio- 
nibus summis laudibus ferunt. arbitror enim vocem orationibus 
a scriptore librario esse praetermissam. 

C. 56. §. 186. NUMERUS AUTEM WOTJDUM DEPREHENDEBATUR. SlC 

est legendum, non ut in aliis vulgatis, non domo depromeba- 
tur y in aliis , non modo depromebatur [hoc est in Gud. 2., al- 
terum in Gud. 38., neutrum in August. XII, 13., a quo absunt 
haec domo depromebatur neqne habebat aliquam necessitudinem, 
culpa, ut equidem arbitror., scriptoris librarii.J. ita autem le- 
gendum esse quum ex huius loci sententia, tum ex antiqua 
scriptura conieci , quae talis est, non domo depremebatur ; nam 
depremebatur depravatum est ex deprendebatur. 

§. 183. sesquiplex paeajnt. sic habent omnes fere libri vul- 
gati , sed duo scripti sesqui paean, ego hoc parvi momenti 
esse puto. illud non negligendam , quod dicat aequalem fieri 
dactylum, duplicem iambum , sesquiplicem paeanem , quum di- 
cere debeat, fieri aequalem partem dactyli , duplicem iambi, 
sesquiplicem paeanis. itaque sic forte \jortasse\ legendom est, 
ita fit aequalis dactyli., duplex iambi, sesquiplex paeanis. sub- 
inteilige aut repete e superioribus pars. paulio ante autem sic 
censet legendum Budaeus, aut altero tanto maiorem aut ses- 
qui [ex Aristotelis Rhetor. 3, 8. hunc locum explicare aggressus 
est Meyerus p. 123. unum moneo , codd. Gudd. 38. et A,ugust. 
XII , 13. in sequens pean sive paean cum Dresdensi con- 
spirare, Gud. 2. perplexe ut solet sesquens pean repraesentare.]. 

C. 58. §. 198. NEC vero nimius is cursus ESTO NUMERORUM 
oratiohis dico. sic ego restitui , atque ita legi debet. supra 
autem primo versu huius paginae [p. 270, 1. C. 57. §• 193. 
legendom^ sed ipsos non senlire cur utantur. 

C. 62. §.210. ION EMIM ID AGIT UT IWSIDIATOREM OBSERVET. 

isic esse legendum , etiam si nulli codd. mss. adinvarent, sen- 
tentia et veritas ipsa declarat. numquam enim iudex insidiator 
oratori aut actori, sed ab oratore tamquam insidiatore sibi inter- 
dum timet [eaque correctio probatur Ernesto, summo viro, not. 
ad h. 1. 94. Vol. 1, p. 652. sed mutandi causam non esse satis 



90 DIQNYSil LAMBINI 

■ 

idoneam, Meyerus ostendit locis tum ipsius Ciceronis h. 1. C* 

61. §. 208., tum Quinctiliani IX. 4, 129. Tom. 3. p. Spald. 629.J. 

§. 211. NEC DICO IN ORATIONE *QUAM IPSE INCLUDIT* SED IN 

orationis reliquis partibus. haec verl>a [quam ipse includit\ 
arbitror non esse Giceronis , sed aliena atque ab aliquo ad 
oram libri adscripta , quibus significabat ille qaisquis fuerit , 
perorationem numeratam et quodaramodo inclusam esse in iis- 
orationis partibus, in quibus numerose fusam orationem locum 
habere dixit M. Tullius. quodsi quis contendat esse Ciceronis, 
ita esset legendum, quam ipse inclusi ; quod tamen loquendi 
genus non esset satis concinnum. quod autem aiii haec verba, 
quam ipse includit, sic interpretantur , quam ipse orator termi- 
nat , ut sit haec huius loci sententia , de peroratione non esse 
opus praecipere , quamdiu haec numerosa oratio in ea sit reti- 
nenda , utpote quam ipse orator includit ac terminat, ut lon- 
gior esse non possit, multo minus probo. dixisset enim potius, 
quam ipse finit ac terminat, vel quam ipse claudit ac terminat 

b. C. 63. §. 212. INSISTIT AUTEM AMBITUS |{ PEDIBUS PLURIBUS, 

quis non videt ita legendum, non ut est in vulgatis libris omni- 
bus, modis pluribus? insistit, inquit , id est finitur et termina- 
tur ambitus pedibus pluribus , e quibus pedibus (oon modis) 
unum pedem (non modum) est secnta Asia , qui pes (non, qui 
modus~) Dichoreus vocatur. 

§. 213. dein [non deinde , ut est apud Meyerum p. 137} 

MEMBRATIM TERNIS »TU DICERE SOLEBAS SACRAM ESSE REM PUBLICAM.u 

hunc locum miserabilem in modum laeeratum et mutilatum 
partim coniectura ductus , partim a codd. mss. sublevatus in in- 
tegrum restitui. quem sic explico : haec quae sequuntur mem- 
bratim dicuntur ternis , id est , ita ut singula membra terni» 
pedibus constent. quum igitur duo membra sint, sex insunt 
pedes. tu dicere solebas ; hoc est unum membrum, in quo 
sunt tres pedes , spondeus , trochaeus seu tribrachys, spondeus. 
sacram esse rem publicam; alterum membrum, in quo sunt item 
tres pedes , iambus sive anapaestus , si m non elidatur, iambus y 
dactylus. 

§. 214. HAEC ITEM MEMBRATIM QUATERNIS. hlinc loCUm feli- 

cissime restitui, quem , ut a litterarum studiosis gratiam ineam, 
etiam declaro. deinde , inquit, quae sequuntur similiter mem- 
bratim dicuntur, pedibus quaternis. singula enim membra qua- 
ternis pedibus [ita correxi valgatum membris, operarum vitium} 
constant, et dichoreo quo ambitus clauditur , hoc modo : Qui- 
cunque eam violavissent ; hoc est primum membrum, in qua sunt 
pedes quattuor , spondeus, iamhus , anapaestus, spondeus. ab 
omnibus esse ei poenas ; secundum membrum, quod item quat- 
tuorpedibus constat, iambo, anapaesto, iambo [hoc addidi, negle- 
ctum a librario] , spondeo. sequitur et clausula ambitus, id est 
pes extremus dichoreus, qui periodum seu ambitum terminat, 
persolutas [locus integer sic esi aLaaibino coustitutus p. 272, 24. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P, I. 91 

IMe stante C. Carbo C. F. Tribunus Plebis in concione dixit 
Ihis verbis : O M. Druse , patrem appello/ haec quidem duo bi- 

nis pedibus incisim. dein membratim ternis : Tu dicere solebas, 

saeram esse rem publicam. deinde item membratim quaternis, 
\post clausula ambitus : Quicunque eam violavissent, ab omnibus 

esse ei poenas persolutas. persolutas dichoreus ; nihil enim ad 
\rem , extrema illalonga sit an brevis. cf. Quinctilian, IX. C, 4. 

§. 103. Tom. 3. p, 610.]. 

C. 65- §. 220. ALTERUM SI FIT INTOLERABILE VITIUM EST ALTE- 
RUM KISI FIT DISSIPATA ET IWCULTA ET FLUENS EST ORATIO. nillil 

imuto. verumtamen non ceiabo lectorern , in quibusdam libris 
jmss. scriptum esse alterum si sit , et mox alterum nisi sit [vid. 
iDrakenborch. ad Sil. Italic. 9, 335. p. 469.]. 

C. 60. §. 221. WE BREVITAS DEFRAUDASSE AURES VIDEATUR. H- 

ber unus manu scriptus habet defrudasse, fortasseque ita legen- 
dum. sic enim scribitur apud Noriium [1, 123. v. defrudare p. 
Mercer. 31, 8.] et itera apud Terentium in Phormione [I. 1, 10.], 
suum defrudans genium [vide Pareum Lex. Crit. p. 324.]. 

§. 222. QUASI HEXAMETORUM INSTAR VERSUUM QUOD SlT. legen- 

dum videtur quae sint. 

Ibid. sm membratim nOlumus dicere. quum ex aliis multis 
locis, tum ex hoc intelligere licet, quam tardi sint atque he- 
betes ludimagistri isti, qui in nugis sunt loquaces et si voles 
diserti, in elicienda vero cuiusvis scriptoris sententia, et in iu- 
dicando utrum mendosa sit lectio an emendata, aut muti aut in- 
epti et ridicule facundi: ut in hoc loco mirum quam caecutiant, 
quem non viderunt in omnibus libris vulgatis et manu scriptis 
esse mendosum , quod tamen ex eo quod subiicitur exemplo in- 
telligere licebat. missos faciant patronos : ipsi prodeant. quae 
verba diserte ait Cicero esse intervallo, id est caesim legen- 
da, non membratim. legerentur enim membratim hoc modo : 
missos faciant patronos j ipsi prodeant; et ita esset senarius. 
nunc autem quum intervallo leguntur aut pronuntiantur , mis- 
sos faciant palronos : ipsi prodeantj vitatur senarius. praeterea 
dicet haec duo esse xdit/LiuTa, quae Latini incisa dicunt. 

§. 223. defnde tertium xgoXov illi wos membrum. hic locuS 
vitiosa interpunctione obscurabatur neque ab istis ludimagistris 
intelligebatur, nedum alii ex iis intelligere poterant. sic igitur 
distinctus atque interpunctus, ut est in hac editione , hoc modo 
est intelligendus: tertium, sive xcolov Graece sive membrum La- 
tine, sequitur non longa comprehensio (non longam autem dixi, 
quia duobus membris absoluta est), et in spondeos cadit. hanc 
comprehensionem vulgo esse putant in his verbis, Cur de per- 
fugis nostris copias comparat is contra nos? a quibus quidam 
dissentiunt. ubi igitur est? non est, inquiunt, aCicerone posita. 

C. 67. §. 224. dichoreo finitur. videtur hic aliquid deesse, 
ut ita sit legendum dichoreoque Jinitur , vel et dichoreo finitur 
(ut]edendumjcuravimus), vel dichoreo enim > finitur , vel quia di- 



92 BIONYSII LAMBINI 

choreo finitur , vel simili quodam modo. subintelligitar autem 
comprehensio , et pertinet hoc ad illa superiora comprehensio lon- 
gior sustinetur, quae mendose leguntur in vulgatis libris com- 
prehensione longiore sustinentur. sunt autem illa ex Oratione 
pro Scauro, ut docti quidam existimant. extant enim ex hac 
oratione pauca quaedam dumtaxat fragmenta, in quibus tamen 
hic locus non reperitur. [ cf. ab Spaldingio nostro disputata ad 
Quinctiliani IX. 2, 15. Tom. 3. p. 389- nunc tamen locum ha- 
bent ista, qualiacunque sunt, ln Scauriana Maii et Peyronis, 
summorum virorum , industria egregie aucta et locupletata, §.45. 
n. Vol. 2. P. 2. p. Orell. 296.]. 

C. 70. §. 232. multi venalicii mercatoresque. legendum 
venaliciarii ; nam venaliciarii mangones snnt, qui servos vena- 
les habent, venalicii autem servi ipsi sunt venales. at hic non 
servi, sed servorum venditores significantur; itaque venaliciarios 
cum mercatoribus coniungit [vulgatam scripturam contra Lambi- 
num et Patricium defendit Lipsius VV LL. 3, 26. Opp. Tom. 1. 
p. Vesal. 299 sq. , auctoritate quum Nonii Marcelli , haec laudan- 
tis II, 919- p. Mercer. 183, 28. v. venalicii , tum Quinctilianx 
IX. 4, 14. Tom. 3. p. Spalding. 530 sqj 



VI. 

P .3* 9 . I! 1N TOPICA. 



«. 



C 1. §. 1. QUAE SUNT AB ILLO PLURTBUS LIBRIS EXPLICATA, 

duo libri manu scripti nou habent vocem libris. 

§. 2- UT SINE ULLO EP.RORE AD EAM RATIONE ET VI A PERVEKf- 

remus. iu duobus libris mss. non est ratione , neque rationem , 
quomodo legitur in vulgatis ; et sane videtur esse supervacanea. 
nam vel repetitar vox disciplinam, vel legendum ad ea , ut sub- 
intelligamus argumenta. ego ratione edendum curavi, ne nimis 
longe a lectione vulgata discessisse videar. 

§. 3. BimiME sum admiratus. legendum fortasse est demi- 
ratus , seu miratus simpliciter. 

§.4. multa saepe scripsisses. et P. Victorins in Annotatio- 
nibus in librum septimum Epistolarum [VII, 14] scribit se in- 
cidisse in librum antiquum, in quo ita scriptum esset multa saepe 
scripsisses , et ego ipse in codice ms. Bamabae Brissonii, iuris 
consulti doctissimi et causarum actoris Parisiensis facundissimi „ 
sine ulla Jitura vidi. scribere autem dicuntur iuris consulti, qui 
litigatoribus consulentibos scribendo cavent. 



EMENDATIOJNUM TULLIANARUM P. I. 93 

C. 2. §.10. appellatus ab asse dando. sic est legendum , 
non ut vulgo, ab aere dando, quis enim non videt, assiduum 
ilictum esse non ab aere , sed ab assibus ., vel ab assidendo , id 
est a muneris obeundi pro re familiari assiduitate ? quod quidem 
t tradidit Gellius XVI, 10. et Sextus Pompeius Festus in verbo 
assiduus» iam vero quid aliud buius legis verba significant, quam 
'quod traditum est a Varrone libro primo de Vita PopuJi Ro- 
tnani, ut refert JYonius [1, 340. v. proleiarii p. Mercer. 67.]) 
iissiduis , id est locupletibus cives assiduos, id est locupletes con- 
tracto aere alieno creditoribus addictos licuisse assibus datis in 
libertatem vindicare et e vinculis eximere? idem autem proleta- 
iriis non licuisse, quia quum essent tenui et angusta re famiJia- 
ri, quumque rei publicae prodessent ea re dumtaxat, quod libe~ 
ros procrearent , se et suos liberos familiamque totam in discri- 
men adducerent servitutique ac sectioni subiicerent, si debito- 
rem creditori addictum vindicare vellent? non fuit autem baec 
lex Aelia neque Sentia , sed XII. Tabularum. iccirco bas voces 
delevi [abest primum istud Aelia Sentia siv e Santia sive Sanctia 
a codd. Boetbii Vossiano sive Leidensi , quo in Topicorum Com- 
mentariis emendandis utor , et ab Oxonn. B et U , tuentur insiti- 
cium Regius 7711 oJim Colbertinus et Oxonn. ^, 7//, si vera 
narrant qui Operum Ciceronis Oxoniensi praefuerunt; nec aliter 
turba editorum librorum, quos equidem non paucos inspexi. 
deinde in vulgata ab aere dando quum scripti tum editi mire 
consentiunt. firmat eandem codex antiquissimus Vaticanus II. de 
R. P. c. 22. p. repet. edit. 174. unusOxoniensis est \p , qui tuea- 
tur Lambini correctionem. taceo codicem Boetbii Monacensem , 
in quo Comment, 1. p. 773, 17., ubi baec leguntur ab OreJlio 
lp. 506. laudata , assiduus quippe est locuples a dando aere nomi- 
natus , pro varia lectione manus prima dedit boc ipsum quod 
quaerimus, ab asse dando*]. ^ 

§. 11. alia ex forma. sic restitui reclamantibus libris 8 omni- 
bus vulgatis, in quibus Jegitnr formula 3 unum codicem manu 
scriptum secutus. quae lectio perspicue recta est [tuentur cor- 
rectionem et scripti et editi, quos equidem Boetbii causa perve- 
stigavi , omnes. ]. 

C. 3. §. 16. att in tabulis pateat. sic legi debet, non ut 
in libris fere omnibus, debeatur. sic enim loquebantur veteres. 
M. Tullius Pbilipp. II. septies millies sestertium , quod in tabulis, 
quae sunt ad Opis , patebat [ita Nizolius p. 522. v. pateo. locus 
Ciceronis p. 603 , 3. C.37. §.93. sic babet : TJbi est septies milies 
sestertium , quod patet in tabulis , quae sunt ad Opisl]. idem 
pro Quinctio [scribendum pro Q. Roscio~\: Non habere se hoc 
nomen in codice fatetur, sed in adversariis patere contendit 
[dabo locum eRosciana p. 38, 32. C. 2. §.5. plenioremr non ha- 
bere se hoc nomen in codicem accepti et expensi relatum confite- 
iur , sed in adversariis patere contendit. Lambinus ut solet Wi- 
zoJium est secutus, quem v. 1. 1. ]. 



94 DIONYSII LAMBINI 

C. 4. §. 18« secundum puerulorum. quidam libri manu scri- 
pti habent puerorum [sic certe narrantur habere codd. Oxonn. 
B. U. tp et habet Vossianus meus. utrumque repraesentare video 
Boethii codices 11. Comment. p. 781. sq. ]. 

§. 20. quicum coinnubii ius pj ok esset. liber unus ms. habet 
connubium non esset [utrumque aeque firmant libri et scripti et 
editi, quorum recensum agarn suo loco.] # 

§. 23. QUONIAM USU AUCTORITAS FUNDI BIENNIUM EST. SIC hunc 

Jocum emendavi detracta littera s de voce usus. per usu aucto- 
ritatem autem significari puto iuris firmitatem ac stabilitatem 
quaesitam usu rei bienni. quod autem quidam sic legi volunt 
et hic et in Oratione pro Caecina [p. 233, 46. C. 19. §. 54.] , 
usus auctoritas fundi biennis est , hac sententia, usus biennis 
fundi est fundi auctoritas ; id est, si qnis fundo usus sit biennium, 
ius ei usu quaesitum est , seu is usu cepit fundum: non probo. 
hanc eandem autem sententiam ex ea quam sequor lectione eli- 
cio , neque tantam vim verbis affero. iam sic dictum puto usu 
auctoritas , ut usu capio [codex Boethii Regius 7711. sic habet, 
quando auctoritas usus , particularum quoniam et quando , id 
est qm et qn , propter haec ipsa compendia non infrequenti con- 
fusione. consentit in auctoritas usus Boethii Operum editio prin- 
ceps a. 1491. docta manus adscripserat usus auctoritasque.]. 

Ibid. AT IN LEGE AEDES NON APPELLANTUR. ad hunc locum 

explicandum ac declarandum pertinent verba legis , quae sunt 
Luiusmodi : Usu auctorilas fundi biennium esto ; ceterarum rerum 
usus annus esto. id est, biennium valeat ad quaerendam fundi 
possessori auctoritatem et usu capionem* quod similem vim habet 
ac si quis dicat, fundus biennium possessus usu capitur et ius 
quaerit possessori , ceterae res annum possessae usu capiuntur. 
si quis igitur dicat, at in lege aedes non appellantur > id est non 
commemorantur, seu de aedibus silet lex , ideoque in ceterarum 
rerum, quae anno uno usu capiuntur, numero habendae sunt: 
summo iure ita iudicandum esset, sed aequitas plus valere debet, 
quae paribus in causis paria iura desiderat. aedes autem fundo 
eo sunt pares aut similes, quod quemadmodum fundus in rebus 
soli numeratur, ita et aedes. 

Ibid. ET SUNT CETERARUM RERUM QUARUM ANNUS EST USUS. 

[sic interpungendum, quarum annus estusus]. id est , et sunt 
in numero aliarum rerum, quarum usu auctoritas annus est/ 

i| sic esse legendum, veritas et ratio pervincunt. annuus autem 
factum ex annus , propter vocem usus : quasi vero hae voces ita 
cohaerere deberent annuus usus 5 quod longe aliter est. nam ut 
scriptum est in lege, usus seu usu auctoritas fundi biennium esto, 
ita ceterarum rerumusus annus esto. potest tamen deleta voce 
usus hoc modo legi, ceterarum rerum annus esto [scribendum 
ceterarum rerum > quarum annus est]; ut subintelligatur aucto- 
ritas [non omnium 3 sed rerum omittit codex Erfurtensis apud 

Wunderum V. C. p. 30. , omittunt codd. Boethii Voss. et Regius, 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. i. 95 

editi quoque, quod scianij omnes. sola enim Princeps a, 1491» 
habet illud celerorum omnium quorum.]. 

§. 24. QUOAD PARIETIS COMMUNIS TEGENDI CAUSA TECTUM PRO- 
IICERETUR, EX QUO TECTO IN ElUS AEDES QUI PROTEXISSET AQUA DE- 

flueret. hic loCus erat antea inexplicahilis , quum scilicet ita 
legebatur , ex quo in tecium eius , aedes qui proteocisset , aqucb 
dejlueret. nuncautem restitutus in antiquum statum planissimus 
est [sic corrigenti Lambino assunt Boethii codices quum scripti 
tum editi, tenent illi tamen partim quanlum , partim quod , prae- 
ter Venetam a. 1570., quam repraesentare video Lambinianum 
quoad. sed quod pro quoad valet quantum sive iti quantum» 
vid. Oudendorp. ad Caesarem V. de B. G. c. 18. §» 1. p. 234-1* 

C. 5. §. 27. QUO EX GENERE QUAEDAM INTERDUM NOBIS DEEINIEN- 

da sunt. legendum quaedam inierdum vobis definienda sunt 
[exOmissis post Tom. 1. p* 380. repOsitumque in Erratis p. 384.]* 

Ibid. est tamen quaedam conformatio insignita et impressa 
intelligentiae quam notionem voco. partim sic habent libri ve- 
teres , ^artunimpressaintelligentia , quam posteriorem lectionem 
quidam magis prpbant , ego priorem magis p-robo [ex Omissis 1. I. 
p.380, sed id ipsumcorrigendum ex Omissis post Tom. 4 p. 624* 
hoc modo : quam posteriorem lectionem quidam improbant , ego 
autem probo. ergo et impressa intetligentia probabat Lambinus, 
| alterum condemnabat. quod reliquum est , et Boethii et Cicero- 
nis codices quum scripti tum editi partim hoc ipsum tuentur et 
impressa intelligentia j partim habent et impressa in intelligentia. 
solus ut videtur , Oxon. q. cum editione Operum Boethii prin- 
cipea.1491. consentit in tertium illud et impressa intelligentiae.ji 

C 7. §.30- SED INUTILITER AD MUTANDOS CASUS IN DICENDO- 

legendum potius, ut habent libri duo veteres , in docendo [ex 
I Omiss. post Tom. I. p. 380« vid. annoti ad I. de Invent. C. 34* 
§.57]. 

§. 32. QUA fluctus alluderet. sic esse legendum vidit 
homo doctus Io. Passeratius. nam eludebat [id est eluderet] plane 
ineptum est sic autem £atullus in Carmine de Pefei et Theti- 
dis Nuptiis [62,67. 8.], Omnia quae toto delapsa e ccrpore 
passim Ipsius ante pedes Jluctus salis alludebant. sic et Proper- 
tius III. 16. [1. 2. p. Burmann. 657.] , Clausus ab umbroso qua 
alludit pontus Averno Humida Baiarum stagna Misenus aqua. 
nam sic emendavit Io. Auratus [Lambini correctio probatur Co- 
lero in Parergis p. 358. et Heindorfio ad IL de N. DD, C. 39. 
§. 100- p. 212. sq. , ubi tamen cff. post Davisitim annotata ab re- 
liquis interpretibus p. Creuzer. 365. sq. sed codices Boethii COn- 
sentiunt , opinor, in eluderet sive elideret. et sic Boethius de 
Defin.it. p. 657'. septima est , inquit , xard /usrafpOQav , id esi per 
translationem j ut Cicero in Topicis , litus est qu o d fl uctu s 
eluit.]. idem Passeratius paullo post [p. 279> 27. C. 8. §, 34} 
legendum eenset in oratoriis partibus , ubi vulgo legitur arti- 
lus [nempe in tam affinibu3 parte et arie faeiiis est lapsus* 



96 DIOOTSII LAMBINI 

cf. Interpp. ad Livii 1. 15, 4. Tom. 1. P. 1. p. repet. edit. 134. 
8ed libri nostro quidem loco nihil variant.]. 

C. 10. §. 45« oratoribus et philosophis. legendum potias, 
tit habet liber vetus mihi a Leod. Querno, collego mco, viro 
humanissimo commodatns , oratoribus et poetis [^x Omissis 1. 
1. p. 380. sed et scripti et editi vulgatam taentur , nec iavet 
correctioni Boethias Comment. 4. p. 814.]. 

C. 11. §. 46. REI MAXIME CONTRARIA SUPERIORl. delenda VOX. 

rei [ex. Omissis 1. I. p. 380. repositumque in Erratis p. 384. , 
sed non addicunt Boethii codices , quorum plerique habent re 
maxime contraria superiori.]. 

C. 12. §• 51. WlttlL HOC AD IUS AT) CTCERONEM INQUIIUT 

gallus noster. libris omnibus invitis Jegendum censeo , nihil 
hoc ad nos [nec aliter Boethius IV. Comment. p. 8l8.]. 

Ibid. nimium te amare videare. quod est ^Eniy.ovoeTov. 
erat autem Trebatias Epicareus. sic in epistola quadam ad eundem 
libro septimo [p. 76, 11. VII , 12]: Indicavit mihi Pansa meus , 
Epicureum te esse facium. o castra praeclaral sequitur , sed 
quonam modo ius civile defendis ; quum omnia tua causa facias , 
non civium? 

C. 13. §. 55. iiunc metuere alterum in metu non ponere. 
liber unus manu scriptus habet, hoc metucre , alterum in metu 
non ponere. et ita legendum [de meis solus Vossianus dedit hoc 
metuere 9 idque apposita interrogandi nota. vid. Emestum , 
summum virum , not. ad h. 1. 6l. Vol. 1. p. 675. ]• 

Ibid. ID QUOD SCIS PRODEST NIHIL ID QUOD NESCIS OfiEST. for- 

tasse aliquid deest, atque ita legendum , id quod scis prodest 
nihil , multum id quod nescis obest [cf. annotata ad Orat. C. 49» 

§.166.]. . , 

C. 16. §• 61. ab eo 1 quo certe fit. libri omnes vulgati 
in quo habent , plane mendose ; duo libri manu scripti a quo , 
quod perspicue rectum est. 

Ibid. caesa cecidisset abiegna ad terram trabes. mendose 
legitar in quibusdam libris vulgatis caesae cecidissent abiegnae 
ad terram trabes. primum enim constat , veteres dixisse trabes 
in numero singulari recto casu pro trabs ; deinde sic habent 
aliquot libri mss. , quemadmodum edendum curavi. non dissi- 
mulabo tamen ita legi apud Varronem et Priscianum caesa ac- 
cidisset [cf. annotata ad II. Rhet. ad Herenn. C. 22 §. 34. et 
ad I. de Invent C. i\9 §.91.] 

C. 17. §• 63. ETI\M EA QUAE FIUNT PARTIM SUNT IGNORATA FARTIM 

voluntaria. Goveanus tollebat particulam etiam et coniungens 
cum superioribus haec ita legebat, ut ea quae Jiunt partim sint 
ignorata partim voluntaria. cuius sententiam et coniecturam 
adiuvat codtx unus mss. Memmianus et alter Brissonianus. 

§. 64, QUAE AUTEM FORTUNA VEL IGNORATA VEL VOLUNTARIA. 

quidarn sic Legi volunt, quae autem fortuna _, ignorata. quibus 
facilius assentirer, si adderetur copulatio etiam y hoc modo, quae 
autem fortuna , etiam ignorata [ex Omissis p. 3S0.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 97 

Ibid. SI TELUM MANU FUC.IT MAGIS QUAM IECIT. legenduiU 

puto manum fugit , ut et libro tertio de Oratore [p, 197? IX 
G. 39» §• 158. ]• in duobus quidera iibris rass. reperi scriptum 
manus fugit [iJlud maimm jugit tuetur Veneta librorum Boetbii 
Dialecticorum editio a. 1566., quam alteram nominabo, negle- 
ctam abEberto viro sagacissimo. inVenetaea, quae mibi prima 
est, a. 1497- 99« 7 manus docta correxerat manus fugit , corre- 
ctionem firmare videtur codex Vossianus, in quo sic est scri- 
ptum, si telum manu est manusve fugit magis quam iecit.]. 

§. 65^ et adrtbentur iw cqnsilio. legendum videtur in 
consilium , vel , ut habet liber vetus Leod. Querhi , in consilia 
[ex Omiss. p. 380. de meis nuJlus in consilium, at codd. Voss. 
et Regius, et edd. Ven. Q. et Glareana 2., quae vulgo habetur 
praestantissima, boc ipsum tuentur in consilia]. 

§. 66. plurimus eorum usus est. baec absunt a quibusdam 
Jjbris mss., unde mihi orta suspicio est , verendum esse ne sint 
aliena. nam iis sublatis integra erit sententia , ut scilicet baec 
ornnia pendeant usque ad id quod mox sequitur , parati esse 
debent, hoc modo : in omnibus igitur iis iudiciis t in quibus 
ex bona Jide est additum : ubi vero etiam ut inter bonos bene 
agier , id est , in fiduciae iudicio, in primisque in arbitrio rei 
uxoriae, in quo est quod aequius meliuSj parati esse debent iu- 
jrisconsulti. denique in exemplis Manutianis haec verba non 
coraparent, neque in Florentinis [absunt et a codice Vossiano, 
habet ea Regias et inter Oxonn. q, Boethii codices repraesen- 
tare vidi, partim primus causarum usus est , partim plurimus 
earum usus est, verbis leviter immutatis.]. 

Ibid. ut inter bonos bene agier. verbum oportet , quod 
erat foris et aliunde inculcatum , delevi codicum aliquot mss. 
auctoritate fretus. abest item in epistola quadam ad Trebatium^ 
cuius initium est Mirabar quid esset [ p. 76, 15. VIJ. .Epp. 12.], 
atque ita in ea legendum , XJbi porro illa erit formula fiduciaej 
inter bonos bene agier [cf. omnino III. de Off. c. |5. §. 
61. et c.l7. §. 70.]? 

C. 20. §. 74. NAM et verberibus tormentis igni fatigati 

QUAE DICUNT EA VIDETUR VERITAS IPSA DICERE. SIC CXCudendum 

curavi, secutns et librorum manu scriptorum auctoritatem et 
Manutianorurn exemplum. nam alii vulgati habent mendose j 
nam et verberibus torti in igni fatigati quae dicunt [correctio- 
nem de meis tuentur codd. Vossianus et Regius.]. 

§. 75. ut staleno nuper AcciDiT. sic esfc legendum atque 
ita legitur in exemplis Manutiani-', non ut in aliis vujgatis, Sta- 
lerio. est enim hic iile Sialenus \ quem commemorat et iri 
Bruto, his verbis [p. 234, 3. c. 68. §. 241.]: C. Stalenus in 
facinore manifesto deprehensus poenas legibus et iudicio dedit 
[iocum suppeditavifc Nuolius p. 551» v. poena]. et in Cluentia- 
na , his verbis [p. 265, 41. C. 28. §. 78.], iam cctera nota sunt 
omnibus t ut cum illo (Staleno) Oppianicus egerit de pecuniai 

7 



98 DIONYSII LAMBIM 

ut ille se redditurum esse dixerit ; ut eorum sermonem omnem 
p.33o. audie j[ rint viri boni , qui tum eonsulto prope in occulto stelis- 
a ' sent ; ut res patefacta atque in forum prolata et pecunia omnis 
a Staleno extorta atque erepta sit [de Staleno iudice nammario 
vix dubites. cf. II. Accusat. c. 32. §. 79- de meis qui propius 
absunt a vero , hi Staicno babent, rnutatum deinceps in Stage- 
no et Stagerio sive Stagenio ; reliqui Stalerio sive Stalcrio prae- 
ferunt. cf. Peyron. Fragmm. Oratt. Ciceronis lnedd. p. 190.]. 

§. 78. BJENTUR EOS ESSE QUALES ESSE SE IPSI VEElNT. quidam 

Jegi volunt, idque ex auctoritate veterum librorum , videntur 
eis esse quales esse se ipsi vclint. ego si baec vetus est scriptu- 
ra, malim sic , videntur ii tales esse quales csse sc ipsi velint 
[ex Omissis p. 380. libri a me adhibiti paucissimi firmant rece- 
ptam, plures videntur et viderentur praeferunt. sed reri et vi- 
deri confinia vocabula varie corrumpi a librariis docuit Drakcn- 
borchiusad Livii 22. 57, 7. Tom. 7. p repet. edit. 330.]. 

C. 21. §. 80. nec tamen in maximis. legenduin fortasse est 
nec tamen ccrlis. 

Jbid. SED OMNIS QUAESTIO EARUM ALIQUA DE I\E EST QUIBUS 
CAUSAE COJVTINENTUH AUT UHA AUT PI.UHIIMS \UT M)\M'>Qi:AM OMM- 

bls. existimant quidam legendum , sed omnis quaestio earuni 
de aliqua rerum est j quibus causae continentur. quibus prope- 
pemodum assentior [idern in Omissis p. 380. »Quidam sic legi 
volunt, pars causae est j si quidcm omnis quaestio earum ali- 
qua dc re est j quibus causae continentur.*]. 

C. 22. §• 83. ADDITUB ETIAM DESCRIPTIQ QUAM GRAr.CI X a 9 a ~ 

•.'.TijQa vocant. nonnulli libri vulp;;'.ti babcnt quam Gracci y.u- 
i.ayQOKpijv vocant, quidam quam Graeci yaouy.Trjou vocantj quos 
sequimur , alii quam Gracci vnoyoarpijv [mei Voss. et Regius 
quam yuouy.Tqou Graeci vocant praeferunt. reliquam lectionis 
varietatem, e Jibris Boetbii collectam , dabo alias. horum nul- 
lus tamen est qui tueatur illud quem. cf. annotata ad Somn. 
Scip. p. 9. i" Appendice editionis Bonnensis Ciceronis Libro- 
rum de lle Publica ]. 

§. 81. COMPARATIONUM AUTEM DUO UNUM DE EODEM ET ALIO 

ALTERur.i de maiore et minore. Coveanus dicebat, se non videre, 
quamobrem tertium genus comparationis praetermiserit , in quo 
qnaeritur , paresne an aequales res sint , an impares et inae- 
qualesj ego ei respondebam, eo quaestionis genere, quo quaeritur, 
sitne aliquid idem an aliud, ut si qnaeratur, sitne idem ami- 
cus et assentator, contineri id quod iile appellat tertium genus: 
ut si quaeratur , tantumdem peccet mendax, quantum periurus 
necne , vel sintne peccata aequalia? 

ib ; d. SINTNE expetendae divitiae sitne fugienda paupertas? 
vel sic legendum vel , ut habet liber unos manu scriptus , sintnc 
expetendae divitiae, fugienda paupertas [exOmissis p. 3S0. sed 
et alterum si expetendae divitiae , si fugienda paupertas ? vel , 
si quis hoc maiit, si expctendac divitiae , fugienda pauper- 
tas? recte dici pluribas defendit Cuiaxius Observatt. 3, 2)7 '.']? 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. i: 99 

C. 23. §. 88. CONSEQUENTES ANTECEDENTES REPUGNANTES. llber 

linus raanu scriptus habet consequens , antecedens , repugnans ; 
quae lectio non est reiicienda. malim tamen Jegi, a consequen* 
tibus , ab antecedentibus , a repugnantibus. 

§. 90. INSTITUTIO AUTEM AEQUITATIS TRIPARTITA EST. legO ^ 

institutum autem aequitatis triperlitum est; et moi, altera [vo- 
luitne alterum?~\ aequitati conveniens, 

C. 26- §. 97. ut moratae. sic habet liber unus manu scri- 
plus, et item exempla Manutiana; neque dubium est quin haec 
Jectio recta sit , vulgata autem moderatae prava et mendosa [de 
meis firmant moraiae Venn. 1. et 2.]. 



VII. 

li PARTITIONES ORATORIAS. 



C. 1. §.3. eloquendi comes est. tres libri mss. habent elo- 
quendi communis est. verumtamen nihil muto. 

Ibid. earumque omnium rerum custos est memoria. duo 
libri manu scripti habent sed earum rerum omnium custos esi 
memoria [ et sic codex Rehdiger. , a quo abest etiam illud est , 
de Ernesti sententia damnatum a Chr. Gothofr. Schiitzio Vol, 3. 
P. 2. p. 296.]. 

§. 4. QUAM CONTROVERStAM SEU CAUSAM WOMINO. duO libri 

manu scripti habent quam causam nomino ., unus ita ut eden- 
dum curavimus. 

C. 2. §. 5. ARGUMENTIS QUAE DUCUNTUR EX LOCIS AUT IX RE 

ipsa insitis aut assumptis. videtur distinctio Jocanda post vocem 
insitis , aut sic legendum, argiimentis aut in re ipsa insitis dut 
assumptisj quae ducuntur ex locis [ex Omiss. p. 380.]. 

§. 7« [TUM EX TOTO ....... AUT PARIUM AUT MINORUM.] 

quum ego saepe multumque dubitassem quumque etiam nunc 
quaeri a doctis viderem , cur hic paene dicam inepta et super- 
vacanea inculcaretur earundem rerum aliquantum discrepanti- 
bus verbis iteratio et inanis TavzoXoyia, consultis tandem libris 
veteribus comperi, illa quae infra ponuntur ab illo Joco ut de- 
finitio y ut contrarium usque ad illa verba [p. 283 , 13. c. 3. §.8.], 
bmnibusne igitur ex his locis , abesse ab illis libris, qua re cOra- 
perta primum coepi suspicari, illa omnia esse aliena* deinde 
quum viderentur mihi Ciceronis sermoni simillima et quasi ge- 
mina, revocans me idemtidem atque animum modo huc modd 
distrahens illuc , Topicorum eum Jocum ? in quo de locis dispu- 



100 DIONYSII LAMBINI 

tat, cam hoc in qao versamur diligenter contuli. qao facto 
reperi haec ita esse eadem , ut ex Topicis plane ad verbum 
descripta et in hunc locam translata videantur. tum vero non 
dubitavi, quin haec primum ab aliquo Cicerohis studioso ad 
oram libri e regione eorura , quae hic de locis dissernntur, 
fuerint adscripta , deinde a librario in contextam verborum re- 
lata. postremo ab aliis ea, quae petita erant e Topicis, hic 
sunt retenta ac servata , quae autem sunt htiius libri , ut super- 
vacanea et aliena omissa ac reiecta. haec igitur mea sententia 
est, totum hunc locum , quem his duabus notis [] inclusi , esse 
delendum, ut e Topicis [c. 2. §. 8. p. '277, 6. et c. 3. §. 11. p. 
277, 17«] ab aliquo lectore 9 non a Cicerone, repetitum [hunc 
jpsum locum paullo contractiorem dedit codicis Gud. 2. scriptor 
librarius parum diligens. sic enim ille: Tum ex toio , tum ex 
(hoc om. cod. Rehdiger.) parlibus , tum ex notatione ( cod. Reh- 
diger. cx nota), tum ex his rcbus quae cjuodammodo affectae 
sunt ad id de quo quacritur , alia coniugata appetlantur , alia 
ex genere , alia ex forma (haec absunt a cod. Rehdiger.) , alia 
ex similitudine , alia ex diffcrentia , alia ex contrario , alia ex 
coniunctis j, alia ex antcccdentibus > alia cx consequentibus , alici 
ex repugnantibus j, alia cx causis , atia cx effcctis (cod.Rehdi- 
ger. ex effectibus~) , alia cx comparatione maiorum aut parium 
aut minorum. pergit ilJe: ut diffuiitio , ut contrarium , ut ea 
quae sunt quasi coniuncta aut ca quae quasi pugnantia inter se, 
omissis quae sunt his interposita apud Ciceronem.]. 

C. 3. §• 10, AUDITORUM EAM GENERE DISTINGUI. duO libri 

manu scripti habent auditorum cam gcnera distinguere , quam 
scriptaram rectam esse puto, tametsi vulgatam retinueriui ut 
probabilem et tolerabilem [codex Rehdiger. sic habet, auditorum 

tria sunt genera distingue , id est distinguenda. ad marginem 
Jibri posita leguntur haec : auditorum tria distingui oportet ge- 
nera, ]. 

C. 4. §. 12. INCREDIDILIA PROBABILIBUS INTEXIMUS. duO libri 

manu scripti habent interserimus [accedit codex Rehdiger.]. 

C. 6. §• 20. SI ET VERBA GRAVITATE DELECTA TONUNTUR. sic 

omnes quidem libri habent, sed tamen existimo legendum vel 
&> sic verba granditate || delecta , vel sic verba grandia et lecta 
ponuntur. supra autem eadem p, 289? 2. [c. 5« §• 15.] legendum 
fortasse est firmamenta ad ficlem apposita. 

C. 7- §• 23. diducitur. quidam libri manu scripti et item 
vulgati habent deducitur. deinceps autem legendum videtur, 
in verbum autem contrahitur oratio , quum aut dcfinitio ad 
unum verbum revocatur. 

§. 26. QUAE EST GEMINA LITTERATURAE QUODAMMODO. sic est 

legendum et ita scriptum est in omnibus libris manu scriptis. 
gemina autem id est simillima,- germana vero, ut habent libri 
omnes vulgati, praeter Manutianos , aliud est. significat enim 
quod Graeci dicunt yvr\o~iov , verum^ ut, germanos se putant esse 



EMENDATiONUM TULLIANARUM P. I. 101 

Thucydidas [Orat. c. 9- §. 32. p. 249, 480, »<* est verosThucy- 
didas. et in epistola quadam ad Atticum lib. 1. [17 (18). p» 
210, 7. ] ? germani negotiatoris est sub lustrum censeri. 

C. 11. §. 39- clamqr editus. liber unus ms. habet clatnor 
auditus. 

C. 12. §• 42. AUT IURE FACTUM DEFENDITUR AUT ULCISCENDI 

doloris gratia. sic legendum esse ratio vincit. ita enim loqui- 
tar idemCicero locis innumerabilibus, nunquam quisquam depel- 
iitur. 

§. Z|4. QUONIAM IN CONFIRMATIONEM ET REPREHENSIONEM DIVISE* 

ras fidem. vulgati libri babent diviseras orationis fidem, in 
mss. aatem tribas non est vox orationis. et vero supervacanea 
estj iccirco eam delevi. 

C. 13. §• 47- ET SI NON OMNIA DISPUTANDO CONFIRMABIMUS. 

haec lectio ita perspicue recta est, ut vel sine auctoritate co- 
dicum manu scriptorum probanda et recipienda sit. nunc au- 
tem eam trium librorum veterum auctoritas confirmat. 

C. 14« §• 51. QUONIAM IN UTRAQUE PARTE SUNT EXEMPLA. le- 

gendum fortasse est in utramque pariem [dedit hanc scripturam 
libris firmatam Gruterus, et habet cod. Gud. 2.]. 

C. 15. §. 53. grandia plena sonantia. sic reposui , unius 
codicis manu scripti aactoritatem secutusj nam vulgati habent 
gravia _, plena _, sonantia _, plane inepte et mendose. sic autem 
et supra dixit [c. 5. §. 17- p- 289, 13.], verba sonantiora , gran- 
diosa j laeviora et quodammodo nitidiora. praeterea sententiae 
potius graves , quam verba dicuntur. postremo idem M. Tullias 
in Bruto scribit Demosthenem verborum granditatem a Platone 
sumpsisse [p. 219, 36« C. 31. §.121.]. 

§. 54. QUIBUS ACTIO VOCE VULTU ET GESTU CONGRUENS ET APTA 
AD ANIMQS PERMOVENDOS ACCOMMODANDA EST. hic loCUS sic in in- 

tegrum ope codicum manu scriptornm restitutas, quanto planior 
quantoque concinnior est quam ut in vulgatis legitur? 

Ibid. CAUSA ERIT TENENDA ET PRO RE AGENDA. nOU videtur 

hic locus mendo vacare vel ex scripturae , quae in veteribas 
I codicibus reperitur, varietate. alii enim habent causa erit pro^ 
videnda , hoc tantum , alii causa erit tenenda et providenda , 
alii , causa erit acl peragendum ponderanda. ego putem sic le- 
gendum, causa erit tenenda et ponderdnda. 

Ibid. NAM QUIA HAEC VIDENTUR PERABSURDA QUUM GRAVIORA 
SUNT QUAM CA.USA FERT DILIGENTER QUID QUAMQUE DECEAT IUDICAN- 

dum est. sic erat in valgatis libris omnibus , quum graviora 
sunt quam causa, dilfgenter fere quid qimmque deceat. q-uae 
lectio plane inepta et inconciona est; haec autem , q.u-am repo- 
sui ex auctoritate codicarn manu scriptoram, et elegans et 
concinna. 

C. 16. §. 55« ET INTER se pugnantium rerum conflictatio». 
sic habent tres libri manu scripti, neque video, quamobrem. 
&unc vocein reformi.dare debuerim. nata enim est a, verbo con~- 



102 DIOJNYSII LAMBIM 

filicto seu conflictor, ut conflictio a confligo [cf. Gell.NN. AA. 6, 3.]. 

§. 56. fm. ET MISERATIO NASCITUR EX IIS REBUS AUT AMISSIS 

aut amittendis. ex his paucis verbis multa sunt menda exem- 
pta : primum praepostera et perversa erat interpunctio ; deinde 
totum hoc proprius locus augendi aliunde irruerat in hunc lo- 
cum, quum esset annotatiuncula; postremo vox periculo erat 
adventitia et a nescio quo fuerat afficta. quibus omnibus subla- 
tis et correctis veram scripturam restituimus. 

C. 17. §. 60. QUORUM DISSOLUTIO IN BREVITATE NON LATEBIT 

^reponendum ex Omissis in Indice Erratorum p. 38-t. non luce- 
bit, quod ipsum praefert Annotatio ad h. 1. p. 330. b.] aculei 
pungent. in uno codice manu scripto perspicue ita scriptum 
reperi non lucebit , in alio non latebit. ego non lucebit probo, 
aut, ut habent libri vulgati , latebit j sine negatione. deinceps 
autem in proximo membro quidam desiderant vocem magis 
aut aliquam aliam similem, ut legatur hoc modo , aculei magis 
pungent. 

C. 18. §. 61. quorum alterum finitum temporibus et terso- 
nis controversiam seu causam appello. duo libri veteres non. 
habent controversiam seu , sed in eis ita legitur, quorum alte- 
rum finitum temporibus et personis causam appcllo [atque hanc 
scripturam recte videtur firmare cod. Gud. 1. cf. ad h. 1. c. 1. 
§. 4.J. in eisdem ita legitur infra , sed est propositum quasi pars 
causae quaedam. inest enim infinitum in definito j et ad illud 
tamen referuntur omnia. 

C. 19. §. 65. aut quid sit superbia. duo libri manu scri- 
pti Iiabent, aut quid sit superbus. 

§. 67. aut in timore tollendo. duo libri manu scripti 
liabent, aut in timore deliniendo. ego nihil muto. 

C. 21. §. 72. APTO QUASI QUODAM VERBORUM MODO. malim 

legi apto quodam quasi verborum modo _, seu potius nodo ; ut 
per nodum verborum apta verborum clausula et concinna termi- 
natio intelligatur. verumtamen iudicent eruditi [ex Omissis post 
Tom. 1. p. 380«, quibus addantur ex Omm. post. Tom. 4. p. 
624. haec: »Vox quasi adiecta significat esse eixova, id est si- 
amilitudinem et imaginem quandam. itaque hoc ipso quasi de- 
»tracto translatio esset. at quae translatio sit verborum modus? 
»praeterea , quid sibi volunt haec verba modus verborum? non 
»enim id significant quod sentit et vult Cicero. vult enim ad 
»extremum ita apte claudi orationem oportere , ut neque quic- 
»quam redundet neque quicquam desideretur. hanc igitur aptam 
«orationis clausulam atque hunc verborum nexum non modum 
yverborum , sed nodum potius videtur appellare debuisse. sic 
»igitur scribendum censeo libris omnibus invitis et reclamanti- 
»bus; quamquam animadverti , in uno antiquissimo ex nodo , 
3>quod fuit initio scriptum, factum esse postea modo, et alia ma- 
»nu quam qua scripta cetera sunt duabus tibiis litterae n tertiam 
»esse adiectam et ex n factum esse m.«J. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 103 

C. 22. §• 74. IN QUIBUS QUOD VIRTUTEM MAXIME SIGNIFICAT FA- 

cillime forma laudatur. non placebat mihi vulgata lectio in 
quibus quidem quae virtutem maxime signijicat , etiam anto 
quam in codd. mss. incidissem, in quibus partim sic || legitur ,p.33i 
ut excudenduni curavi , partim sic 3 in quibus quod quasi virtu- a - 
tem maxirne significat. 

§. 75. AUT MULTA ET VARIA FACTA IN PROPRIA VIRTUTUM GENE- 

ra sunt digerenda. quidam Jibri mss. habent dirigenda. ego 
nihil mutandum censeo. 

§. 77* DUOBUSQUE MODIS IN REBUS COMMODIS DISCERNITUR. hoc 

totum in rebus commodis [cod. Gud. 2. in rebusque commodis] 
abest ab uno cqdice manu scripto. ego retinendum censeo ; se- 
quitur enim quod huic opponitur, in rebus autem incommo- 
dis est itidem duplex. 

Ibid. ET OMIfE QUOD EST EIUS GENERIS GRAVE SEDATUM NOX 

turbulentum. fuerat hic locus confidenter ab iis depravatus, 
qui eum ad vocem proxime antecedentem iniuriis referebant, 
neque videbant referri ad superiora illa , simulque altitudo ani- 
mi in accipiendis incommodis. est enim hic ordo verborum et 
sententia : liberalitas in usu pecuniae simulque altitudo animi 
in accipiendis incommodis ,et maxime iniuriis et omne quod est 
in iis y quae sunt eius generis grave, sedatum, non turbulentum, 
est animi altitudinis. vellem autem ita legeretur, et omne quod 
est in rebus eius generis grave , sedatum^ non turbulentum. 

C. 23. §. 79« Quo illa quae in DISPUTANDO. videtur aliquid 
deesse, ut consumitur, occupatur, versatur, sive quid aliud tale 
[et cod. Gud. 2. post disputando addit esl. cf. Ernest. ad h. 1. 
p. 709.3. 

§. 80. SUNT AUTEM ALII QUIDAM ANIMI HABITUS AD VIRTUTEM 
QUASI PRAECULTI ET PRAEPARATI RECTIS STUDIIS ET ARTIBUS. quum 

lectio vulgata multo iam ante , quam codd. mss. consuluissem, 
mihi displiceret (est autem haec talis, sunt autem alii quidam 
\ perfecti animi habitus') , poeteaque in aliis codicibus manu scri- 
ptis vocem perfecti non reperissem, in aliis in eius 1 ocum jictij, 
ego non sum veritus utramque de medio tollere ut alienam et 
supervacaneam. 

C. 24. §. 84. QUOD EWIM PERMAGNUM EST PRO NECESSARIO SAE- 

pe habetur. sic reperi scriptum in duobus libris calamo exaratis, 
i atque ita legendum est , non ut in vulgatis, permagni inlerest 

[Lambini correctionem firmant codd. Oxon. xp. ct Gud. 2., sed 
i v. Orellium Vol. 1. p. 544.]. 

C. 25. §. 88. est etiam quaedam quasi materies sub-iecta 

! SUASORI HOJMESTAS QUAE MAXIME SPECT VTUR IN AMICITIIS. hic loCUS 

qunm esset in omnibas libris vulgatis mendosus, miserum in- 

modum interpretes et ludimagistros antea torquebat : nunc au- 

tem a me restitutus non eget interprete. atque ad hanc me 

! ^mendationem, quasi manu duxit vetus codex ,. in quo scriptura 



104 DIONYSII LAMBINI 

reperi honestas in recto casa. quam scriptnram quum attentius 
considerassem , et viderem locum ut vulgo legitur (sic autem 
legitur, materies subiecta honestati) esse obscurum et paene di- 
carn inexplicabilem , rcstituta voce suasorij quae omissa fue- 
rat a librariis , planum et vel puero ad intelligendum facilem 
atque explicatum reddidi. 

§. 90« alterum humanum atque expolitum. quis neget banc 
lectionem vulgatae illi , cui deerat vox humanum , multo esse 
anteponendam? nam sive quis dicat humanum opponi indocto , 
conveniet oppositio {indocti enim sunt inhumani , et studia lut- 
manitatis appellantur st u di a doctrinae ct litterarum , et appella- 
tione humanitatis saepe doctrina et litterae intelliguntur , et 
drcaiSzvTOL id est indocti inhumani Laline dicuntur, et doctrina 
y/Lizoovg id est cicures et bumanos efficit) • sive quis malit op- 
poni agresti j aeque quadrabit. nam agreste ferum est , fero 
autem bumanum opponitnr. ita utrocunque te vertas , haec le- 
ctio multis partibus vulgata melior est. 

C. 26. §. 91. extr. ut doceamus quavia r,o>\ co\sequi ma- 
laque vitare possimus. sic babent duo codices rnanu scripli 
[sed v. Ernest. ad b. 1. p. 713.]. 

§. 93. ecquid autem possit effici jtecne possit. ita legen- 
dum , idque tum ex illo ner.ne , quod paullo post sequitur , tum 
ex antiqua scriptura ct quiil intelligere Jicet. pam el quid de- 
pravatum est a recto ecquid [v. Bentlei. ad Terentii Andr. Prol. 
25.]; ccquid autern idem valet quod numquid ^ seu utrurr ali- 
quid , seu an quid [vid. annot. ad I. dc Invent C. 6. §. 8.]. 

Ibid. ALIAE QU\E VIM ALIQUAM AD CQWFICIENDUM AFFERI n I . 

duo codd. mss. habcnt quae viam aliquam; ex (jua scriptura 
coniicere possit aliquis legendnm infra paullo post aperiunt> ut 
sit, quae viam aliquam ad conjiciendum apcriunt. verumtamen 
nibil mutare ausus sum , tametsi duriusculum videatur boc lo- 
quendi genus vim ajferunt pro adiumentum afFerunt, seu vim 
Labent. rursum monet me , ut legendum putem viam afferunt 
seu potius aperiunt, non, ut est in libris vulgatis, vim ajferunt 
pro adinmentum aiTerunt, quod earum causarum , quae per se 
conficiunt, alias vult esse absolutas, alias adiuvantes et efficien- 
di socias. quodsi in priore causarum divisione vim ajferunt 
idem vateat quod adiumentum affernnt , membrum alterum po- 
sterioris divisionis concurret cum membro altero prioris. quod 
erit absurdum. qua ratione adducor, ut existimem nobis perse- 
quentibus antiquae scripturae vestigia ita bunc locum emen- 
dandum, quae viam ad conficiendum aperiunt. atque hae de- 
mum causae recte dicentur causae , sine quibus res confici non 
potest. Omnino baec tota de causis disputatio aliquantum est 
liic implicata atque obscura , longe autem explicatior et planior 
in Topicis. 

§. 94. COWFICIENS AUTEM causa alia est absoluta et per- 
fecta per se alia aliquid adiuvaus et efficie>di socia quaedam. 



IMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 105 

non videntur haec mihi satis inter se convenire satisve apte 
inter se respondere. debuit enim vel ita dicere po |j tius : con- 
jiciens autirn causa alia est absoluta et perfecta per se., alia guae 
aliguid aliuvari velit et efficiendi sociam guaerat ; vel hoc 
jnodo: coificiens autem causa alia est absolvens et perficiens 
ipsa per sz ? alia aliguid adiuvans et efficiendi, socia guaedam. 
lege Topca sub finem, ubi de causis disputat [p. 282, 5. C. 
14. §. 5S.sqq.]. 

C. 2£ §. 99- aut confecta stjnt. negationem , quae sen- 
tentiam orrumpebat , nec erat in libris mss. , funditus delevi. 

Ibid. non a me peteee debuisti. haec verba petere debu- 
idi , quat deerant in codicibus omnibus vulgatis, ex auctoritate 
trium mmit scriptornm restitui. quae quam sint necessaria, 
quamque sententiam huius loci illustrent, nemo est litter^s me- 
diocriter tinctus qui non perspiciat [istud quicquid est interpre- 
tamenti n>n habet cod. Gud. 2.]. 

C. 3(. §. 104. IN QUA QUID DEVENIAT IN IUDICIUM ET DE QUO 

disceptettr quaeri solet. legendum fortasse est guid veniat in 
iudicium cod. Gud. 2. guid eveniat , isque fons erroris extitit, 
quum sit scriptum reperisset Jibrarius guodeveniat , incertus 
utrum elgeret, guod veniat corrigeret, an vero guid dtveniat 
acceptum exemplari suo referret.]. 

§. 10!. MAIESTAS EST IN IMPERII ATQUE IN NOMFNIS POPULI RO- 

mani dignitate. sic restitutus est hic locus ex auctoritate duo- 
rum libroum manu sCriptorum , qui in vulgatis sic legitur, in 
imperii ague in omni populi Roniani dignitate ; plane inepte 
[a cod. Gid. 2. abest hic locus , incuria scriptoris librarii , qui 
sic dedit, guoniam est magnitudo guaedam populi Romani di- 
gnitate , cmissis mediis.]. 

C. 31. §• 107. NE IN DEFINITIONEM QUIDEM VENIT GENUS SCRI- 

pti ipsius. mendose habebant libri omnes vulgati genere. 

C. 32 §. 112- SPECTANTUR ETIAM AD CAUSAM FACTI. quidam 

legendum putant spectant etiam. quibus propemodum assentior 
[v. Ernesl. ad. h. 1. p. 719.] 

C. 32. §. 114. QUORUM MODO INTERFUEBIT ALIQUID. multis 

iam ante annis videram, lectionem vulgatam guorum non inter- 
fuerat alipiid esse mendosam, et hanc negationem e meo co- 
dice pro neo iure deleveram. quis enim non videt, M. Tul- 
jium hocsentire, causas valere etiam contra. eos qui non ar- 
guantnr, si modo eorum interfuerit seu si reodo eis bono fue- 
rit; effecta autem eos proprie attingere qui arguantur quique 
in iudicium vocati sint ? hoc igitur videram, sed unde haec 
negatio nata sit non videram. hoc mihi indieaverunt duo co- 
dices manu scripti , in quibus ita sine ulla litura aut varietate 
scriptum est, guorum modo interfuerit aliquid. modo enim a 
librariis depravatom fuerat et non ex eo factum [scriptore li- 

brario ductuum mo et no similitudine decepto]. atque haec scri- 
ptura sine dubio vera et recta est. 



106 DIOINYSII LAMBINI 

llbid, in quo loco facinus factum fuerit. haec est antiqua 
scriptura optima flde a me in locum vulgatae, quae ?rat mutila 
et lacera , reposita ; deerant enim liae voces, loco fadum fuerit. 

facere facinus autem , ne qais iorte de eo dubitet , genus est 
Joquendi bonis scriptoribus usitatum. Catullus ad luventium 
[8t , 5. 6.], quid tibi nunc corcli est? quem tu praepmere nobis 
Audes? ah nescis , quod facinus facias ! M. Tullius libio secundo 
de Finibus [p. 67, 21. C. 'i9- §• 95-], si enim ita es , vide ne 

Jacinus facias, quum mori suadeas. idem pro Rahrio Perd. 
reo [p. 312 , 42. C. 6. §. 19-] , et id facinus puhherrimum 

Jieri arbitrarer [ locus omissus in Annotatione ac p. 312, 
42. ibi esse repositum, non fieri. sed cf. Pareum Lex. Crit. 
p. 462.]. 

C. 36. §. 123. et ad eam praeceptionem. sic omres quidam 
liabent libri. quae lectio si emendata est, praeceptiorcm appel- 
lat eam , quam alibi anticipationem et praenotionem [). 202, 5. 
et 15. I. de N. DD. c. 16. §. 43- et c. 17. §. 44.], G.aeci ttajo- 
%7ppiv. sed ego perceptionem legendum puto. est aut»m pcrce- 
ptio ea , quam Graeci yazdl^xptv appellant idemque Tdlius alibi 
comprehensionem [II. Academm. C. J0. §. 31. p. 17, 2!. cf. JNi- 
zolium a Facciolato castigatum p. 155.]. 

§. 125« NEGAT ENIM TRORARI OPORTERE FOS QUI LEC/.S SCRIPSE- 
RUNT RATUM HABERE IUDICIUM SI TOTUM CORRUPTUM SIT Sl UNTJS AC- 

cusator corruptus sit rescindere. vitiosa erat huius bci inter- 
punctio; nihil praeterea. est autem haec eius sentenia: negat 
accusator esse probabile, eos qui leges scripserunt ratim habere 
iudicium , si totum sit corruptum; si autem unus accusator sit 
corruptus , rescindere atque infirmare. proinde ac si ita dicat: 
qui leges scripserunt voluerunt iudicium rescindi , si accusator 
corruptus sit ab reo, id est si praevaricatio facta sit. voluerunt 
enim reum , qui praevaricatione liberatus atque absolutus esset , 
in iudicium revocari eiusque causam de integro cognosci. illi 
autem fuerunt sapientes; sapientes autem nihil absirde , ni- 
hil stulte , nihil temere faciunt: absurdum sit autem , stul- 
tum ac temerarium hoc statui, ratum haberi iudicium, si totum 
sit corruptum , rescindere, si accusator dumtaxat corriptus sit. 
ergo multo magis voluerunt latores legis iudicium rescindi, 
si totum sit corruptum , quam si accusator tantum a reo cor- 
ruptus sit. 

Ibid. nititur aequitate et utilitate quasi scrdexda lex 

SIC ESSET *QUI IUDICIA ACCUSATOREMVE CORRUPERIT* QUAECUKQUE TA- 
MEN COMPLECTERETUR IUDICIIS CORRUPTIS EA VERBO UNO PR VEVARICATIO- 

jsis comprehendisse dicit. negari non potest , quin hic locus 
sit corruptus. ego partim ex codicibus mss., in quibus scriptum 
est utilitate pro ut illa [vid Drakenborch. ad Livii 22. 50, 1. 
Tom, 7. p. 289], quod est in vulgatis; partim ex libro Aemari 
Kanconeti , ad cuius libri oram haec erant adscripta ipsius rnanu 
litteris Komanis QVI IVDICiA ACCVSATOREMVE CORRV- 



EtilENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 107 

PERIT, quantom potoi locis his tenebris attuli ; nihil de meo 
addidi , ne inveteratum volnos novo amplificarem. quae autem 
jreperi in libro Ranconeti , qui nunc est Memmii , videri pos- 
sunt ex aliquo antiquo codice petita; nihil tamen affirmo. fieri 
enim potest , ut ab ilJo acerrimi || ingenii limatissimique iudicii p-332. 
riro fuerint excogitata. verumtamen malim ita legi: quod si a ' 
scripta lex sic esset, qui iudicia ac cusat o remve corru- 
verit, quaecunque tamen complecteretur iudicii corrupti no~ 
mine > ea verbo uno praevaricationis comprehendisse dicit. 

§. 126. EX CONSEQUENTIBUS QUOD EA LITTERA DE ACCUSATORE 

Isoleat dari iudici. Ranconetus ad hunc locum explanandum 
baec verba Asconii Pediani in Orationem pro Cornelio in co- 
dice suo annotarat [p. Gronov. 432.]: »M. Silanus qoinqoennio 
»ante Consul fuerat, quam Domitius Tribunus Plebis, atque ipse 
»quoque adversus Cimbros rem male gesserat. quam ob causam 
• Domitios eum apud populum accusabat. criminabatur , bellum 
»cum Cimbris iniussu populi gessisse , idque principium foisse 
»calamitatom, quas eo bello populus accepissetj ac de eo ta- 
nbellam quoque dedit. sed plenissime Silanus absolutus est: 
»nam duae solae tribus eum , Sergia et Quirina , damnaverunt. « 
poto Ranconetum illorum Pediani verborum haec tantum ad 
hunc locum accornmodari voluisse, ac de eo tabellam quoque de- 
dit. sed Franc. Hotomanus per illam litteram P. praevarica~ 
lionis litteram significari putat, quae scilicet cum littera A. con- 
iuncta dabatur, haeque duae accusatorem significabant esse 
praevaricatum. 

C. 38. §. 132. qua nitetur ipse. secutus sum codices 
raanu scriptos; nam vuJgati habent qua utetur ipse. 

§. 135. AUT ALIA CAUSA OBTEMPERANDI ALIA ABROGANDI. for- 

tasse legendum alia causa temperandi [sed v. Orellium p. 554.]. 
C 40. §. 140. tojllum maius exspecto. codex manu scri- 
ptus habet nullum maius expeto [vid. Drakenborch, ad Livii 10. 
7, 12. Tom. 5. P. 2. p. 61.]. 



VIII. 

IN LIBELLUM DE OPTIMO GENERE ORATORUM. 



C. 1. §. 1. quod minus est tractatum a latlnts. memini , 
rjuum Romae essem , Jocum sic a Romolo Amasaeo restitoi. 
nam revera dithyrambicum poema nemo umqoam Latinus scri- 
psit , ut ille dicebat. quod autem Adrianus Tornebos [1, Ad- 
rersarr. 4.] lectionem vuJgatam retiuet [dedit ilJe tamen e co- 



108 DICWYSII LAMBINI 

clicibus quo magis est , non quod], et hunc locum sic explicat, 
ut intelligat hoc dici a Cicerone , poema magis esse tractatum 
a Latinis quam orationem, mihi paene incredibile est, et pu- 
gnat cum iis quae sunt in Prooemio libri primi Tusculanarum 
Quaestionum [p. 115, 23. C. 1. §. 3.], nam quum apud Graecos 
antiquissimum e doctis sit genus poetarum , siquidem Homerus 
fuit et \\ Hesiodus ante Romam conditam, Archilochus regnante 
Romulo _, serius poeticam nos accepimus, et quae sequuntur. 

C. 2. §. 5. ET AD PROBANDAM EEM ACCOMODATUM ORDIIVEM. in 

voce probandam mendum subesse suspicor. quid enim confert 
ordo ad rem probandam? omnino vel delenda est, vel alia in, 
eius locum substituenda. 

Ibid. ut aedificiorum. videntur haec esse supervacanea. 
C. 4. §. 10. dici pro milome decuisse. legendum fortasse 
est dehuisse. 

§. 12. AT Sl AMPLE ET ORNATE ET COPIOSE CUM EADEM INTE- 
GRITATE ATTICORUM EST CUI DUBIUM EST UTRUM ORATIONEM NOSTRAM 
TOLERABILEM TANTUM AN ETIAM ADMIRABILEM ESSE CUPIAMUS ? quum 

et liber unus ms. et exempla Manutiana sic haberent, at ample, 
ego at si ample reposui. et infra proximo versu , ubi vulgati 
iibri habent quid duhium est , cui duhium est restitui. 

C. 6- §. 17. aeschikes tamquam aeserninus. hic Aeserninus 
fuit Samnis, id est gladiator, et compositus cum praestantissimo 
gladiatore Placidiano seu Pacidiano , quem commemorat Horatius 
satira septima libri secundi [96. 7«], quum Fulvi ' Rutuhaeque [sic 
correxi iliud Rutuhique] Aut Placideiani contento poplite miror 
Proelia ruhrica picta, aut carhone [vid. Comment. Lambini Horat. 
p. 188. E. F,j. eundem commernorat M.Tullius libro tertio Epi- 
stolarum ad Q. Fratrem , his verbis [p. 426, 1. III, 4.], sed me 
alia mouerunt. non putasset sihi Pompeius de illius salute , sed 
de sua dignitate mecum esse certameu ; in urheni introisset; ad 
inimicitias res venisset; cum Aesernino samnite Placideianus 
comparalus viderer ; auriculam fortasse mordicus ahstulisset ; 
cum Clodio quidem certe rediisset in gratiam. idem libro quarto 
Tusculanarum Quaestionum [IV. C. 21. §. 48- p. 170, 30.], sed 
in illo genere sit sane Placideianus aliquis hoc animo , ut nar- 
rat Lucilius , Occidam illum equidem et vincam, si 
id quaeritis , inquit. et reliqua. proferuntur autem hi 
versus a Nonio Marcello ex Lucilio [4, 425. v. spurcum], Aeser- 
ninu 7 fuit flacco ore. Samnis spurcus homo , vita ilia dignu 
locoque Cum Placidiano componitur? optimiC longe Post homi~ 
nes natos gladiator qui fuit unusl et item a M. Tullio [quum 
hoc loco , tnm II. Tuscc. C. 17. §. 41. v. lo. Passerat. Epp. 60. 
Thes. Crit. Gruter. Tom. 1, p. 813.]. 

§. 48- utnum hoc verum melius graeci. unum genus hoc , 
quod ita dicit , nobis obiiciens scilicet , at melius Graeci quam 
tu Cicero._ cui respondens Cicero , a quo genere, inquit, quae- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. I. 109 

\ratur , num possint ipsi aliquid melius scribere , quam quod a 
nobis scriptum est. 

C. 7. §. 19. quum esset lex athenis. argumentum est et 
summa Orationum inter se contrariarum Aeschinis et Demosthe- 
nis, quas nos eodem fere tempore , quo haec scribebamus , au- 
ditoribus nostris Lutetiae explicabamus et in Latinum sermonem 
convertebamus , longe deterius scilicet, quam divina eloquentia 
praeditus M. Tullius Cicero , quis neget ? neque vero cum illa 
Suadae medulla certare volui : quid enim contendat hirundo cy- 
cnis? ut ait Lucretius [3, 6.]. sed paulio, opinor, melius con- 
vertimus, quam qui ante nos eas interpretati sunt. verumtameD 
iudicent homines; sunt enim editae. 



DIONYSII LAMBINI 
TULLIANARUM EMENDATIONUM 

PARSALTERA , 

S I V E 

IN ORATIONES ANNOTATIO. 



Tom.2. IN ORATIONEM PRO P. QUINCTIO. 

(P.G75. 
«. 

C. 1* §. 1. eloquentia q. HORTENsn. Hortensii nomen 
scribendam videtur in secunda syllaba per e solum, sine n_, 
Hortesii. neque est quod nos moveant aut vetusti codices, aut 
antiqui lapides. nam fuit error temporis, natus ex. consuetu- 
dine scribendi, qua utebantur antiquissimi Romani. notabant 
enim interdum e vocalem, si longa esset, linea tenui et non 

ita longa , hoc modo , quolies , toties 3 decies j vicies et Horte^ 
sius. inde factum est, ut indocti scriptores librarii, quum ex- 
istimarent lineolam illam vicem litterae n obtinere, ita descri- 

pserint toties vel totiens , quoties [vel quotiens j decies vel] de- 
ciens , et cetera. quae scriptura iara pridem tacito oranium 
consensu eiecta et explosa est. 'OoTijoiog autera a Graecis sem- 
per scribitur per 77 solum, non c OoT?jvoiog, quomodo scriberetur, 
si Latine scribendum esset Hortensius. 

§. 3. ILLUD QUOQUE NOBIS ACCEDIT INCOMMODUM. docti qui- 

dam legendum putant accidit. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 111 

C. % §. 7. ornatissimos. libri manu scripti duo habent 
horrentissimos , unde suspicabatur Ranconetus legendum poteii- 
tissimos [vid. Ernest. Vol. 2. P. 1. p. 4.]. 

§. 8. ET SI QUA IN RE ID QUOD PARATI SUNT FACERE VEITENA- 
XUM ALIQUOD TELUM IECERINT MEDICINAE FACIENDAE LOCUS NON ERIT. 

verba baec, quae fuerant ex annotatiuncula nata et in contex- 
tum orationis ex ora libri translata , falsuni crimen quasi^ ego, 
certissima coniectura ductus, funditus sustuli. utitur enim hic 
M. Tullius allegoria, quae est continuata translatio. per vene- 
natum telum autem falsum crimen significatur, per tela depel- 
lere et vulneribus mederi diluere argumenta adversariorum et 
crimina illata refellere, per id quod est tela iacere crimina in- 
ferre , sive vera sive falsa. quid multa ? totus locus allegoria 
mera constat. quodsi legatur ut vulgo , falsum crimen quasi 
[hoc abest a cod. Oxon. C. , qui est inter Laudinos H. 58«] 
venenatum aliquod telum iecerint , minus apte sequetur medici- 
nae faciendaz locus non erit ; debebit enirn potius hoc sequi 
refellendi locus non erit. quod qui non videat , caecum eum 
in litteris esse arbitror [cf. ad Orat. C. 13. §. 51. ceterum Lam- 
bini emendatio probatur Ernesto, summo viro, Vol. % P. 1. 
P . 5.]. 

C. 3. §• 11. SANE CETERARUM RERUM PATER FAMILIAS ET FRU- 

dens et attentus. semper bic locus mihi suspectus fuit. nam 
quo pertinet illud ceterarum rerum, aut quo referendum est? 
si quis dicat referri ad nomen prudens , primum durum genus 
est et prope insoJens, quamvis Horatius dixerit Oda 9« Lib. 4. 
j[v. 34. sqq.] , est animus tibi Eerumque prudens et secundis 
Temporibus dubiisque rectus. deinde etiamsi demus , ita dici 
iposse , ceterarum rerum prudens j tamen non video, quomodo 
ferri possit haec locntio, ceteraram rerum pater famdias et 
mrudens et attenlus. nam nomen attentusj quod deinceps se- 
iquitur, eundem casum regere debet atque vox prudens , si lex 
hene Latine loquendi servetur. dico igitur hic legendum esse, 
\sane cetera pater familias et prudens et attentus. cetera autem 
jdictum , ut illud a Virgilio Georg. 3. [v. (j3.] , cetera nec fetu- 
\rae habilis nec fortis aratro. et Aeneid. 3. [v. 594.] , conser- 
\tum tegmen spinis , at celera Graius. et ab Horatio Epist. ad 
lAristium [I. 10, 50-], excepto quod non simul esses _, cetera 
yaetus. et Oda '2. Lib. 4. [vv. 59' 60.] , qua notam diiocit niveus 
Ivideri j cetera ful || vus. et a Livio Lib. 4. Annal. 22. [id est #, 
§22. 50, 1.], haec est pugna clade Cannensi nobilitata , par ce^ 
y.era Alliensi. et a Sallustio [Iugurth. 19, 7. p. Cort. 510.J, 
Vfiauris omnibus Bocchus imperabat A praeter nomen cetera po~ 
\ouli Romani ignarus. sumptum est autem boc genus a Graecis; 
Ijuod leviter docti non inteiiigentes hursc locum corrupeiunt 
lcff. Bentlei. ad Horat. I. Epp. 10, 3 Tom. 2. p. ed. repot. 
Lips. 40. et Drakenborch, ad Livii 37. 7, 15. Tom. 10. p. 70!. 
jdde laudatis ab Drakenborcbio Ruddimann. Inst. Gramm. Lat. 
jrom. 2. p. edit. Lips. 62. et Vechnerum. Hellenolex. Lib 1. 



112 DIONYSII L/VMBINI 

Part. 2. cap. 20. p. 300. sqq. e Lambino profecit Pareus Lcx, 
Crit. p. 193. sqq.j 

Ibid. neque ohumanus praeco. Memmias et Auratas pu- 
tant legendum neque inurbanus praeco. quibus propeniodum 
assentior. 

§. 13. arbitrio pro socio. sic Jegendum videtur Hotomanno; 
arbitrio pro socio autem id est iudicio pro socio. iam vero iu- 
dicium pro socio > ut et cetera bonae fidei iudieia, id est iudi- 
cia omnia quibus additur ex fide bona, iccirco appellatur 
arbitrium , quia in hoc iudcx. non sequilur sumrnum ius sed 
aequitatem. Ranconnetus aatern legendam pntahat ad arbitrum, 
id est apud arbitrum. sic enim saepe loquitur Cicero [Rancon- 
netum sequitur Nizolius p. 75« tu cf. Orat. pro Q. Roscio Co- 
moedo c. 4. §. 10.]. 

C. 4. §. 17. tfisi a quaestoribus quaesisset. non displicet 
mihi Hotomanni sententia , qui legendurn censet quaesisses , 
verumtamen nihil rnuto. nam hac lectione servata licet eandem 
atque ilie elicit ex his verbis sententiam elicere- nisi quod ne- 
gari non potest , alteram lectionem faciliorem ct phniorem esse. 
C. Aquillius enim sumptus fuit arbiter. is igitur quaesivit a 
Quaestoribus urbanis, propter aerariam rationem, \\ est propter 
dissimilitudinem pecuniae Romanae a Gallieana, quanlum Sca- 
pulis solveretur. ad denarium antem id est ad r;itionem pecu- 
niae Romanae. atque haec omnia doctissime sunt ab Hoto- 
mano explicata. 

C. 5. §. 18. SIMULATQUE sibi nic INHUISSET. sic legendum 
censeo reclamantibus libris omnibus , iu quibus legitur annuis- 
set. nam annuere est alteri nutu assentiri et approbare nutu 
qnod alter dicat aut faciat: innuere autem est alteri significare 
quod fieri velis. Terentius Adelph. [II. 1, -17-], ne mora sit 
si innuerim , quin pugnus continuo in mala haereat [cf. Nizolium 
a Facciolato castigatum p. 381.]. 

§. 19. quam si quum in auctione venderet. subintellige 
bona. sic autem videtur legendurn, non ut vulgo quum aucti- 
onem vendertt. mendum fortasse natum ex praepositione in a 
librario depravata , quum m pro in scripsisset, deinde ab aliquo 
plus satis ingenioso m esset ultimae vocali nominis auctione 
adiectum. licet tamen legere quum auctione venderetj ut pla- 
cet Hotomano. sed Adrianus Turnebus tuetur lectionem re- 
ceptam quum auctionem venderct , atque eadem ratione dictura 
auctionem venderej qua a Caesare sectionem vendere [II. de B. 
G. 33, 6. p. Oudend. 128.]. ego scctionem vendere puto esse 
Latinis usitatum , et ita M. TulJius quoque loquutus est libro 
de Inventione [I. c. 45. §. 85], cuius praedae sectio non venie- 
rit : auctionem vendere nusquam alibi me legere memini. quin 
alibi M. Tullius sic loquitur, bona constitula auctione vendertt 
[pro Rosc. Amer. c. 8. §. 23.]. unde coliigere licet , vendere 
auctionem non dici a Latinis, sed vendere bona auciione seu. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P, ri. , 113 

in auctione. verumtamen iudicent eruditiores. Praeterea paulo 
post putabat Memmius legendum , cui \\piam promisisset. p.676. 

§. 21. dat iste amicum m. trebellium. subaudiendum ar- a. 
bitrium. sane in quibusdam vulgatis legitur, dat iste arbitrum 
Trebellium. 

§. 22. neque quicquam perfectum esset. legendum fortasse , 
est, neque quicquam profectum esset. 

C. 6. §• 24, ROMA EGREDITUR ANTE DIEM II. K.ALEND. FEBRUA- 

rii. sic legendum, ut recte putat Hotomanus. ante diem II. 
autem id est pridie Ralendas, quomodo loquitur infra [p. 10, 
39. C. 18- §. 57-] , invenitur dies profectionis pridie Kal. Febr. 
ante diem II. Kal. autem et pridie Kal. euhdem diem esse 
argumento est , quod ante diem III. Kal. et die tertio Kal. 
idem valent. hoc igitur sic ostendo. Gellius Jib. 15. cap. 28. 
scribit M. Tullium natum esse a. d. III. > id est ante diem ter- 
• tium Nonas Ianuarias Q. Caepione Q. Serrano Css. at constat 
eum natum esse tertio Nonas Ian.j sic enim ipse lib. 7. ad Att. 
[p. 276, 2. ep. 5.], tertio Nonas natali meo. et Plutarchus 
[Vita Ciceronis p. 861. C.] , Teyfryvai de KixeQtova Xeyovoi dvco- 
1 dtvcog xai anovcog 'koyevd^etorjg avTOv rijg (.irjTQog fyieoa tqitjj tcov 
i vecov y.alavStov , ev fj vvv oi aoyovTeg evyovTai y,ai &vovglv vnsQ 
Itov i)yef.i6vog. id est , editum esse in lucem Ciceronem dicunt 
isine ullo matris in partu dolore ac labore die tertio post Kal. 
lanuarias , in quo magistratus vota faciunt et sacrificant pro 
\salute Principis. adde his c. 233. [non 232.] de Verborum Si- 
I gnificatione [§. 1. 1. 233. DD. 50, 16.]. post Kalendas 3 inquit 
Gaius , Ianuarias die tertio pro salute Principis vota suscipiun* 
tur. ex quibus locis inter se comparatis perspicuum est , haec 
tria , ante diem tertium Nonas lan. et die tertio Nonas lan. 
et post diem tertium Kalendas Ian. eundern diem esse. nam 
quum dicimus ante diem tertium Kalendas 3 non significantur 
neque continentur dies quattuor sed tres dumtaxat. Hoc prae- 
terea iv naood(p sciat lector in his iitteris tiro , ubicunque re- 
'peritur ita scriptum in Jibris vulgatis, ad quartum .,, quintum , 
seoctum Kal. , mendose id scriptum esse et esse ita legendum a. 
d.j id est anle diem [cf. Pareum Lex Crit. p. 32.]. 

§. 27. ATQUE IMBIBERIT EIUSMODI RATIONIBUS. sic habent ll- 

j bri mss. atque ita emendavit et dedit Paulus Manutius , ita de- 
inique iegendum. irnbiberit autem valet in animum iuduxerit, 
lita constitutum in animo habuerit , ut sententiam mutare nolit. 
hic Lucretius Lib. 3. [v. 1009- 10.] , qui petere a populo fasces 
\saevasque secures Imbibit 3 et semper victus tristisque recedit. ■ 
lidem Lib. 6. [v. 71], ut ex ira poenas petere imbibat acres. 

cjua de re Muretus lib. Variarum Lectionum 1. c. 6. [Operum 

Tom. 2. p. Ruhnk. 15. sq.] plura. 

§. 28. CONTRA IUS CONSUETUDINEM EDICTA PRAETORUM. Sl'c ha- 

bent codices veteres , atque ita eorum fidem secutus emendavit 
Hotomanus [edebatur olim contra ius et consuetudinem, edicto aut 
Praetorum , aut Praetoris.]. 

8 



114 DIONYSII LAMBINI 

C. 7. §• 29. iste postulat ut procurator. videtar legen- 
dum postulabat et mox negabat , vel his retentis legendum sa~ 

G. 8. §. 29. VENIT ROMAM QUINCTIUS AD VADIMONIUM SISTIT 

se. Iiunc locum in omnibus libris vitiosa interpunctione depra- 
-vatum restituta recta interpunctione praeclare emendavi. le«e- 
batur autem sic , vadimonium sistit. quod genus locutionis La- 
tine loquendi consuetudo non patitur, aures Latine doctorum 
respuunt. sic igitnr emendavi : venit Romam Quinctius ad va- 
dimonium. sistit se. loquitur autem bis hoc eodem modo infra 
[p. 9? 46. C. l6. §. 52-], ad vadimonium non venit. quis ? so- 
sius. et infra [p. 10, 5. §.53-], horae duae fuerunt. Quinctius 
ad vadimonium non venit. quid ago [Retractavit hunc locum 
Lambinus in Omiss. post Tom. 4. p. 624. »Profert tamen Gel- 
»lius [2, 14.] ex M. Catone contra Tiberium exulem haec verba, 
nQuid si vadimonium capite obvoluto stitisses? et Apuleius lib. 
»4. [c. 76. p. Oudendorp. 278.] veluti expilationis vadimonium 
vsistimus, ex quibus vadimonium sistere a veteribus dictum 
»esse intelligere licet. quare recepta lectio , venit Romam 
v>QuinctiuSj vadimonium sistit, retineri potest atque adeo debet. «]? 

§. 30. quiw ita satisdare iuberet. iuberetur legendum vel 
invitis libris omnibus; quod et Hotomano videtur, sed ita, si 
modo reperiatur in libro ms, [et sic repertum in Franc. 1. 
Graevius probavit.]. 

Ibid. IUBET P. QUINCTIUM AUT SATIS DARE AUT SPOWSIONEM CUM 

s. naevio facere. deerant haec aut satis dare in libris vulgatis 
quae et necessarie hic scribenda sunt et in uno codice ms. scri- 
pto reperi. 

Ibid. NI bona sua ex edicto p. burrieni praetoris dies TRI- 
ginta possessa non essent. sic est legendum. nam primum sic 
concipiebantur sponsiones per ni ; deinde concipiebantur ex 
parte eius , qui sponsione lacessebat. at hic P. Quinctius ini- 
quitate Praetoris Naevium sponsione lacessere coactus erat, hoc 
modo : ni mea bona ex edicto Praetoris dies trigin- 
t a possessa non sunt , centum > verbi gratia , dare spon- 
des , JVaevi? pmeterea sic loquitur infra [p. 14, 33. C. 27. §• 
8^.]: sponsio quae in verba facta est? ni ex edicto Praetoris 
bona P. Quinctii possessa non sint. exempla autem sponsionum 
complura sunt apud scriptores, ex quibus haec pauca carpamus. 
M. Tullius Off. III. [p. 398, 19. C. 19. §. 77.], Fimbriam 
consularem audiebam de patre nostro puer iudicem M. Lutatio 
Pinthiae fuisse, equiti Romano sane honestOj quum is sponsionem 
fecissetj ni vir bonus esset [v. Beier. ad h. 1. Tom. 2. p. 328-]. 
idem pro Caecina [p. 232 , 31. C. l6. §. 45.], ut statim testifi- 
cati discederent , optime sponsionem facere possent, ni adver- 
sus edictujn P r ae to ris vis facta esset. idem lib. 
Accus. Verr. 3. [p. 143, 3. C. 59- §* 135. corrige Nizolinm, 
haec laudantem p. 671, 2.], sponsio est , ni te Ap r oniu s 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 115 

in d e c umis socium esse dicat, idem in Pison. [p. 535, 
41. C. 23. §. 55.] , quum ego Caelimontana porta introisse di~ 
xissem , sponsione me , ni Esquilina introi sset , homo prom-* 
ptissimus lacessivit [cf. Muret. V.V . LL. 16 , 1'9 • Operum Tom. 
2. p. Ruhnk. 406. sqq.]. 

C. 11. §. 38. certis nominibus. quid sit certis nominibus , 
non satis mihi quidem exploratum est. quamvis enim legatur 
apud Horatium Epist. arl Augustum [II. 1, 105. Tom. 2. p. 
Bentl. 93.], cautos nominibus certis \\ expendere numos j tamen b, 
et Porphjrio legit rectis j et in quibusdam mss. itidem legitur 
rectis ; quemadmodum admonuimus in nostris Commentariis 
[p. 312. A. cf. Beier. ad II. Off. C. 23. §. 84.]. 

lbid. ab eo quicum contraxisset. sic reperi scriptum in 
codd mss. , et ita legi debet. 

Ibid. quod viri optimi faciunt. nihil mutandum; recta 
enim et incorrupta est lectio. viri autem optimi^ qui scilicet 
non sunt avari neque S, Naevii similes. tantum mox legendura 
et si qui , deinde infra claros et honestos, ut et Hotomanus cen- 
suit. quod autem idem vult legi iure optimo pro viri optimo^ 
non placet. 

C. 12. §. 40. si won paulo at aliquanto. sie reperi scri- 
ptum in libris mss. , atque ita legi debet. si non paulo, inquit, 
at aliquanto ; post subintellecto. 

C. 13. §. 43. et eam quum perorarit. assentior Hotomano, 
qui ita legendum existimat. 

C. 14. §. 46. inveniri ratio. legendum fortasse est iniri 
ratio [cf. ad II. Agrar. C. 25. §. 67.]. 

Ibid. qui postea quam vadimonium missum fecerit. mendose 
legitur in omnibus libris vplgatis postea quoque. 

C. 15. §.49- alterius opes id quod miserrimum est kon 
expectat. falluntur qui hic aliquid mutandum censent. haec 
enim lectio est iotegra et incorrupta , et emendata , mirorque 
a doctis quibusdam non esse satis intellectam. comparat enim 
eum, qui ex divite pauper factus sit, salva existimatione , cum 
eo qui ignominia affectus sit, salvis et integris fortunis. et post- 
quam ostendit, utrumque miserum quidem esse sed habere ta- 
men aliquod suae miseriae solatium : colligit a eum esse egregie 
calamitosum qui famam cum bonis omnibus amiserit; qualis est 
is, cuius bona ex edicto Praetoris voei praeconis subiiciantur et 
publice veneant. aliquis , inquit, ex pecunioso et divite pauper 
et egens factus est. grave hoc quidem estj verumtamen dum 
existimatio et fama salva est , habet unde egestatem suam con- 
solari possit. alius est , qui ignorninia affectus est omnemque 
honestatem suam perdidit ; attarnen bona eius salva sunt neque 
I ex alterius opibus vitae suae rationes suspensas habet, id est, 
non cogitur propemodum mendicare et aliunde cibum petere. 
haec est huius loci sententia, quam pluribus verbis exposuimus, 
1 ne quis auctoritatem quorundam secutas sanae parti scalpellfti» 
adhibere conetur, 



116 DIONYSII LAMBINI 

Ibid. etekim mors honesta saepe vitam. ita impeditus et 
obscurus est hic locus, at doctissimi homines eum esse menclo- 
sum existimarint. ornnino sententiam prae se fert paene dicarn 
secum pugnantem et, ut Graeci dicunt, ugvotutov. verumtamen 
nullum in eo mendum subest, quod illi putaverunt, neque quic- 
quam est mutandum. sic igitur eum explico: mors honesta 
saepe vitam quoque turpem exornat y id est, si quando evenerit 
ut is qui turpiter vixerit honeste moriatur , puta pro patria , pro 
aris et focis et pro libertate mortem oppetat, talis mors vitam 
etiam turpem exornat. sed vita turpis ne morti quidem honestae 
locum relinquit > idest, sed non est' credibile neque sperandum, 
eum qui turpiter vivat honeste moriturum: nam vitam turpem 
non nisi mors turpis consequi potest. si tamen fors ita ferat, 
ut qui turpiter vixerit honeste moriatur , haec mors honesta vi- 
tam ante actam , alioqui turpem , honestabit. vita autem Quin- 
ctii turpis futura est , si eius bona voci subiicientur praeconis, 
atque hoc modo ne morti quidem honestae locum relictura , 
quum ei vivo et videnti funus ducatur. 

C. 16. §• 53. SI DUPONDIUS UNUS AGERETUR S. NAEVL haec 

est vera et sincera scriptura, quam in codd. mss. reperi et Bu- 
daeuis noster multis ante annis coniectura ductus restituerat, 
nisi quod tuus , non unus ut legi debet, legi posse existimaverat. 
quomodo et apud Rufinianum de Figuris [post Rutilium Lupum 
de Figuris p. Ruhnk. 203.] habet. dnpondius autem valet duos 
asses seu duas libras aeris : as enirn libram aeris pendebat. 

Ibid. eo tempore tu non modo c. aquillium. sic legendum 
non ad C. Aquillium. nam praepositio ab supervacanea est, 
nec reperitur in duobus mss. 

C. 17. §. 54. ego pro te nunc hos consulo. sic restitui, 
quum in omnibus libris et vulgatis et manu scriptis legatur hoc 
consulo ; plane mendose. quemadmodum et pauJlo post , ubi 
est quod , reposui quos ; quae scriptura ita recta et plana est, 
ut non egeat neqne confirmatioue neque explicatione. quid 
enim? ea quae statim sequuntur deliquant, ita esse legendum: 
haec _, inquam > quaeso abs te C. Aquilli j L. Luculle , P. .Quin- 
ctili , M. Marcelle. en tibi C. Aquillium, L. Lucullum [sic cor- 
rexi L. Lentulum], P. Quinctilium, M. Marcellum cousulit M. 
Tullius in aliena re, id est non sua, quos Naevius in sua re con- 
sulere neglexit. 

Ibid. QUAM AD HANC RATIONEM EXTREMAM AC NECESSARIAM DE- 

venire. sic est legendum, non ut est in libris vulgatis, extre- 
mam necessariam sine copulatione , nec ut volunt quidam , ej- 
tremam nec necessariam. nam rationem extremam ac necessa- 
riani intelligit rationem postulandi a Praetore , ut bona possi- 
dere liceat sic infra [non hoc, sed p. 9, 17. id est C. 15. §.48.], 
ad haec extrema et necessaria iura tam cupide decurrebas _, ut 
tibi nihil in posterum , quod gravius faceres , reservares. et 
paulo ante [p. 9,. 37. C. 16. §• 51.] , timide tamen et pedeten- 
tim istuc descendunt , vi ac necessitate coacti. 



EMENDATIONUM TULLIANAMJM P. II. 117 

C. 18. §. 66. malitiosum wow itegas. hunc locum sane fe- 
Jiciter sola coniectura ductus j| restitni , qui sic legitur in libris P677. 
vuigatis: num malitiosum? negas. qua lectione quid ineptius, a - 
atque adeo a sensu Giceronis alienius? vult enim Cicero Nae- 
vium esse impudenter et improbe et sine ulla dissimulatione 
malitiosum ac fraudulentum. 

C. 19- §. 60. dici hoc de p. quinctiq tfON potest. haec et 
quae deinceps sequuntur , usque ad illa verba quo tempore, de- 
siderantur in omnibus libris vulgatis , restituimus autem in mss. 
reperta ; neque tamen reperimus ea Ciceronis verba , quae te- 
statur Hotomanus se una cum verbis edicti reperisse , ne koe 
quidem. neque vero sunt neeessaria [v. Orell. Tom. 1. p. 19.]» 

Ibid. quod praetor fieri noiv ex edicto suo iubebat [sic 
corrigenda erant et ab Orellio V. D. quae habet Lambin. p. 11, 
13., ab eodem retractata quum b. 1. tum inter Operarum Errata 
ad calcem Tom. 2. p. 848.]. mirum in modum bic locus de- 
pravatus est in codicibus vulgatis, in mss. paulo integrior repe- 
ritur. vulgati enim partim sic habent: quod Praetor _, sed ex 
edicto suo iubebat ; partim sic : quod Praetor non modo fieri sed 
ex edicto suo fieri iubebat ; partim sic : quod Praetor fieri, sed 
non ex edicto suo fieri iubebat. quibuscum consentiunt aliquot 
znanu scripti. alii quidam mss. babent non ita mendose : quod 
Praetor non fieri > sed ex edicto suo fieri iubebat. hanc igitur 
scripturam sic in integrum restituo : quod P r f aetor fieri ,. 
non ex edicto suo iub eb at. natum primo mendum est 
ex traiectione verborum, quum librarius fortasse, qui sibi sapere 
videretur , inverso ordine scripsisset quod Praetor non fieri > 
pro fieri non. ex qua deinde scriptura haec nata est , quod 
Praetor non fieri sed ex edicto. ita hic Jocus miserabilem in. 
modum depravatus est, posteaquam semel a vero et recto 
deerratum est, ut temeritate hominum stultitia solent propagari 
falsa et prava, hunc igitur locum sic a me restitutum ita declaro. 
haec erant edicti verba : QVl FBAVDATIONjS CAVSA LATI- 
TARIT, CVl HERES NON EXTARIT, QVI EXVLIl CAVSA 
SOLVM VERTERIT, QVI ARSENS IVDICIO DEFENSVS 
NON FVERIT, EIVS BONA POSSIDERI IVBEBO. at Quin- 
ctius non latitavit , Quinctio heres extitit, Quinctius non exu- 
lavit , Quinctius absens a Procuratore suo Alpheno iudicio de- 
fensus est. quum igitur Praetor Quinctii bona possideri iube^ 
bat seu decernebat, non ex edicto suo , sed contra edictum 
suum decernebat; neque quisquam divinare poterat eum hoc 
decretururn. non igitur attinebat hoc recusare, id est, non 
erat opus hoc recusare , praesertim quum paratum esset aut a 
collega aut a Tribunis Plebis auxilium adversus iniquum decre- 
turn Praetoris. Operae rnale hic impresserunt non ex edicto 
fieri suo , quum ego eis praescripsissem verba hoc ordine non 
sx edicto suo fieri [hoc voluit fieri non ex edicto suo« vid. 
Retractata 1, 1, et cf. Schelier. Observatt. in Priscc. Scriptt. 
pag. 41.]. 



£18 BIONYSII LAMBINI 

C. 20. §. 63. ita iubebare. approbata Hotomani coniectara 
sic edendum curavimus. 

Ibid. QUAE NAEVIUS EDEBAT NON RECUSASSE. hlC OmiSSa SUnt 

a scriptore librario verba aliquot, nempe haec: quum satisdare 
iuberetur , recusasse. occasionem buius errati ei praebuit ver- 
bum recusasse bis a M. Tallio positum ; quum ille minus at- 
tendens ab hoc loco non recusasse ad alterum recusasse j quod 
sequebatur, oculis transvolasset. omissa autem esse baec verba 
ex eo intelligere iicet, quod qui non recusabat quin iudicium 
acciperet Tribunorum auxiiio non egebat; sed is Tribunos ap- 
pellabat , qui se iudicium iccirco accipere nolle iurabat, quod 
sibi aequo iure cum adversario contendere non liceret. quum 
igitur Alphenus iudicium accipiebat^ non appellabat Tribunos ; 
sed quum satisdare a Praetore, a quo adversarius omnia iniqua 
impetrabat , ipse nibil aequi obtinere poterat , iubebatur , tum, 
inquam , ad Tribunos contugiebat. 

§. 64. CUIUS PROCURATOR OMNIA IUDICIA ACCEPERIT. SIC le- 

gendum, non , ut in aliis libris vulgatis omnibus , non omnia ; 
quod vidit Holomanus. idem pauio post recte iudicat, tollen- 
dam esse praepositionem ad ante vocem Tribunos ; idque ex 
auctoritrite librorum miinu scriptorum. 

§. 65. won morae sed auxilii causa ? sic est omnino legen- 
dum , quicquid alii dicant, et ita scriptum est in duobus Jibris 
mss. et in quibusdam vulgatis. sed contemnamus sane libroram 
Veterum aliorumque auctoritatem et consensum, nisi veritas 
ipsa banc scripturam postulet. hoc igitur ipsum ostendamus. 
lioc obiiciebat Alpbenus, Tribunos Plebis ne audivisse quidem 
Alpbenum, nedum intercessisse $ atque ita Tribunos Plebis ap- 
peliatos esse morandi et prolatandi iudicii, non auxilii obtinendi 
causa. boc falsum esse sic probat Cicero: »Brutus Tribunus 
)»Plebis intercessionem se dixit palam, nisi quid inter ipsum 
i)AJpbenum et Naevium conveniret.u intercessit ergo appellatio 
^Tribunorcm non morae, id est non morandi iudicii, sed auxilii 
causa. quod autem aiunt illi, id quod a magistratu fit inique, 
hoc fieri dici non more et novo exemplo, esto. sed quid hoc 
ad rem ? hac de re non agit Cicero neque haec eius sentenlia 
est, sed hoc vult ostendere, falsum esse quod arguebat Naevius, 
b. appella || tionem Tribunorum fuisse interpositam ad eludendum 
aut morandum iudicium, non ad auxilium implorandum. ita 
igitur hoc ostendit: «videturne intercessisse appellatio Tribuno- 
»rum non morae , ut tu dicis , Naevi, sed auxilii causa, quod 
»licnit more maiorum , quum Alphenus a Praetore nihil aequi 
«impetrare posset et potentia gratiaque Naevii opprimeretur? 
«certe videtur.« sic loquitur M. Antonius apud M. Tullium 
libro secundo de Oratore [p. 166 , 27. C. 64. §. 257.], sentin 
senem tactum esse triginta minis ? et item locis innumerabilibus 
Lucretius [II, 277.], iamne vides igitur . . . . ? et Terentius 
in Prologo [Andr. 17*.1> faciuntrte inlelligendo ut nihil intelli- 
gant! id est, nonne faciunt intelligendo, ut nihil intelligant? 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. 1.1. 119 

C. 21. §• 66. SE ITJDICIUM IN ID QUOD EDAT ACCIPERE. primum 

libri omnes mss. habent iudicium , non nt vulgati iudicio ; de- 
inde ego consuetudinem Latine loquentium et ipsius Ciceronis 
morern secutus , praepositione in addita, in id quod edat re- 
posui. in id quod edat autem, id est in ea verba , quae edat. 
sic enmi paulo ante loquitur [p. 31, 34- C. 20. §. 63,], iudicium 
quin acciperet in ea ipsa verba , quae Naevius edebat , non re- 
cusasse. 

§. 69. UT NOBILI NE GLADIATORI OUIDEM CEDERET. SlC restl- 

tuit Hotomanus, et recte. nam quis non videt mendosam esse 
lectionem vulgatam? quam tamen doctissimi quidam viri tuen- 
tur et sic explicant: utne cum gladiatore quidem nobili un- 
quam versaretur. ego a me impetrare non possum , ut probem. 
quis enim unquam bonus Latinitatis auctor ita locutus est, hae~ 
rere alicui pro versari cum aliquol omnino genus est loquendi 
mihi quidem inaudifum [vid. Pareum Lex. Crit. p. 535.] 

Ibid. an omnes tu istos vincere voLEBAS. quidam legi vo- 
lunt vincere nolebas. ego nihil muto. vincere autem id est 
superiores et victores esse. 

C. 22. §. 70. NEQUE enim inter studium vestrum quicquam 
tjt opinor interfuit. quidam legi volunt aliud inlerfuit. ego nihil 
addo. nam revera nihil interfuit inter studium Naevii et Alphe- 
ni : earundem enim partium studio tenebatur nempe Mariana- 
narum. ingenio , vetustate , artificio aJiquid interfuit: Naevius 
enim his Alphenum superabat. 

§. 71. , iudex ipse arcessetur. duo lihri mss. habent arce* 
bitur. ego nihil muto. 

C 23. §. 74. QUI QUUM IPSI NIHIL DEBERETUR ULTRO QUASl 
EXIMlp PRAEMIO SCELERIS EXPOSITO CUPIDISSIME CONTENDERET. seCutUS 

sum quorundam doctorum virorum coniecturam, quae , ut spe- 
ciosa sit, non est tamen mihi quidem plane certa aut a scrupulo 
vacua. nam vulgata ferri non potest. primum enim Naevius 
nihil Quinctiis debebat ; deinde fac aliquid debuisse , si hoc 
sentiret Cicero, non ita loqueretur , quum ipse ultro deberet, 
sed ita potius , quum ipse ei deberet. postremo quid hic valet 
vox ultro ? omnino haec lectio non est ferenda. Hotomanus 
putat deesse verbum defendere, ut sic legi velit, qui quum eum 
ipse ultro defendere deberet [corrige Orellium Tom. 1. p. 22 •]• 
ego propius accedens ad scripturae veteris vestigia sic putarim 
potius legendum, qui quum ipse ei ultro consulere deberet 
[Orell. 1. 1. »Mii, in marg. 158^.« is est ipse Lambinus.]. ullro 
autem id est non rogatus, avrsTidyysXroq. 

C. 25. §. 79- NIMIRUM INQUIT IN EO CAUSA CONSISTIT. alU 

libri habent, nimium inquitj in eo causa consistit. nimium au- 
tem interpretantnr valde. ego hanc lectionem magis proho. 

ibi(L APJTE DIEM QUINTUM KALEND. INTERCALARES. id est IpSO 

die quinto ante Kalend. intercalatum , qui dies est mensis Fe- 

bruarii ordine vicesimus , quantumvis alii aliter dicant. fiebat 

| enim intercalatio inter vicesimum tertium et vicesimum quartuni 



120 DIONYSII LAMBINI 

diem Februarii. a die igitur vicesimo mensis Februarii usque 
ad diem intercalatum seu usque ad Kalendas intercalares prio- 
res numerantur dies quinque, quibus continetur dies ille vice- 
simus et dies intercalatus. deinde a Ralendis intercalaribus se- 
cundis usque ad Kal. Martias intercedunt dies totidem, in qui- 
bus non numerantur Kalendae Martiae. ita colligere licet, diem 
quintum Kalendas intercalares esse vicesimum diem Februarii 7 
praeter omnium fere sententiam. 

lbid. pridie kalendas intercalares, id est , vicesimo ter- 
tio die Februarii. 

C. 26. §. 82. SI NEMO RECUSARET QUIN EX IPSIUS DECRETO ET 

satisdaret et iudicium acciperet. sic est legendum, etiam in- 
vitis libris omnibus. hanc enim scripturam postulat Latini ser- 
inonis consuetudo, atque ita Jocutus est supra , ibi [p. 6, 28. C. 
8. §. 30 J , non recusabat Quinctius > quin ita satisdare iuberetj, 
si bona possessa essent ex edicto. veiim tamen hic legi, et 
iudicium accipcret, non ut vulgo accipere vellet. quod natum 
esse puto ex simili loco, qui paullo post sequitur, ibi [p. nostra 
14, 20. §.83.], si Alphenus procurutor P. Quinctii tibi tum sa- 
tisdare et iudicium accipere vellet. 

C. 27. §• 84. PRAETOR TE QUEMADMODUM POSSIDERE IUSSIT ? 

ante haec verba iussi spatium inane relinqui , ut lector minus 
atlentus intelligat, aliquid deesse. deest autem , nisi fallor, 
principium tertii membri conclusionis cum brevi commonitione 
iudicis , hoc rnodo: docui, C. Aquilli , quod secundo Joco pol- 
licitus sum , ex edicto Praetoris J^ona P. Quinctii Naevium pos- 
sidere nullo modo potuisse, quod necrue fraudationis causa lati- 
tarit, neque exulii causa solurn verterit, neque absens iudicio 
defensus non fuerit , neque bona eius venierint: ex quibus etiam 
id, quod erat tertium , intelligere Jicet, Naevium Jjona Quinctii 
non possedisse. quod tamen mihi perfacile est, ex ipsius edicti 
verbis ostendere: Praetor te quemadmodum possidere iussit [cf # 
annotata ab OreJlio p. 25] ? 

§. 85. hoc dico. hic desiderantur ea omnia, quae ad ter- 
tium divisionis membrum, nempe Naevium non possedisse, per- 
tinebant, et praeterea pauca quaedam ex principio epilogi. 

P.678. || C. 28. §. 86. QUUM DESERTUM ESSE DICAT VADIMONIUM OMNINO 

a ' vadimonium nullum fuisse. legendum fortasse est, tum omnino, 

Ibid. QUOD NEQUE FRAUDANDI CAUSA LATITASSET. legendum 

fortasse est , latitasse. 

C. 30. §. 93. non ad voluntatem loqui posse. legendum 
fortasse non ad voluptatem loqui posse. quod Graeci dicunt 
noog xaoiv et nobc, rjdovi^v [vid.ab Ochsnero notataadCic. Eclogg. 
Olivet. p. ed. tert. 241.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 121 



II. 

IN ORATIONEM PRO SEX. ROSCIO AMERINO, 



Hanc pro Sex. Roscio Amerino orationem ante orationem 
pro P. Quinctio locandam pato, quoniam ante est habita, quam 
oratio pro Quinctio. quod ita esse quum possim pluribus argu- 
mentis demonstrare, hoc uno ero contentus. Oratio pro Sex. 
Roscio habita est L. Sjlla etiam tum Dictaturam gerente , id- 
que perspicuum esse potest quuin ex ea ipsa oratione, tum ex 
iis quae scribit libro secundo de Officiis [ p. 381, 31. C. 14. §. 
51. ] , adolescentes contra L. Syllae dominantis opes pro Sejc. 
Roscio Amerino diximus. at oratio pro P. Quinctio habita est 
vel Sjlla mortuo, vel certe post depositam ab eo Dictaturam; 
idque inteJligere licet ex eo , quod in ea dicit M. Tullius [ p. 
13, 20. C. 24. §. 76.], emisti bona Sex. Alpheni L. Sylla Dicta- 
tore vendente. non dixisset hoc, ut recte censet Seb. Corradus, 
Sjlia aut Dictatore , aut , etiam si non Dictatore, attamen vivo, 
vereretur enim, ne illum denuo offenderet. 

C. 3. §• 8. QUAMOBREM VIDEANTTJR ILLI TJONNIHIL TAMEN IIC 

deferendo nomine secuti. sic omnes quidem libri habent, sed 
lo. Passeratius, homo summo ingenio et summa doctrina prae- 
ditus, arbitratur legendum, quam rem videantur illi [tarnen in 
deferendo nomine] secuti, deleta voce nonnihil. cui piane as- 
senJ;ior. 

C. 5. §. 11. OMNES HANC QUAESTIONEM TE PRAETORE DE MAWI- 
FESTIS MALEFICIIS ANTE ADMISSIS QUOTIDIANOQUE SAWGUIWE SPERANT 

futuram. sic habent libri complures vulgati, de manifestis ma- 
leficiis quotidianoque sanguine haud remissius sperant futuram, 
quidam quotidianoque sanguine aut remissius ; omnino rnendose* 
mendum natum est ex perturbatione ordinis, quum a librario 
ita scriptum esset, de manifestis maleficiis quotidianoque san- 
guine ante admissis. ex hac perversa et praepostera scriptura 
natae sunt variae lectiones depravatae: nos coniectura ducti 
hunc locum in integrum restitnimus. 

C. 8. §. 21. haec bona sexagies ££&. sestertium hac nota 
LLS . et hic et alibi excudendum curavi, secutus hanc rationem, 
quod sestertius initio pendebat duas libras et semissem. sed 
quum Clemens Teveninus, homo antiquitatis Romanae studiosis- 
simus, nuper mihi ostendisset domi meae aliquot numos peran- 
tiquos, propemodam me de vetere mea sententia deduxit. erat 
autem eorum numorum unus aereus hoc modo signatus II S., 
eum hac inscriptione seslertius ; quae nota significat, numum 



122 DIONYSII LAMBINI 

illum valere duos asses et semlssem. erat et alter aereus eodem 
modo et inscriptus et signatus. idem duos alios argenteos mihi 
ostendit, quoram alter sic erat notatus V. , quae nota significat, 
eum numurn valere quinque asses , id est duos sestertios seu di- 
midiam partem denarii; alter sic X, quae nota significat valere 
denarium, id est decem asses seu quattuor sestertios. si quis 
igitur quaerat ex me , quid sentiam hac de re : respondeo, utro- 
que modo seu utraque nota sestertium significari posse , vel hac 
LLS , ut haec significet sestertium valere duos asses et semissem; 
vel illa, ut indicet, pependisse olim duas libras aeris cum di- 
midia, nempe quo tempore nondumRomani numis argenteis ute- 
bantur [ex Omissis post Tom. 4. p. 625, 1.]. 

§. 22. ET EA QUAE PRAETERITA SUNT REPARET. Verbum repa- 

re.t, quod deerat in vulgatis, restitui ex uno libro ms. longe 
optimo [cf. Gronov. Diatr. p. Hand. 293.]. 

C. 9. §. 24. conorum emptio flagitiosa possessio. legendum 
ut habet codex manu scriptusMemmii, bonorum cmptio fiagitiosa, 
flagiiiosa possessio. omissum scilicet a Jibrario fuerat uno loco 
flagitiosa j quum bis a Cicerone positam esset [abest ab edit. 
Rom. a. 1472, curata ab Adamo de Ambergau. de qua vid. 
Eberti V.D. Lex. Bibliograph. 1, 336. n. 4329-]. 

§.25. ET HOMI^ES yOBILES ALLEG AT AR IIS QUI PETERE^T. OmneS 

libri vulgati sic habent allegat iis [Rom. a. 1472. his] qui pete- 
rent; plane mendose. nos quum in uno codice ms. scriptum 
reperissemus allegabat pro allegat , sciremus autem allegat iis 
non dici a Latinis, coniecturam fecimus ex illo allcgabat _, hanc 
esse veram lectionem, quam reposuimus, allegat , ab iis qui 
peterent ; id est, qui ab iis peterent. 

C. 10. §. 27. AD CAECILIAM ISEPOTIS FILIAM. aSSentior Io. 

Passeratio censenti vel Jegendum Nepotis sororem , vel lias duas 
voces , Nepotis filiam , esse delendas. erat enim Caecilia Balea- 
rici filia , Nepotis soror , ut intelligere Jicet ex illis verljis f 
quae sant in epilogo [p. 36, 38. C. 50. §. 147.], quasi ve- 
ro ncscias hunc et ali et vestiri a Caecilia Balearici filia , 
Nepotis sororc [Gruter. p. Gronov. 224. "Laml^inus in contex~ 
Yitum recepit Hotomani coniecturam C aeciliam B alear ici 
y>filiam Nepotis sororem. egregie , si liceret refingere 
«auctores sine auctoritate exemplaris scripti. « ! ]. 

§. 28. tempore ipso pugnarent. Hotomanus legendum putat, 
tempore ipsum oppugnarcnt [operae maluerunt pugnaret, oppu^ 
gnaret ; invito Lambino.]. 

C. 11. §. 30. FILII VITA INFESTA SAEPE FERRO ATQUE I?fSIDHS 

appetita. fortasse sic interpunctio facienda est , filii vita infesta 
ferro > atque insidiis appetita. sic enim loquuntur Latini , mare 
praedonibus infestum , viae latrociniis infestae. supra proxime, 
ubi libri omnes habent bona adempta possessa direpta, Passe- 
ratius mavult legi bona adempta } possessio direpla. cui asseil- 
tior [vulgatae patrocinari videtur Adamiana a. 1472.]. 



EMENDATJONUM TULLIANARUM P. II 123 

Ibid. AN INSUTUS IN CULEUM PER 8UMMUM DEDECUS VITAM 

amittere. sic erat in lihris vulgatis , an insutus in culeum sup- 
plicium parricidarum seu patricidarum per summum dedecus 
vitam amittere. ego liaec verba , supplicium patricidarum seu 
parricidarum, annotatiunculam esse puto in contextum oratio- 
nis a librario relatam. quare eam funditus delevi [v. ad Orat. 
pro Cluentio C. 14. §. 40-]. 

C. 12. §. 34. HOC QUIA FIT A CHRYSOGONO WON EST FERE3NTDUM. 

sic habent omnes libri et vulgati et manu scriptif; neque video, 
quamobrem haec lectio quemquam offendere debeat. quidam 
tamen tollendam negationem censent- alii legunt num est feren- 
dum? sed errant utrique. nam et ex iis verbis, quae sunt in 
hac pagina [p. 21, 34. , id est C. 13. §. 36. ] , hominum eiusmodi 
perniciosam atque intolerandam potentiam primo quoque tem- 
pore extinguere atque opprimere debetis ; et ex aliis quae multis 
post paginis leguntur [p. 33 , 16. C. 42. §. 122] , nimiam gratiam 
potenliamque Chrysogoni dicimus et nobis obstare et perferri 
nullo modo posse, intelligere licet significari a Cicerone, tan- 
tam liberti |j potentiam non esse ferendam. b. 

C. 13. §.35. DE HISCE OMNIBUS REBUS ME DICERE OPORTERE IN- 

telligo. Io. Passeratius hic putat ordinem esse perturbatum et 
sic legendum: de hisce omnibus rebus me dicere oportere intel- 
ligo, non eodem modo de omnibus , ideo quod prima illa res 
ad meum qfficium pertinet : duas autem reliquas vobis populus 
Romanus imposuit. quid igitur est ? ego crimen oportet diluam, 
C. 15. §. 44. ut commodis omnibus careret ? Hotomanus le- 
gendum putat, et commodis omnibus careret. 

C. 16. §. 47. expressamque imaginem wostrae vitae quoti- 
dianae videremus. sic legendum, non ut in libris vulgatis, ima- 
ginem nostram vitae quotidianae. quod ita perspicuum est , ut 
mirum sit, tamdiu hoc mendum in libris haesisse. ego quidem 
duodecim ante annis sine codicum manu scriptorum adiumento 
sic in meo libro emendaram. 

C. 20. §. 56. OPPNOR IIS CRURA SUFFRINGANTUR. sic OIDneS 

quidem habent libri, sed doctus quidam putat legendum opinor 
iis ora substringantur^ et item infra [ §. 57.], ora quidem vobis 
nemo substringet j ubi legitnr crura quidem vobis nemo suffrin- 
get. a quo dissentio. [ex Omiss, post Tom. 4. p. 625.] 

§. 37. LITTERAM ILLAM CUI VOS USQUE EO INIMICI ESTIS. Htte- 

ram C significari putat Hotomanus, quae esset calumniae nota 
seu quae significaret , accusatorem esse calumniatum. inureba- 
tur autem frons calnmniatorum certa aliqua nota, ignominiae 
causa, ut docet Adrianus Turnebus libro Adversariorum 8. c. 22. 
Ibid. ut etiam alias omnes odeRitis. sic edendurn curavi, 
quorundam doctorum coniecturam secutus. significat autem, 
eos esse a litteris alienos et illiteratos. alii vulgntam lectionem 
retinent, ut etiani illas omnes oderitis , eadem loci sententia 
probata. ^ 



124 DIONYSII LAMBINI 

C. 22. '§. 60. quid eum pupugisset. libri veteres habent 
pepugisset [Rom. Adam. a. 1472. pepigisset. cf. Gell. 7, 9.]- 

C. 24. § 66. neque consistere usquam. libri manu scripti 
habent, neque consistere unquam. 

C. 25. §. 70. maleficio summoverentur. sic habent omnes 
libri et manu scripti et vulgati, sed Erasmus legi volebat, male- 
ficio summo arcerentur. 

C. 28. §. 77. QUOD IN TALI CRIMINE INNOCENTI SALUTI SOLET 

esse. Passeratius legendum putat nocenti. 

§. 78. DUBITATE ETIAM NUNC IUDICES SI POTESTIS. quidam sic 

legi malont, dubitare etiam nunc iudices potestis , a quo sit 
Sex. Roscius occisus? 

Ibid. NE TAMDIU QUIDEM DOMINUS ERIT IN SUOS DUM EX IIS 

de patris morte quaeratur. licet haec legere per interroga- 
tionem. 

C. 30. §.83. CERTUM CRIMEN QUAM MULTIS SUSPICIONIBUS COAR- 

guatur. legendum fortasse est incertum. 

§. 85. quam implicatus ad severitatem. nihil mutandum et 
recta lectio est. opponitur enim boc implicatus ad severitatem, 
hoc est quasi per vim inflexus , illi superiori propensus ad mi- 
scricordiam. 

C. 31. §. 86. sed et perspicuum crimen. assentior Hotoma- 
no, qui ita legendum censuit. nam vulgati habebant sed eo. 
Passeratius mavult legi, sed adeo perspicuum crimcn. quod 
non probo [cf. Scheller. Observatt. in Priscc. Auctt. p. 44]. 

§. 87. avaritiam praefers, praefers , id est prae te fers. 
aut legendum prae te fcrs. 

C. 32. §. 89. sed ad servilium. quanquam non est mei insti- 
tuti locos obscuros declarare, hunc locum tamen lubet aliquanto 
planiorem facere ex Adriano lunio, qui in libris Animadversio- 
num duos locos profert, unum ex Iulio Firmico, alterum ex 
Seneca, multura huic loco lucem afferentes. sic igitur Firmi- 
cus libro 1. Matheseos: Visne aliquid tibi , quia in Syllanis tem- 
poribus versamur , de lacu Servilio referam? in quo multorum 
senatorum capita ad ostentationem immanissimi facinoris sectis 
cervicibus pependerunt? Seneca libro singulari de Divina Pro- 
videntia [c. 3. Tom. 1. p. JBipont. 233.], Videant , inquit, lar- 
gum in foro sanguinem et supra Servilium lacum fid enim pro~ 
scriptionis spoliarium estj senatorum capita et passim vagantes 
per urbem percussorum greges et multa milia civium Romano- 
rum uno loco post fidem j immo per ipsam fidem , trucidata. 

§. 91« QUi summam rerum administrabat. inalim legi, qui 
summam rem [ non summam rem publicam , ut est apud Orel- 
Jium V. D. p. 48. «Lamhinus mavult qui summam rem aut 
»rem public am administrabant.u Beck. ad h. 1. Tom. 1. p. 
72. vjd annot. ad I. de Invent. C. 16. §. 23.]. 

C. 35- §. 100. multas esse infames palmas. legendurn puto, 
multas eius esse infames palmas. [ »Lambinus post infames in- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 125 

i wseri voluit eius j assentiente Garatonio.« Beck. ad h. l.Tom. 1. 
p. 75.1]. 

C. 36. §. 10^. multa audaciter. sic legit Priscianus libro 
15. [c 4. §. 21. Vol. 1. p. Krehl. 625], non ut vuigo audacter. 

Ibid. nihil opus fuit te istic sedere. si<c est sine du- 
hio legendum, atque ita emendaram in meo codice annis ante 
quindecim, idque animadverteram et ex quattuor locis , quos 
iamiam proferam, et ex hoc ipso loco, qui nisi ita legatur, 
nulla ex eo sententia prohahiiis elici potest. quattuor igitur lo- 
cis T. Roscio Magno obiicit, quod sedeat in accusatorum suhsel- 
liis, quorum primus est p. 19- [G. 6. §. 17.]: erant el veteres ini- 
micitiae cum duobus Rosciis Amerinis , quorum alterum sedere in 
accusatorum subselliis video , alterum tria huiusce praedia possi- 
dere audio. alter locus est p. 28. [C. 30. §. 84.]: tecum enim 
mihi res est , T. Rosci / guoniam istic sedes ac te palam adver- 
sarium esse profiteris. tertius eadem pagina [c. 31. §. 87]: solus 
tu inventus es , qui cum accusatoribus sederes. quartus p. 29« 
[C. 34. §.95.]: tene j quum ceteri socii tui fugerent ac se occulta- 
rent s ut hoc iudicium non de illorum praeda , sed de huius ma- 
leficio fieri videretur , potissimum tibi partes istas depoposcisse, 
ut in iudicio versarere et sederes cum accusatore ? conferantur 
nunc loci iili cum hoc : nihil opus fuit te istic sedere t neque 
enim accusalore muto , neque \\ teste quisquam utitur eo , qui depGjg. 
laccusatoris subsellio surgit. niliii profecto videat in iitteris, «• 
qui ita legendum esse neget. atque eo mihi magis haec raea 
coniectura placet, quod idem Hotomano venit in mentem idem- 
que probatur. 

Ibid. a vobis contra vosmet ipsos. legendum a nobis con- 
tra vosmet ipsos. 

C. 39. §• H3. IGNOMINIA MORTUUM AFFECERIT 

IS INTER HONESTOS HOMINES ATQUE ADEO IINTER VIVOS NUMERABITUR ? 

assentior Hotomano, qui existia>at hoc loco inter verhum affece* 
j rit et ea , quae deinceps sequuntur, is inter aliquid deesse, 
nempe tale quiddam, fortunis vivum everterit vel bonis vivum 
spoliarit : nam superiori illi, quod dixit, cui fama mortui, hoc 
membrum respondet ignominia mortuum affecerit, alteri autem, 
quod proxime sequitur, fortunae vivi commendatae sunt atque 
concreditae , nihil est quod respondeat. hic igitur lacunam et 
spatium vacuum reiinqui iussi , ut si forte aliquando ex anti- 
quo aliquo codice expleri possit, expleatur; sin minus , hinc 
tamen cognoscat lector minus attentus aliquid tale desiderari , 
quale exposuit Hotomanus. quod utrumque quamvis mihi vaide 
probetur, existimaverim tamen tale quiddam potius a Cicerone 
scriptum fuisse, ad egestatem seu ad mendicitatem vivum rede- 
gerit, ut, quemadmodum famae ignominia , sic fortunis egestas 
seu mendicitas opponatur. 

Ibid. IN CRIMEN MANDATI IUDICIUMQUE INFAME VOCATUR. SIC 

restitui , coniectura haud duhia ductus. iudicium autem infame 



126 DIOINYSII LAMBINI 

est , quod alibi turpe appellator, ut pro Caecina fp. 226, 48. C. 
3- §. 8.]: est enim turpe iudicium , et factum quidem turpe. | 
et paulo ante [p. 31, 33. C. 38. §. 111.]: itaque mandati con- 
stitutum est iudicium non minus turpe , quam furti. turpia au- 
tem iudicia sunt, quae infamiam ei irrogant qui iis iudiciis da- 
mnatus sit, qualia sunt mandati, pro socio , tutelae , fiduciae, 
furti , et si qua sunt eiusmodi, malim tarnen sic legi, in mini- 
mis prwatisque rebus etiam negligentia mandati in crimeu iu- 
diciumque infame vocatur. 

Ibid. propterea quod si recte fiat. nihil mutandum. ne- 
que vero si positum pro an _, quod putavit Hotomanus, sed pro 
particula conditionali , ut proprie poni solet; ut sit Ciceronis 
sensus : negligentia , inquit M. Tullius, eius , cui negotium man- 
datum est , in iudicium turpe vocatur. id est , si is, cui nego- 
tium mandatum est , negligenter negotium illud administra- 
verit^ aget cum eo mandati iudicio is qui mandavit; et si pro- 
barit iudicibus, illum rem mandatam negligenter admini- 
strasse , damnatus iile ignorninia afficietur. quid ita ? quia si 
recte fiat , id est, si is, cui res mandata est, officium faciat et 
munere fungatur boni viri, oporteat eum qui mandavit negli- 
gere rem quam illi mandavit et, quod ad eam rem attinet, in 
utramque aurem dormire , in iilius denique cura, diligentia ac 
fide acquiescere. 

C. l\l. §. 121. TfOJf est ita profecto iudices non est veri- 

SIMILE UT CIIHYSOGONUS H0RUM LITTER AS ADAMARIT AUT HUMANITATEM. 

maneo in sententia , ut putem legendum iudices j non est ut * 
non , ut est in libris vulgatis, non est verisimile ut. non enim 
ita loquuntur Latini , verisimilc est aut vcrisimile non est ut 
hoc vel illud factum sit , sed verisimile est aut non est factum 
esse [vid. C. G. Zumptium Gramm. L. L. 8, 40. not. 2. §. 623. 
et quos laudavit O. M. Muilerus V. D. ad Orat. pro Sext. c. 
36. §. 78. p. 106. 7.]. contra hoc loquendi genus est Latinis 
usitatum est ub , non est ut pro fieri j seu accidere potest aut 
non potest ut , eoque et Lucretius et Horatius saepe utuntur, ut 
indicavimus in nostris Commentariis [ad III. Carmm. 1, 9* et 
I. Epp. 12, 2.]. quod quum indocti non intelligerent , vocem 
verisimile intexuerunt. ita est tamen loquutus Jibro 4. Accus. , 
non longe a principio fp. l62 , 3. C. 6. §. 11] , verisimile non 
est ut ille homo tam locuples , tam honestus , religioni suae mo- 
numentisque maiorum pecuniam anteponeret. nisi dicamus, etiam 
in illo loco verisimile esse alienum. quod mihi videtur [vide 
disputata ad h. 1. et ad Orat. pro Sext. c. 36. §. 78.]. 

C. 44. §. 128. nulla redierunt. sic legendum , et ita 
scriptum est in libris manu scriptis. nulla redierunt autem, 
id est, non redierunt , nempe bona [vid. Tursellin. de Partic. 
p. 640.]. 

Ibid. rediviam curem. sic scribitur apud Festum , non 
reduviam. redivianij inquit ille, alii reluvium appellant > quum 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 127 

circa ungues cutis se resolvit , quia luere est solvere [vid. Io. 
Matth. Gesner. Thes. L. L. Tom. 4., 108. rem divinam habet 
edit. a. 1472.]. 

C. 45. §• 130. HOMIHIS EIUS QUI NEQUE APUD ADVERSARIOS OC- 

cisus iveque proscriptus est. non est dubinm , qnin , ut acute 
vidit et recte iudicavit Hotomanus, desideretur in libris vulga- 
tis hoc membrum neque proscriptus est [absunt haec neque pro- 
scriptus et ab edit. a. 1472.]. 

§. 131. quorum nihil pernicii causa. sic legendum, si Gellio 
credimus [NN. AA, 9 ? 14.], ut credimus. pernicii autem pa- 
trius casus est antiquus a nomine pernicies. sic enim nomina 
quintae inflectebant veteres; pernicies , gignendi casu pernicies 
et pernicie et pernicii et perniciei [cf. Voss. de Aoalog. 2, 19- 
p. 337« 8-]. Charisius tamen videtur legisse pernicies causa * 
libro 1. [cf. Non. Marc. p. Gothofr. 759. Mercer. 486, 27]. 

§. 132. QUI HOC IUDICIUM CONFLAVIT CUIUS HONORIS CAUSA AC- 

cusare se dixit erucius? multa hic desiderantur. primum to- 
tus ille locus, in quo ostendit bona Sex. Roscii venire non de- 
buisse. deinde amplificationis principium , per quam invidiam 
conflat Chrysogono, ut omnium Syllae libertorum abundan- 
tissimo , copiosissimo et potentissimo. finge igitur talia quaedam 
a Cicerone dicta esse, ut videas , quo pertineant haec quae 
sequuntur dyJcpala et |j truncata. alii item Syllae liberti non 
medipcres rei familiaris copias repente consequuti sunt, qui 
antea erant egentissimi ; aedes amplissimas coemerunt , qni antea 
tectum quo imbris causa succederent non habebant; fundos, 
praedia , villas possident, quibus nuper pedem in suo ubi po- 
nerent non erat. sed quid ad Chrysogonum? fundis illi et vil- 
lis remotis et deviis, neque ita fructuosis contenti sunt : ille 
villas habet suburbanas opportunissiroas, instructissimas ac fru^ 
ctuosissimas. hi domum aptam et ratione dispositam se habere 
existimant , qui in Sallentinis aut in Bruttiis habent j unde vix 
ter in anno audire nuncium possunt. 

C. 47. §. 136. pro illa tenui infirmaque parte. id est, pro 
m^a iila virili parte, pro illa mearum virium infirmitate atque 
imbecillitate , pro mearum opum tenuitate. maie enim, qui 
referunt ad Marii, Cinnae, Carbonis partes. 

C. 49- §• 144. SI VESTITUM QUO IPSE TECTUS ERAT ANNULUM- 

que dedit si os suum tibi tradidit. semper hic locus fuit mihi 
suspectus, atque hoc ipsum quum initio voluissem lectori signi- 
ficare, nescio quomodo me aliis cogitationibus occupatum fugit. 
hic igitur nunc denique, quid de eo sentiam, ostendam. vide- 
tur mihi baec scriptura ferri non posse. nam si quis dicat os 
tradere dictum esse pro os praebere et aspectum alterius non 
vitare , non potest hoc de Roscio dici, quem supra dixit effu- 
gisse de manibus R.osciorum, et alibi, omnia sua praeter ani- 
mara Kosciis tradidisse. non igitur os suum iis praebuit. quid 
igitur dicendum? ne longum faciam, legendum videtur si pmnia 



128 DIONYSII LAMBINI 

sua tibi tradidit , vel ut propius accedamus ad scripturara rece- 
ptam, a qua non discrepat antiqua, si omne suum tibi tradidit 
[ex Omissis tom. 4. p. 625, 1. sed hunc ipsurn locum, in ex- 
trema voluminis pagina delitescentem , ab interpretibus tantum 
non omnibus neglectum puto. cf. Annotata a Christ. Dan. Be- 
ckio Vol. 1. p. 91. et Thesaurum Orellianum Vol. 2. P.l. p. 60.]. 

C. 50« §. 147. QUANTO HONORE IPSA EX ILLORUM DIGNITATE 

afficeretur. fortasse legendum quantocunque honore. et infra 
[C. 51. §. 148.] niox legendum fortasse quod summa res publicaj 
seu summa res simpliciter [vide quae supra disputantur ad C. 
32. §. 91.]. 



IIL 

IN ORATIONEM PRO Q. ROSCIO COMOEDO. 



C. 1. §. 3. PAULLO ANTE C PISO M, PERPERNA P. SATURIUM AR- 

gentarii tabulas poscebamus. assentior Hotomano in eo , quod 
hic M. Perpernam ( sic enim [sic corrigendum videbatur istud 
aut] cognomento dicebatur, non Perpenna [vid. Gasp. Garaton. 
ad h. 1. p. edit. Haun. 62, 3.] et C. Pisonem appellari arbitra- 
tur. in hoc non sum eum sequutus, quod P. Saturii , qui di- 
cebat pro Fannio, nomen non putat esse a Cicerone positum, 
sed ita esse scriptum , Paullo ante^ Marce Perpcrna^ Cai Piso, 
argentarii tabulas poscebatnus. 

Ibid. et quo minus secundum eas lis detur. quidam legen- 
dum putant lis decidatur. sedMemmius indicavit mihi, sic lo- 
quutos esse veteres. Valerius Maximus [2.8, 2.], secundum te 
litem do. 

C. 4. §. 11. Sl PARET LLS 1333 DARI OPORTERE. SIC legeH- 

dum est, non si petcret > ut est in vulgatis , neque si patcret , 
ut quidam volunt [vid. Drakenborch. ad Livii 9- 18 ? 7- Tom. 
5. P. 1. p. 155.]. erat enim haec formula , si paret Titium 
dare oportere. atque iri Verrinis ubicunque legitur, in iis 
quae ad hanc formulam pertinent si pateret , legendum si pa- 
reret. paret autem id est apparet [vide Brissonium de Form. 
5, 11. p. 350. et cf. Parei Lex. Crit. p. 883.]. patere porro 
locum habet in iis , quae sunt in tabulis aut adversariis per- 
scripta [v. Parei Lex. Crit. p. 894.]. 

§. 12. dari repromittive si pareret. sic legi debet , non 
si peteres (est enim haec lectio inepta et ridicula)^ vei si pa- 
teret. si pateret autem, videlicet in tabulis, id est , si esset in 



EMENDATIO.NUM TULLIANARUM P, II. , 129 

tabulas relatum. slc supra loquitur [p. 38, 33. C. 2. §. 5] , sed 
in adversariis patere contend/t. sic et Catullus L28, 6.] , Ecquid- 
nam in tabulis patet lucelli Expensum? 

§. 13. INDICAVIT SIBI PECUNIAM WON DEBERI. Ilbli SCripti maUU 

habent iudicavit, quam scripturam qnamvis valde probern, indi- 
vavit tamen non reiicio [vid. ad II. de Orat. G. 71. §• 289. nec 
raro haec coinmutantur. cf. ab Drakenborchio annotata ad Li- 
vii Epit 63. Tom. 12. P. 2. p. 356.]. ita enim saepe loquitur, 
infra [ p. 41, 22. C. 9. §. 25»] ibi, nam quo tu tempore illa for* 
mula uti noluisti [sic corrigendum illud maluisli], nihil hunc in 
-societatem fraudis fecisse ostendisti. 

C. 7. §. 20. qui utrumque nostis. sic ernendat Hotomanus> 
et recte. 

§. 21. extr. FANNIUM quicquam per suam bonitatem AMlSISSE. 
jjsic sine dubio legi debet , quod et Hotomanus censet et mihi 
jiam pridem in mentem venerat. 

C. 8. §. 24. et si hos quaestus reficere posses. sic legen* 
. dum est, huiusque lectionis vestigia extant non teviter impressa 
in libris antiquis. dicimus autem Latine rejicere et facere quae~ 
, stum., non recipere. 

C. 9. §. 25. cur jvon arbitrum Pro socio adegeris q. roscium 

Iquaero. id est, cur non Roscium ad arbitrum pro socio adege- 

[jris? arbiter pro socio autem , id est, arbiter qui datur duobus 

[isociis , inter se iudicio seu arbitrio pro socio contendentibus» 

\ arbitrum porro, non arbitrilim esse legendum pervincunt Com- 

plures loci, in quibus ita loquitur M. Tullius , verbi gratia in 

Topicis [p. 280, 22. C. 10. §. 42.] , in tertio de Officiis [p. 396, 40» 

C. 16. §. 66. cf, Turneb. Adversarr. 29, 36.]. 

Ibid. extr. in tabulis habet annon ? sic legi debet, atque 
huius leetionis impressa sunt in veteribus libris vestigia non 
obscura. denique ut sic legatur, sententia et veritas postulant» 
fecit pactionem. verba Fannii de Roscio. fecit, inquit Fannius^ 
pactionem Roscius. respondet Cicero, habctne in tabulis hanc 
jaactionem Roscius annon? 

C. 10. §» 29- o societatem captiosAm eT iniquam! sic est 
sine dubio legendum, non ut in libris vulgatis, indignam* inU 
cjuam autern, id est inaequalem. 

C. 11. §. 32. si fit noc vero. nihil muto. fecta eiiitn et 
jincorrupta est lectio. est autem tempus praesens pro praeterito, 
jhoc modo: si vero hoc Jit , id est, si vero hoc factum est j> 
JLiLSr ccclooo tu quoque aufer. Hotomanus autem iegit, si sit 
hoc verum. a quo dissentio [vid. Turnebum Adversariis 29, 36.]. 
C. 12. §. 35. quid ita satis iVON Dedit amplius ab eo nemi- 
nem petiturum. hoc totum dicitur a Cicerone. quid ita? id est^ 
quam ob rem dicis, seu quo argumento istuc probas , Roseium. 
non de sua , sed de lotius societatis Ute pactionem fecisse? nam 
si istuc verum esset, satis dedisset Flavio, neminem amplius 
ab eo petiturum. nunc autem non satis dedit; ergo de «ua lita 
dumtaxat pactionem fecit. 

9 



130 DIOOTSII LAMBINI 

Ibid. QTTTD ITA FLAVTO S!BI CAVEBE NON VENTT IN MENTEM ? 

P 680 q uam OD rem )i non itn venit in inentem Flavio sponsores a 
a. Roscio postulare , quibas sibi cautum esset, neminem amplius 
eo nomine a se petiturum ? 

§. 37. Quo tempore abhinc annis iv. [ V. Lambinus cledit 
in contextu verborum Ciceronis p. 42, 47., correctum qnum in 
Annotatione tum in Erratis Operarum p. 848-; itaque eximen- 
dum Tbes. Orelliano Voi. 2. P. 1. p 71.]. sic emendat Hotoma- 
nus, et recte. valet autem baec nota IV. idem quod 77//., 
atque ex ea credibile est mendum esse natum. 

C. 13. §. 38. rogasti ut fannio daret ttS ccIodId^. sic 
est emendandum. non enim, ut vidit etiam Hotomanus, credi- 
bile est Roscium integram summam Flavio pro opera et labore 
dedisse , nempe centum miliasesteitium, sed potius ccIooIdd , 
id est quindecim milia. 

§. 39. TAMENNE DIUTIU3 ILLUDERE VIRI OPTIMI EXISTIMATIONl 

audebit? sic est legendum , deletis his vocibus Q. Roscii , quae 
ex ora libri in contextum orationis translatae fuerant, ut recte. 
iudicat Hotomanus. 

C. 14. §. 42. homo clarissimus est. legendum fortasse est 
Jiomo castissimus est. 

C. 18. §. 53. Qui per se litigat. legendum videtur qui pro 
se litigat, et item mox , qui pro se litem contestatur. opponit 
enim inter se eum qui pro altero litigat, nempe cognitorem, et 
eum qui pro se litem contestatur. 

lbid. QUUM SUO NOMINE PETIIT QUOD ABSTULIT TIBI NON STBI 

exegit? sic legendum est , et ita emendaram in meo codice mul- 
tis ante annis. meo autem iudicio boc magis delector, quod 
idem Hotomano probari video. hoc tantum inter meam et illius 
coniecturam interest, quod addo adverbium temporis quum, ibi 
quum suo nomine petiit. 

C. 18. §• 56- QUOD SI ITA EST QUAE MALUM STULTITIA FUIT 
ROSCII QUI EX IURIS PERITORUM CONSILIO ET AUCTOBITATE RESTIPULA- 

retur. sic emendavimus et ita legi debet, noD, ut in libris 
vulgatis, quae ; malum j stultitia fuit? Roscius, 



IV. 

m DIVINATIONEM DE ACCUSATORE IN C, VERREM 
CONSTITUEJNDO. 

C. 1. §. J. ad accusandum descenderim. sic babent oranes 
libri manu scripti, et ita habuit in suo libro etiam Asconiu» 
Pedianus , ut ex eius verbis intelligere licet [p. edit. Gronov. 
243.]. ait autem boc toto capite speciem soloecismi contin?ri, 
nisi addas et aut idem, ut sit et subito. quare, inquit, multi 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. it 131 

legunt descendere , quomodo habent hodie multa exempla. sed 
Jo. Passeratius vir doctus admonuit me , descenderint nulla re 
subintellecta legi posse et debere. itaque miratur me legenduri! 
esse ooniunctim [cf. M. AntoniumMuretum VV. LL. 17,9« Ope- 
rum Tom. 2. p. Ruhnken. 423. 4.]- 

C. 2. §♦ l\. QUI OPEM A ME ATQUE AUXILIUM EXPECTASSENT. llbri 

manu scripti habent petissent. ego tamen nihil muto. 

§. 5. extr. manere in instituto meo videor. quidam libri 
raanu scripti habent manere in instituto [meo?] video me. 

§. 6, extr. quis tandem esset. Hotomanus legit quis tamert 
esset. 

C. 3. §. 10. extr. et quem miktme velit. libri manu scfi- 
pti habent et quem maxime. unde suspicor legendum^ et quem 
maxime nolit is ? qui eas iniurias fecisse arguatur. 

C. 4. §. 11. per trienwium depopulatus esse. legendum pu-. 
tant quidam depeculatus esse. 

§. 15. me potissimum esse delectum. libri veteres ferel 
omnes habent dilectum. de quo saepe admoneo lectorem , ut 
meminerit dilectum militum a dilego dixisse veteres^ non dele- 
ctum [vide disputata ad II. de Orat. c. 9. §• 36.]. 

C. 5. §. 19. senati populique romani. sic reposui Charisit 
auctoritate fretus, qui ita legife libro 1. [p. Putsch. 115. cf. Ge- 
rard. Io. Vossium de Analog. 2, 17. p. 331. 2.]. 

C. 7. §• 22. AT ENIM SOLIDUM ID EST UT ME SICULl MAXIME 

veliwt* secutus sum Jibros aliquot manu scriptos et quorundanl 
virorum doctorum auctoritatem, qui sic legi volunt. solidum 
autem interpretantur firmum et stabile et quod infirmari non. 
possit. verum ut dicam quod sentio^ ne haec quidem lectio 
satis tuta est. primum enim hoc loquendi genus Ciceroni est 
inusitatum; deinde codices alii manu scripti, in his Memmiani^ 
habent solum , et multi item vulgati. neque tamen eam scri- 
pturam magis, quam hanc probare possum. est enim^ ut ego 
quidem arbitror, mutilata et imperfecta, et fortasse deest vox 
perspicuunij, ut sit ita legendum, at enim solUm id perspicUum est) 
ut me Siculi maxime velint. quanquam vellem ita a Cicerone 
scriptum esset, at enim solum id perspicuum est, Siculos me ma~ 
xime velle [cf. ad Orat. pro Sex. E.oscio Amerino C.41. §. 121.]j 
aut [non et\ cur me Siculi maxime velint [Beck. V. C. Vol. 1. 
p. 132. » Lambinus recepit quidem solidum id cst cur me^ 
»sed mavult reponi at enim solidum id perspicuum est cur; pro- 
»pter oppositum obscurum , vel plura etiam mutat.w]. 

§. 23. ET AMICUS EIUS TIBI SUFFRAGATUR ME OPPUGWAT. VOX 

Hortensius abest ab omnibus libris manu scriptis. 

C. 12. §. 39« extr. et oratione exponere. quidam libri ma- 
nu scripti habent expromere ,[sed haec non raro in libris con- 
fundi quum alii docuerunt, tum Drakenborchius ad Livii 7. 31y 
8. Tom. 4. P. 1. p. 257.]. 



132 DIONYSII LAMBINI 

C. 14. §'. 46. POTERISNE EIUS ORATIONIS SUBIRE INVIDIAM ? SlC 

reperi scriptum in codicibus antiquis Memmianis. verumtamen 
non est dissimulandum , Asconium [p.Gronov. edit. 250] legere 
subire invidiae. Nonius autem [Aldi, non Merceri p. 404, 4. ] 
subire orationem. tanta fuit etiam temporibus illis scripturae 
varietas ! 

Ibid. praestinguat aciem ingenii. praestinguat id est , ut 
JXfonius interpretatur [4, 381. p. Mercer. 373, 31.], obtenebret , 
obscuret. sed de boc verbo, quod prope intermortuum linguae 
Latinae restituimus , plura diximus in Commentariis Lucretianis 
[ad 3, 1057. vid. annotata ad IV. Herenn. C. 50. §. 63]. 

§. 47« QUEM TIBI MAGISTER LUDI NESCIO QUI. S1*C legitNonius 

in verbo componere [4, 68. p. Mercer. 257, 24.], non ut vulgo 
nescio quis. 

b. Ibid. J| in hac praelusione [sic operae dederunt p. 51, 19«, 

correctum a Lambino in Erratis p. 848.]. legendum prolusione, 
ut est in omnibus libris manu scriptis et plerisque vulg;ttis, et 
ita edi iusseram. Varro libro 5. de Lingua Latina [c. 7«] , pro 
idem valet quod ante^ ut in proludo j pronuntio. praelusio- 
ne autem amici cuiusdam mei coniectura est , quam neque 
nunc probo neque unquam probavi , sed tamen eam annotaram 
e regione huius loci , ut de ea amplius cogitarem. 

C. 15. §• 49- EX ILLO GREGE MORATORUM. libli SCriptl alil 

habebant meritorum y alii mercatorum, alii meatorum , alii mor- 
cutorum. nos moratorum reposuimus , quod antea Cuiacius 
[Observatt. 4, 39 cf. Gronov. Notis ad h. 1. p. 251. 2.] 

C. 17- §. 56. SI PARERET EAM SE ET SUA VENERIS ESSE DIXISSE. 

sic legendum esse docuimus snpra Annotationibus in Orationem 
pro Quinctio [non hoc , sed in Orat. pro Q. Pioscio Comoedo p. 
39, 17. C 4. §. 11.]. 

§. 57» magnam partem ad se avertit. legendum fortasse est 
averrit , quoniam supra dix.it factum esse Verrem [quod nomen 
et hominem et suem notat] et ad se redisse atque ad mores suos. 

C. 20. §. 65. atque amicorum populi romani causa compa- 
rata sit. non displicet mibi scriptura in antiquo libro reperta, 
atque amicorum populi Romani patrona sit. verumtamen non 
putavi mihi vulgatam reiiciendam, praesertim et probabilem et 
librorum quorundam manu scriptorum auctoritate confirmatam. 

§. 66. en amicitlam populi romani ditionemque essent. qui- 
dam legunt venissent. 

§. 67. m." silano diem dixisse. sic est legendum, quemad- 
modum recte existimat Hotomanus, non ut est in libris vulga- 
tis, D. Silano [vid. II. Accus. C. 47. §. 155.]. 






EMENDATIOKUM TULLIANARUM P. II. 133 



m PROEMIUM SEU PRINCIPIUM ACTIONIS PRIMAE 
m C. VERREM. 

C. 3. §. 10. quod pr. rom. id est, quod Praetor Romanus. 
sic autem legit Asconius, et in nonnullis iibris manu scriptis 
ita scriptum reperi. 

C. 4. §• 10. tot vitiis flagitiisque convictam. quidam 
libri manu scripti habent coniunctam [vid. D/akenborch. ad Li- 
vii 2. 40, 13. Tom. 1. P. 2. p. 342., et cff. annotata ad Orat. C. 
13. ■§. 40.] ego tamen nihil muto. 

§. 11. omnia fana depeculatus est. quidam libri calamo 
exarati babent depopulatus est ; quemadmodum et non multis 
post versibus [p. 57,5. C. 5- §.14«L ibi , sanctissimis religionibus 
consecrata depeculatus est, habent iidem libri depopulatus est. 

C 7. §. 19« ET EI VOCE MAXIMA VICTORIAM GRATULATUR. a 

quibusdam Jibris manu scriptis abest vox victoriam. ego cen- 
seo retinendam, nec tamen, si tollatur, multum de sententia 
huius loci detrahatur. 

C. 8. §. 21. illis ipsis diebus. Asconius legit his paucis 
diebus. 

C. 12. §• 36. IHIMICUM ODIOSUM ACCUSATOREM ASSIDUUM. sic 

restituit Memmius , in quo nihil praeter ordinem verborum im- 
■mutatum est. 

C. 13. §. 38. ANNOS PROPE QUINQUAGINTA CO]NTINUOS NULLO 

iudice equite rqmano iudicante. quidarn legendum putant 
nulla iudice equit.e Romano iudicante. ego nihiJ mutandum cen- 
seo. quodsi quis probaret illorum sententiam , aut essent alia 
quoque mutanda aut aliquid esset addendum. nam vel ita le« 
gendum esset, nulla iudicibus equitibus Romanis iudicantibus ; 
vel ita, nulla ullo iudice equite Romano iudicante. liceret etiam 
demere utrobique voces iudicibus et iudice , hoc modo , nulla 
equitibus Romanis iudicantibus , et nulla ullo equite Romano 
iudicante. 

Ibid, minoris LLS" tricies. sic restituimus exAsconio. ali- 
oqui legendum sic esset, LL S cccciodod cccciddod ccccioodd , 
quod idem valet. nam hae notae significant tricies centum milia 
sestertium numum. quae summa quum sedecim iudices essent 
corrumpendi (tot autern essent corrumpendi ad reum nocentem 
absolvendum, si triginta iudices sederent), si distribueretur in 
singulos iudices, pervenirent ad singulos circiter centum nona- 
ginta sestertium numum milia. 

§. 39- c. verre pbaetore ubbano sortiente. recte Hotoma- 
nus putat vel subsortiente legendum esse, vel sortiente positum 



134 DIONYSII LAMBINI 

pro subsortiente. significat enim subsortitionem iudicii Tuniani* 
He qua fit mentio in Cluentiana [p. 267, 33. G. 33. §.89.]." 

C. 16. §. 46. VIDENT ADHUC POST LEGEM TRIBUNICIAM UNUM 
IIOMINEM VEL TENUISSIMUM ESSE DAMNATUM. sic restitui eX AsCOnio. 

§. 47. extr. NON GRATIA non COGNATIONE non aliis eecte fa- 
CTIS NON DENIQUE ALIO MEDIOCRI VITIO TOT TANTAQUE EIUS VITIA. 

sublevata esse v videbuntur. legendum censeo vel invitis libris 
pmnibus , non ullis recte factis. gratia enim et cognatio non 
sunt facta, nedum recte facta. necesse autem esset saltem esse 
facta , si aliis legeretur. nisi dicamus recte facta referri ad 
yitia j quod est supra. id quod est tutius. 

C. 17. §. 50. iioc idem iudices opto. sic habent codd. mss., 
quos sequutus sum potius quam vulgatos, in quibus legitur 
peto. opto autem idem fere valet quod sv/Ojuai. ev/o/uai autem 
duo significat et precari et optare _, quoniam utrumque buic 
Joco convenit. 

C.18. §«54. IN OBLIVIONEM DIUTURNITATIS ADDUCTA SIT. lege, 

diuturnitate adducta sit [et sic eorrectum in Erratis Operarum 
Tom. 2. p. 848. , quam corrcctionem neglexerunt quum alii tum 
Oreliius V. D.]. 

§. 55. ILLUD A ME NOVUM IUDICES COGNOSCETIS QUOD ITA TE- 
STES CONSTITUAM UT CRIMFN TOTUM I?iTERROGANDO EXPLICEM [ aut 

certe explicem interrogando. sic enim repositum ab Lambino 
in Erratis p. 848-] ubi id argumentis atque oratione firmavero 
tum testes .ad crimen accommodem. Hotomani coniecturam, 
quae ita nobis certa visa est , ut nihil contra dici possit, pro- 
p.68ijj a yi mus e t secuti sumus. o |[ mnino sic esse legendum decla- 
"' rat bic Jocus, quem ille profert ex primo Accusationis libro 
[p. 67, 25. C. 11. §. 29-] ? etenim sic me ipsum egisse mcmoria 
tenetis , ut in tcstibus interrogandis omnia crimina proponerem 
et explicarem. 



VL 

IN ACTIONIS SECUNDAE SEU ACCUSATIONIS IN 
C. VERREM LIBRUM PRIMUM. 

C. Q. §. 5. ET UT QUUM HAEC RES PRO VOLUNTATE POPULI RO- 
MANI ESSET IUDICATA FINIS ALIQUANDO IUDICIARIAE CONTROVERSIAE 

constitueretur. neque potui neque debui Hotomani sententiam 
sive svGTO/iav potius in hoc loco restituendo, qui perturbatione 
ordinis erat depravatus , aspernari. nam vel Cicero hic non 
fuit Cicero, vel eo ordine , quo ille voluit, haec verba sunt 
legenda [cff. M. Antonius Muretus VV. LL. 19, 12. Operum Tom. 
2. p. Ruhnken. 489. 90=, Io. Frid. Gronovius Observatt. 3, 6. p. 
Lips. edit. 363. 4. , Imm. Io. Gerh. Schellerus Observatt. p. 49.]. 



EMEJVDATIONUM TULLIAWARUM P. II. £35 

C. 6. §. l6- deverti potius. libri omnes manu scripti sic 
habent, non diverti. r 

C. 7« §» 19- -Quis tam inimicus huic ordihi fuit. aliquot 
libri manu scripti habent, quis tam iniquus , et prox.imo versa 
qui non aspectu , ubi vulgati qui non conspectu. 

C. 10 §> 27- DISSIMULAMUS HORTENSI QUOD SAEPE EXPERTI IW 

dicendo sumus. videntur haec esse legenda per interrogationem 
[itaque inserenda Orellianis Vol. 2. P. 1. p. 110 ]. 

Ibid. QUI ILLAM HEREDITATEM VEHERI ERYCFNAE COMMISSAM ESSE 

dicerewt. hunc locum profert JNonius in verbo commilto [4 ? 
0^3. p- Mercer. 248, 21.]. 

C. 14. §.36 (37.). ACCEPI INQUIT VICIES DUCENTA TRIGINTA QUlN- 

que milia. totus hic locus magna ex parte corruptus erat in 
libris omnibus mss. et vulgatis, minus tamen in vulgatis quam 
in iis manu scriptis , quibus usus sum. ego autem eum emen- 
davi, primis cum mediis et mediis cum ultimis comparatis. ac- 
ceperat igitur Verres vicies centum milia sestertium et ducenta 
triginta quinque milia, quadringentos septemdecim numos. de- 
dit stipendio, frumento, legatis, pro Quaestoribus, cohorti Prae- 
toriae -ItItS- decies centum milia et sexaginta triginta quinque 
milia, quadringentos septemdecim numos. reliquit Arimini LL3 
sexcenta milia. subduc nunc rationes et confer summas singu- 
las cum universa : reperies pares esse. non Archimedes melius 
describat. 

C. 15. §. 38 (40.). TOTAM VITAM PERICULOSAM INSIDIOSAM IN- 

festamque reddemus. sic restitui, quum reperissem in libris mss., 

periculosam , invidiosam infestamque reddemus. 

C. 16. §. 42 (44.). eosque ambo. quamobrem veterem scri- 
pturam eosque ambo reiicerem, nulla causa visa est. sic enim 
etiam loquebantur Latini eos ambo pro eos ambos , duo pro 
\duos. exempla notissima sunt [vide Gerh. lo.Vossium de Anal, 
2, 6. p. 267. 8.]. 

C 17. §.45 (47* -Beck.). AD HATNTC ISTIUS cupiditatem demon^ 
strajvdam servatus. libri tres manu scripti habent, cupiditateni 
demonstr andam separatui. ego nihil muto et vulgatam lectio- 
nem tueor, quanquam alteram non damno. 

C. 18. §. 48 (50.). confugisse delum. sic habent tres libri 
manu scripti Memmiani, quomodo tamen esse legendum sine 
libris mss. coniecerat Hotomanus: tanta est eius sagacitas atqiie 
svOTO/ia. 

C. 19. §. 49 (52.). tenem ipsum qui apud tenedios [ num 
apud ipsos? sic enim lemma praemissum annotationi, sed ne- 
glectnm ab interpretibus.] sanctissimus deus iiabetur, Servius in 
librum 2. Aeneidos [v. 20. Tom. 2. p. Burm. 193.] hunc Jocum 
profert ad illum locurn, Tenedos notissima fama «Cieero Verr. 
» Tenem ipsum cuius ex nomine Tenedos nominatur. « ubi vide- 
mus multa a Servio esse praetennissa. unde quidam suspican- 
tqr, haec omnia, qui apud eo$ sanctissimus deus habctur , qui 



136 DIONYSII LAMBINI 

urbem illam dicitur condidisse _, non esse Ciceronis. sed errant. 
proferunt eniin grammatici ex auctoribus ea , quae ad rem per- 
tinent, cetera omittunt. sic Charisius libro 2. ex Miloniana [p. 
553, 22. C. 24. §. 6'i.] , ut sustinuit? immo vero ut contempsit? 

§. 5.1. (56. B.) QUOS IN HORUM LOCUM SUBSORTITURUS ERAS. sic 

est necessario legendum , idque , praeterquam quod ratio hanc 
lectionem postulat, etiam ex Pediano intelligere licet. 

C. 21. §^56 (60.). P. SERVILIUS VIR CLARISSIMUS MAXIMIS 
REBUS GESTIS ADEST DE TE SENTENTIAM LATURUS EST. duo Hbri mSS. 

habent, adest de te sententiam laturus. quemadmodum et dein- 
ceps proxime Olynthum , non Olympum [quae est P. Manutii 
coniectura, probata Lambino]. et item tertio post versu. 

§. 57 (61.). extr. ttotata atque descripta. libri duo mss. 
habent, notata atque perscripta. verum sive descripta sive per- 
scripta iegi placeat, legendum videtur notatam atque dcscri- 
piam seu perscriptam, ut cobaereat cum voce praedam. atque 
ita scribenda erit distinctionis nota post vocem furta [etiam 
cum postremis et verba et adiectiva non minus recte construt 
docet Gasp. Garatonius p. Haun. 177]' 

C. 22 §. 58 (62.). FORUM COMITIUMQUE ADORNATUM. VOX. 

adomatum videtur mibi supervacanea. credibile quidem est, 
€am ex annotatinncula esse natam, quum lector aliquis inter- 
pretari vellet iilud ad speciem. 

§. 60 (64.). ^cum imperio et securibus. : "' : hoc totum neque 
cgo reperi in codicibus Memmiunis mss. , neque Hotomanus in 
suis. atque ut reperiantur, delenda sunt tamen. Jegatus enim 
neque imperium neque secures babebat, ut recte admonet Ho- 
tomanus [Orell. Vol. 2. P. 1. p. 119. »ex Asconio L. Man., pro- 
bante Garatonio.« additamentum vel ex Asconio vel aliunde 
unus recepit Manutius, post Abr. Wielingium LL. Iur. 1, 5. ac- 
curate defendit Garatonius p. 178. sqq.]. 

C. 25. §. 64 (71 )• ne quid ix se offexderit. alii aliter, 

ego sic hunc locum restituendum censeo. narn ipso , quod est. 

in vulgatis , aliunde irrepsit , nempe vel ex declaratione ad oram 

h. libri adscripta vel supra prono || men sc scripta natum. ojfen- 

derit autem , videlicet Verres; in se , nempe in Pbilodamo. 

Ibid. parum laute deversari. libri rass. omnes habent de~ 
versari; et ita sine varietate, ubicunque vulgati babent diversari. 

§. 65 (72). tametsi erat igxarus. sic est legendum , non, 
ut est in libris vuigatis, non ignarus [tametsi sive tamen etsi 
non erat ignarus]. atque ita legitur apud Nonium in v. consti- 
tuere [4, 112. p. Merc. 273, 14 ]. quod iam pridem admonuit P. 
Victorius [nempe VV. LL. 5, 30. docet Victorius legendum esse 
tametsi non erat gnarus , ut recte habet Muretus VV. LL. 5, 8. 
Tbes. Crit. Gruter. Vol. 2. p. 9o7. Muretum corrupit magnus 
Rahnkenius Opp. Torn. 2. p. 402., nuper castigatus a Faesio 
V, D. Tom, 2» p. 304. de partieula tamen etsi Ciceroni pluri- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 137 

bus locis restituenda vid. eundem Muretum VV. LL. 11 , 17- p. 
Ruhnk. 268. 9.]- 

G. 26- §. (35 (73.)* Quos ei commodum sit invitet. Nonius 
videtur legisse, quos ei commodum siet [v. invitare id est 4, 
240. p- Mercer. 321, 3.]. 

§. 66 (75.). enimvero ferendum hoc non est. profert hunc 
locum Donatus in Andria [t. 1, 64.]. 

C. 27- §. 70 (80.). INEQUE ADHUC CAUSAM ULLAM EXCOGITARE 
POTUIT QUAMOBREM COMMISERIT AUT QUID EVENERIT UT IN TANTUM 

periculum veniret. nihil mutandum. nam quod. quidam ita legi 
volunt, quamobrem evenerit aut quid commiserit , falluntur. 
sequi enim deberet, cur in tantum periculum veniret. sic po- 
tius legendum putarem , quid commiserit aut quid evenerit , 
quamobrem in tantum periculum veniret. 

C. 30. §• 11 (91» )• IAMIAM DOLABELLA ME NEQUE TUI NEQUE 

tuorum liberorum QUOS tu MISEROS in EGESTATE atque iw solitu- 
dine reliquisti miserere potest. sic restitui partim ex Asconio, 
qui hunc locum profert in Divinatione [p. edit. Gronov. , qua 
utor, 248, 1. Ciceronis locus est p. Lambin. 48, 33^ nobis C. 
j7. §.24.], partim ex codicibus Memmianis. ,apud Asconium au- 
tem legitur miseret , in codicibus vero manu scriptis miserere 
potest. hoc tantum inter Asconium et libros illos interest. nti* 
serere potest autem sic dictum, ut si quis dicat poenitere potest, 
pigere aut pudere debet. est enim infinitivus ab impersonali 
verbo miseret. 

C. 31. §. 78 (92-)« cupidttatique paruerit. legendum for- 
tasse est patuerit [vid. Drakenborch. ad Livii 5. 33, 7. et cf. 
annotata ad Orationem pro Hoscio Comoedo C. 4. §. 11.]. 

§. 79 (93.). recita ex verris litteris ad neronem. haec 
vidit desiderari Hotomanus, cui qui non in hac re assentiatur, 
eum vel malevolum vel indoctum putarim. 

C. 34. §. 86 (104.). NAM QUID milesiis lanae publicae abstu- 
lerit. fortasse legendum publice. 

§. 87 (105.). usque ab dianio quod in hispania est. possit 
aliquis suspicari , et haec verba quod in Hispania est , et haec 
quae in Ponto est, e libri crepidine in contextum verborum esse 
translata. quis enim tum nesciebat , Dianium esse in Hispania, 
Sinopam in Ponto ? 

C. 36. § 92 (113.). LLS quadringenta milia expensa chry- 
SOGONO SERVO LjLS" sexcenta milia accepta pupillo malleolo re- 
tulit. sic restitui hunc locum ex Asconio, quem miror a do- 
ctis quibusdam non satis esse intellectum, quum alioqui non 
obscure eam scripturam, quam ego restitui , sequatur et referat. 
quin ut huius scripturae nulla essent apud Asconium argumenta 
aut vestigia , tamen ratio ipsa, quae multo plus valere debet, 
vinceret ita legendum esse. Verres igitur dixerat, se pecuniae 
pupilli -JLJfcS- decies, id est sestertium decies centum milia depor- 
tasse. quum haec pecunia esset reddenda pupillo , ait se Ver- 



138 DIONYSII LAMBINI 

res -j LLS ' quadringenta miiia Chrysogono Malleoli Quaestoris 
servo expensa tulisse , sexcenta pupillo accepta referre. en tibi 
illa decies centum irilia expleta atque exaequata! nempe et qua- 
dringenta se expensa tulisse dicit Chrysogono, et sexcenta se 
pupillo debere fatetur. quadringenta milia et sexcenta milia 
efficiunt summam iilam, decies centum milia. hoc illud cst 
quod dicit, sexcenta milia reliqua facta cum quadringentis ex- 
pensis Chrysogono latis quadravisse ad explendam summam il- 
lam integram LL£ decies. 

Ibid. QUOxMODO EX DECIES LLS SEXCENTA MILIA RELIQUA SIINT 
FACTA UT ILLA DE CN. CARBONIS PECUNIA RELIQUA LLS SEXCENTA 
SUNT FACTA QUOMODO HAEC DC EODEM MODO QUADRARINT QUOMODO 
itS' QUADRINGENTA MILIA CHRYSOGONO EXPEINSA LATA SINT CUR lO 
NOMEN INFIMUM IN LITURAQUE SIT VOS EXISTIMABITIS. loCUS est , 

mea sententia , facilis ac planus. significat enim hoc tantuni, 
"Verrem pecuniam Malleoli manifesto furatum esse , qui , quum 
se decies LLS ei debere fassus esset, primum falso t LLS qua- 
dringenta milia Cbrysogono eius servo expensa tulerit, deinde 
sexcenta milia, quae reiiqua essent facta ex LdbS" decies , pu- 
pillo tota non solverit , sed multo rnaxirnam partem averterit , 
siquidem quinquagiuta milia dumtaxat ei solverit. quodsi iega- 
mus, quingenta milia soluta non sunt , ut vult llotomanus, in- 
telligentur centum milia a Verre esse aversa et detracta de pe- 
cunia pupilio debita. supra autem [p. 68, 3l. id est C. 1-1. §.36.] 
in rationibus Quaesturae et pccuniae publicae referendis, qunm 
Carboni Quaestor fuisset, sic scripserat Verres , reliqui Ari- 
mini LLS sexcenta milia. et hoc quod hic dicit, ut illa 
de Cn. Carbonis pecunia rcliqua LL3 sexcenta sunt facta. ita 
liic locus est intelligendus. nam alii hic mire vaticinantur et 
somniant. 

C. 37- 5. 93 (115.). EN MEMORIA MORTUI SOD\LIS. libri duO 

manu scripti habent, en memoriam mortui sodalis , cn metuni 
'vivorum existimationis [vid. Sanctium Min. 4, 2. Tom. 2. p. 218. 
Ruddimann. Instt. Gramm. Lat. Tom. 2. p. 315.]. 

Ibid. quae miserae flentes. liber unus manu scriptus ha- 
bet, quae misere JJentes. quae scriptura non est reiicienda [nec 
dubitavit ita reponere Beckius V. D. sed cf. ab Orellio notata 

p. 129.]. 

C. 38. §.96 (117.). consistam in uno nomine. quidam legi 
Tolunt in uno crimine. 

C. 41. §. 106 (132.)« QUid potius non modo his temporip.us 
sed etiam apud maiores nostros ? nihil muto , neque assentior 
iis , qui legi volunt quis potius , etiamsi adiuventur a codicibuj 
veteribus. per haec verba autem significat Cicero nihil potius 
aut a Verre aut ab alio fieri posse , quam cupiditati bominum 
obviam ire , praesertim his teniporibus , inquit, corruptis scili- 
cet et luxurie perditis. 

C. 42- §. 1()8 (134.). testamentaria nummaria ceterae com- 
plures. vocem Cornclia , quae ex aiiuotatio.ne natu in contex- 



EMENDATIONUM TULLIANAPOJM P. II. 139 

tum verborum ab indocto librario coniecta erat, delevi. nam 
f (quod et Hotomanus vidit) testamentaria et nummaria ambae 

Ierant Corneliae. 
T) f)82 
Ibid. ad praetqrem pertineat. !J quum in libris duobus 1 ' a% 

mss. ita scriptum reperissem ad PR, ego facile conieci ita le- 

gendum ad Praetorem seu ad Praetorem Romanum , non , ut 

est in vulgatis, ad populum Romanum. sola. enim Perduellio- 

nis quaestio populo relicta fuit, ceterae ad Praetores Urbanos , 

gui etQuaestores dicebantur, translata sunt [ Orell. p. 132. r>ad 

Praetorem Hotomani et L. suspicio non recepta.a id unde bau- 

sturn sitj equidem ignoro.]. sic paullo post vocem Fuffias seu 

Fufias sustuli [edebatur Furias Fuffias sive Fufias , item Fu- 

rias Fussias siv e Fusias cf. annotata ad 1. de Orat. C. 39. §• 179-], 

ut natam ex religione librarii, qui , quum ad oram libri anno- 

jtatam videret ab aliquo lectore vocem Fuffias seu Fufias , eam 

putans deesse coniecerit in contextum et ordinem verborum. 

nam plane nulla lex est Fufia. Furia autem de Testamentis, 

ne quis supra mille asses legare posset , lata est a C. Furio 

Tribuno Plebis [cf. Wieling LL. lur. 2, 18.]. 

C. 43. §. 110 (136. >. QUOD PER LEGEM VOCONIAM EI OTJI CEN- 

bus won sit licet. sic babent libri omnes mss. , et ita legendum 

puto , quamvis dissentiant docti quidam, in quibus est Hotoma-r- 

nus. sed ego eos falli arbitror. nam primum ex sententia legis 

Voconiae licet intelligere, quemadmodum lex illa vetuerat, eum 

qui census esset mulierem suis bonis ber^dem instituere, ita 

vetuisse mulieri plus legare, quam ad beredem perveniret. rur- 

1 sus autem, ut ei qui census non esset per eandem legem lice- 

bat mulierem beredem instituere , ita et mulieri plus quam ad 

heredem perventurum esset, legare per eandem legem poterat, 

qui non census esset. at si bic legeretur qui census sit , non 

vaiuisset eadem ratio in legato atque in bereditate, quum ei 

qui census esset instituere quidem beredem molierem liceret,, 

; legare autem mulieri plus quam ad beredem perventurum esset 

1 [non] liceret. praeterea ex verbis M. Tullii, quae sunt supra 

jn principio huius narrationis, cognoscere licet, legendurn esse 

[census non sit. sic enim ille [p. 79? 36. C. 41. §. 104.] , is quum 

\haberet unicam filiam neque census esset , quod eum natura hor~ 

\tabatur , lex nulla prohibcbat; fecit ut filiam bonis suis here- 

dem institueret. Verres igitur in eo legem Voconiam sequutus, 

quod mulieribus adversabatur , in eo non sequutus, quod etiam, 

eum, qui non census esset, vetabat heredem mulierem institue- 

re, idque etiam in praeteritum , de legato nibil edixerat, in 

quo eadern ratio valebat. quo facto satis signi dederat, se de-- 

dita opera et pretio accepto edictnm suum composuisse , ut ab» 

Annii filia ad secundos heredes hereditatem transferret, quunx 

haec iam scripsissem, cognovi Hotomanum sententiam mutasse. 

C. 44. §. 114 C143.). UTI PROXIMUM QUEMQUE POTISSIMUM HE- 

REDEM ESSE OPORTERET ITA SECUNDUM EUM POSSESSIO DARETUR. hoC 



140 DIONYSII LAMBINI 

totuni, quod erat ex Asconii verbis natum atque adeo ad ver- 
bam ab eo huc translatum, si is intestatus mortuus esset , delevi. 
valent enim liaec quidem verba ad illa declaranda, uti proxi- 
mum quemque potissimum heredem esse oporteret y sed non ic- 
circo sunt in contextum orationis recipienda, imo ut aliena re- 
iicienda. quod et Hotomanus vidit. 

C. 45. §. 115 (144.)- -aut tro praede [sic correxi istud prae- 
dae , conmentum operarum. v. Beckium V. D. p. 229 ] litis vin- 
diciarum quum satis accepisset. dissentio ab Hotomano , qui 
putat hoc ioco vocem litis esse supervacaneam et aliunde illa- 
tam. quamquam video eum postea sententiam mutasse, existi- 
mare boc tantum , et pro aut reponendum. 

§. Il6 (145.)* TANTUM QUOD HOMINEM NON NOMINAT. sic le- 

gendam, neqae quicquam mutandum. tantum quod autem, id 
est hoc tantum quod, commodum^ tantummodo^ nihil nisi. sic 
Accusationis libro 3. [p. 140, 40. C. 53. §.12'*.], tantum quod 
araloribus Metellus obsides non dedit y se nulla in re Verri si- 
milem futurum. idem libro 7. Epistolarum ad Familiares f p. 
79} 20. ep. 23.], tantum quod ex Arpinati vencram , quum mihi 
a te litlerae redditae sunt. Lucretius libro 2. [v. 220.], tanlum 
quod nomen mulatum dicerc possis [vid. Io. Fr. Gronov. ad Livii 
33. 4, 6. Tom. 9- p. repet. edit. 78'i. 5. et Gunther. Lat. Rcst. 
2, 179. 9 ab Heusingero laudatos ad Nepotis Datam. 6, 5. p. 148. 
adde Pareum Lex. Crit. p. 1231.]. 

C. 47. §• 122 (152.). I> PROSPECTUM POPULI ROMAXI PRODUXIT. 

quidam legendnm hic putant in aspectum , ut infra eadem ora- 
tione [p. 83, 45. C 49. §. 129-], in oculis quotidianoque aspe- 
Ctu populi Romani. a quibus dissentio. 

C. 50. §• 130 (164.). L« SVLLA Q. METELLO CONSULIBUS. sic 

legendum est, non Censoribus , quantumvis licet reclamet Hoto- 
manus. eidem lioc assentior, quod pancis post versibus legen- 
dum putat, tum vero quum esset ., pro verumtamen. 

§. 131 (165-). 1N QUO MOLIRI FRAEDARIQUE POSSET. legenduitt 

fortasse est , in quo aliquid moliri. 

C. 54. §. 141 (177.). tseque edicta die. legendum fortasse 
est, neque prodicta dic. 

Ibid. improbe verum callide. sic legendum, quamvis recla- 
ment docti quidam. est enim /u^uvoig verborum cuiuslibet, qui 
ita deVerris facto loqueretur: improbe est hoc a Verre factum, 
sed tamen callide et astute. negat hoc quemquam de Verre 
dicere posse Cicero, quia Verres perspicue et aperte et auda- 
cter et impudenter et sine fuco improbus fuerit [cf. Orell. 
p. 141.]. 

C. 56. §. 146 (182-)- DEFENDERE PRAETOR DEBUIT. malim legl 

debuisti , et deinceps, cui tuloribus defendentibus non modo pa- 
trias eius fortunas, sed etiam bona tutorum ademisti. 

§. 148 (l8l.). QUI ETIAM AD EXTREMUM ASCRIPSERIT. Sl'c re- 

stitui Prisciani fidem ac testimonium sequutus libro 18. [ p. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 141 

Putsch. 1151. C. 13. §. 109- Tom. 2. p. Krehl. *54.], qnlsm in 
aliis libris legatur conscripserit. idem ibidem, ubi pauilo ante 
legitur tectorium vetus delitum sit y legit deicctum sit [probante 
Garatonio p. 229. illud delitum a delinendi verbo, proprio de 
tectoriis similibusque rebus vocabulo. cf. Priscian. p. Putsch. 
872., id est 9. 10, 54. Tom. 1. p. Rrehl. 468. 9.]. ego tamen 
nihil muto , nisi quis forte putet legendum deletum sit. 

C. 57. §• 149 (185.). QUOD EUM CODICEM OBSIGNASSEM. legen- 

dum fortasse est, quod suum codicem obsignassem. 

Ibid. TAMETSI QUID POTERAT ESSE APERTIUS QUAM NUNC EST UT 

tjno minus teste haberet rabonio ? sic omnes quidem habent 
libri , || atque ita legit Asconius et ita explicat, ut de tot qui 
contra se sunt testibus unum Rabonium detrahereV [p. Gronov. 
290, 1.]. verum ego malim legi haberem. magis proprie enim 
et convenientius dicat accusator se habere testes in reom, quam 
reus in se [sed cf. Madvig. Epist. Crit. ad OreJI. p. 69.]. 

Ibid. quam diem operi dixerat. legendum putaverim edi- 
jcerat. 

§. 150 (186.). HAC CONDITIONE SI QUIS DE POPULO REDEMPTOR 

accessisset non esset usus. hic locus mire corruptus est in li- 
bris vulgatis, neque multo integrior in manu scriptis. quod quum 
viderent quidam viri docti , conati sunt eum in integrum resti- 
tuere^ sed inanem operam sumpserunt. itaque in eis refellen- 
dis.neque diutius lectorem morabor , neque frustra tempus con- 
teram. tantum assevero, me ex Prisciano, qui hnnc locum 
cum multis aliis profert libro 18. [p. Putsch. 1152. C. 13. §. 110. 
Tom. 2. p. Krehl. 155.] , emendasse. aberant autem haec verba, 
non esset usus, a libris omnibus, quae huic loco magnam lucem 
afferunt, immo vero sine quibus intelligi non potest. quis au- 
tem non videt, immerito Asconium ab Hotomano reprehendi? 
significat enim hoc M. Tullius, ut recte explicat Asconius , ce- 
teros de populo quum exclusi essent tempore, non accessisse 
ad illud opus redimendum, neque voluisse venire in potestatem 
Rabonii, qui sibi praedam a Verre ereptam arbitraretur. 

C. 58. §. 151 (188). et stetisse eum cum [abest incuria li- 
brarii praepositio, quam habet lemma praemissum annotationi] 
patruo testimonium dicente. Memmii coniectura probata sic 
edendum curavi , quum in omnibus libris legatur et testes secum. 
plane mendose [vid. Beck, p. 245. Orell. Vol. 2. P. 1. p. 144.]. 

C. 59. §. 154 (193.). de avaritia tua commoneretur. sic 

legendum , non commoveretur. [vid. Drakenhorch. ad Livii 35. 

35, 5. et quos ille ad h. 1. laudavit Tom. 10. p. 406- sq.]. com- 

monere autem quempiam seu commonefacere est, ei memoriam 

i refricare, redigere in memoriam. 

Ibid. QUAM POPULUS ROMANUS QUOTIDIE IUDICES ETIAM TUM 

quum de te sententiam ferrent viderent ? Priscianus eodem 
libro [1. l.j legit , populi Jtiomani quotidie iudices. 



b. 



142 . DIONYSII LAxMBINI 

G. 61. §. 158 (197.). CUIUS MIHI COPIAM QUAM tARGlSSHwil 

factam oportebat. sic legit Asconius [p. Gronov. p. 291, 2.], 
cuius mihi potestatem quam [? ab ecl. Gronov. certe abest haec 
vox] largissimam fieri oportebat. 

Ibid. quum eos quibus innuerat. sic legendum potius quam, 
xxt quidam coniiciunt, cum iis quos iste annuerat [cf. annotata 
ad Orationem pro Quinctio c. 5. §. 18.]. neque me movet A- 
sconius, qui ut multis aliis locis sic et hoc loco corruptus est. 



VII. 
IN ACCUSATIONIS LIBRUM SECUNDUM. 

C. 7. §. 19 (22. Beck.), ad everrendam provinciam [ita re- 
ponendum p. contextus 91? 12. quum ex hoc ipso, quod posui- 
mus, lemmate, tum ex indice Erratt. p. 848.]. sic legendum, 
et ita multis ante annis emendarat Rivius. 

§. 20 (23.). LLS undecies isumeratum esse. id est, sester- 
tium undecies centum milia. oratio enim praecisa est LLS un- 
decies , subinteliigendumque est centum milia. quo fit ut mi- 
rer, non dici numerata esse potius, quam numeratum esse. 
quid ? si loci omnes, in quihus tale loquendi genus usurpatur 7 
corrupti sunt [vid. Beck. p. 260-] ? 

C. 9« §• 25 (28.). irsos xx asnos. scio apud Asconium sic 
legi [p. Gronov. 296, 1.], ipso vicesimo anno. verumtamen nihil 
muto , quin Asconium hoc loco ut et multis aliis corruptum esse 
puto. ipsos autem interpretor totos , integros. 

C. 11. §. 30 (35-). QUUM HOS SIBI QUAESTUS CO^STITUTSSET. 

fortasse legendum , quum hos sibi quaestus instituisset , magnos 
atque uberes, ex iis causis , quas ipse constituerat cum consilio_, 
hoc est cum sua cohorte j, cognoscere: tum infinitum genus inve- 
nerat ad innumerabilem pecuniam corripiendam [ contextus p. 
92, 43. hoc ipsum, ab Lambino correctum, praefert instituisset, 
etiam notante Orell. p. 154.]. 

C. 12. §. 31 (36.). UT VEL OCTAVIUS BALBUS IUDEX HOMO ET 

iuris et officii peritissimus. haec verba sunt Ciceronis, non 
exempla verborum, in quae verba iudicium dare fingit Cicero 
improbum Praetorem , quamvis ita scriptum sit apud Asconium 
[p. 297, 1.]. nam vel ab Asconio non est ita scriptum vel non suo 
loco scriptum , vel erravit Asconius. praeterea vox iudex post 
nomen Balbus , mea quidem sententia, delenda est ut ex anno- 
tatiuncula nata. satis enim intelligitur fiugi, Octavium Balbum 
datum esse iudicem a Praetore ; ut omittam, quod hic Octavius 
in causa Verris iudex sedebat. postremo mendum manifestum 
sustulimus, quod haerebat in his verbis sit eiusmodi , atque ita 
emendavimus in eiusmodi } nempe verba. quidarn tamen legi 




EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 143 

malunt sint eiusmodi, a quibus dissentio. nam hic locus respon- 
det illi suporiori , ut in ea verba Praetor iudicium det. 

Ibid. qui cives romaii erant si siculi essent. sic fere ha- 
bent libri omnes et vulgati et manu scripti, atque ita profert 
Donatus ,in Phormione ad illum locum [II. 1,36.], hic in noxia 
est j ille ad defendendam causam adest j, aitque subaudiri ad , 
qui cives Romani erant _, iudices dab antur j, ad si Siculi 
essent subaudiendum rei. sed ego mibi persuadere non possnm, 
ita locutum esse Ciceronem. ita potius loqueretur: dabantur 
iudices qui cives Romani erant , si Siculi rei essent , quum Si~ 
culos eorum legibus dari oporteret ; dabantur Siculi y si cives 
Romani rei essent > quum cives Romanos dari oporteret. quin 
et pro illo j, si Siculi rei essent , diceret potius si a Siculis pe- 
terent j, et pro boc , si cives Romani essent j, si a civibus Roma- 
nis peterent. quamquam reum scio eum esse , cuius de re dis*- 
ceptatur. 

C. 13. §. 34 (41.). lege hieronica iudicia plurimarum con- 
troversiarum sublata UNO nomine omnia. distin || ctionis nota p.683. 
scribenda est post vocem controversiarum , et subintelligendum a ' 
constituta, ut sit iudicia lege Hieronica constituta. vel , ut vi- 
detur Hotomano, haec ipsa vox constituta desideratur et ascri~ 
jbenda est. 

C. 16. §. 40 (49.). QUid hoc iiomine facias ? alii libri ha- 
bent quid huic homini facias [vid. Voss. de Construct. c. 48. p. 
176. sq.] ? mox autem ubi legitur libidini, videtur legendum li- 
bidine [idque positum in margine edit. a. 1584», Lambini nomen 
falso praeferentis.]. 

Ibid. CUIUS consulto p. rupilius praetor ex legatorum sen- 
tentia leges in sicilia constituerat. legendnm fortasse est , de 
X. legatorum sententia [corrign Orelliana p. 157. sed Orelliura 
decepit, opinor, Beckius V. D. , quem vide p. 273.]. 

C. 17« §-42(52.)- interea sane perturbatus est ipse. . Cba- 
risius bunc locum profert libro 2. in adverbio sane. 

C. 21. §• 52 (69«)« ° VERREA PRAECLARA QUOQUAM Sl ACCES- 

| sisti quo non attuleris tecum istum diem. varia est huius loci 
• scriptura et lectio. alii enim libri sic habent, ut nos edendum 
curavimus, alii quo quaeso accessisti quo non [cf, Scheller. Ob- 
servatt. p. 54.1, ' A ^ xl au0 quasi accessisti quaeso quo non , alii 
quasi quoquam accesseris quo non. quae omnes probabiles sunt, 
praeter earn quae ordine secunda est. est enim plane inepta , 
nata ex dubitatione librarii , qui incertus utrum scriberet quasi 
an quaeso , utrumque scripserit. Hotomanus autem sic legen- 
dum putat, quonam accessisti quo non attuleris tecum istum 
diem ? 

Ibid. SED EX MANIBUS NATURAQUE TUA CONSTITUTA ESSE VIDEAN- 

tur. Ioannes Lucanius legendum arbitratur, ut refert Hotoma- 
nus , sed ex moribus naturaque tua [probante Ernesto Vol. 2. 
P. 1. p. 227, 59-1. 



144 DIQJNYSII LAMBINI 

C. 22- §. 54 (71.). QUI STATIM QTJUM PRAESENSISSET. Hoto- 

manus existimat hic aJiquid deesse, non ego. nam haec Verba, 
qui statim quum praesensissei, acl illa superiora referenda sunt, 
Epicratis inimicos Verris avaritia et iniquitate fretos sperasse se 
Epicratem bonis evertere posse , si palaestritae Bidenses peterent 
ab Epicrate hereditatem. quum igitur Verres statim praesensis- 
set illorum consilium, iubet Volcatio numerari -fcfcfrLXXX. hoc 
tantum velim pro qui legi quae vel quod. verumtumen nihil 
sine auctoritate codicurn manu scriptorum mutare ausus sum. 

C 23. §. 56 (74.). VERRES REFERT SE AD 1LLAM STJAM RATIO- 

nem syracusawam. sic legendum puto potius , quam rejert illam 
suam rationem Syracusanam. vulgata autem lectio plane cor- 
rupta est. rationem Syracusanam porro intellige, per quam 
in ajium culpam conferret, quemadmodum in re Heraclii Syra- 
cusani, de quo paullo ante, cuJpam in generum suum contulerat. 

C. 26. §. 63 (84.). quisquis erat editus [sic corrigendum p. 
contextus 98,21. illncl aditus] senator stracusatojs ab heraclio 
duci iubebat. ita duci scilicet, ut iudicati ducuntur ab iis , qui 
iudicio superiores fuerunt [ cf. ]N T ann. Misceilann. 9> 8. Thes. 
Crit. Gruter. Tom. 1. p. 1361. 2]. 

C. 28. §. 68 (91-)* EX MULTIS MILIBUS EA SUMAM QUAE MA- 

xime improbitate excellere videbuntur. sic habent libri quidam 
veteres , quod ego adscripseram ad oram eius libri, unde hanc 
editionem effingi volui, non tamen eo animo, ut id operae se- 
querentur, sed ut postea iudicarem. illae tamen me non con- 
sulto milibus excuderunt. quod moleste tuli, nam omnino malo 
legi eoc multis similibus , ut est in omnibus libris vulgatis. 

C. 32. §. 79 (107.)- coxsiliumque dimittat. sic reposui , 
quum in libris omnibus consilio [id est a consilioque] legatur. 
ita autem esse legendum vincunt innumerabilia exempla, ex 
quibus ilJud esto supra abhinc non longe [ p. 100, 12. id est 
C. 30. §. 73.], causam sese dimisso atque ablegato consilio de- 
fensurum negavit. et paullo altius [p. 100, 1. nobis C. 29. §. 72.], 
non dubitabat Minucius , qui Sopatrum defendebatj quin iste > 
quoniam consilium dimisisset , illo die rem illam quaesiturus 
non esset. et infra paucis post versil^us [C. 33. §. 80.] , aut nunc 
negabis , te consilio tuo dimisso viris primariis } qui in consilio 
C. Sacerdotis fuerant tibique esse iolebant, remotis de re iudi- 
cata iudicasse ? 

C. 36. §. 88 (119-). NIHTL GRATIA NIHIL PRETIO POSSET AUFERRE. 

tres libri manu scripti habent, nihil precario posset auferre, 
ego tamen niliil muto. 

C. 39- §• 96 (130.). QUO DIE ISTE UT SYRACUSIS STHENIUS ADES- 

set edixerat. vocem di e _, quae deerat in omnibus libris vulga- 
tis, quos quidem viderim, in uno codice manu scripto reper- 
tam restitui. 

§. 97 (131,). ab irfcEPTO furore revocetur. lege ab incepto 
revocetur. 



EMENDATIONUM TULLiANARUM P. II. 145 

C« 43. §. 106 (1410- H0C probabis? sic legendum, et ita 
edidit Manutius. probabis autem , id est, iudicibus persuadebis ? 

C. 44. §. 109 (145.)' DUBITARE ETIAMNUM POTESTTS [ nott. 

etiamnunc , ut est apud Beck. p. 308. Orell. p. 175]. nihil muto, 
quamvis in aliis libris ita scriptom sit, dubitate etiam nunc si 
potestis ; scilicet sine interrogatione. quomodo loquitur infra 
p, 134, 7 [id est III. Accus. C. 38. §. 86.]. 

C. 50. §. 123 (163.). QUAM EX VETERUM AGRIGENTOJORUM. S1*C 

restituit Hotomanus, atque ita sine dnbio legendum, non nt in 
aliis libris, velere. 

C. 52. §. 129 (171. extr.). itaque fit omnibus recusantibus 
et improbantibus. sic restitui libris omnibus invitis, ratione fla- 
gitante. nam primum implorantibus _, quod est in aliis iibris, 
non potest esse sine accusandi casu [itaque Nannius, qaartum 
casum desuo addens, locom sic refinxit: itaque id fit omnibus 
recusantibus et deos hominesque implorantibus. cf. d'Orvill. ad 
Cbariton. p. Lips. 213.]. praeterea non dicit M. Tollius Cepha- 
leditanos implorasse Verrem, quum Idibus Ianuariis Kalendas 
Martias proscriberet (frustra enim se sciebant imploraturos., et 
absurdum esset eius ipsius opem implorare, qui contra Jeges face- 
ret), sed factum Verris non probasse et reeusasse, ne faceret. 

C. 53. §. 132 (174.). GUAE RES EVERTENDAE REI TUBLTCAE CAU- 

sa solent esse. sic omnes quidem libri habent, neque ego quic- 
quarn ausim pro meo iure irnmutare. sed tamen non celabo le- 
ctorem, quod bic mihi venit in mentem. suspicor nomen causa 
esse aliunde profectum, neque esse rov noi^rov. ita enim lo- 
quebantur veteres, hae res sunt rei publicae evertendae , id est 
hae res ad rem publicam evertendam valent. sic Li |j vius libro b m 
!40. Annalium [c. 29- §• H. Tom- 11. p.repet. edit, 689*] , kctis 
rerum summis c/uum animadvertisset , pler aqu e dis s o Iven- 
darum religionum esse^ L. Petiliio dixit , sese eos libros 
in ignem coniecturum esse [itaque iHud causa neque » sustulit « 
Lambinus, ut est apud Beck. p. 319- > neque sublatum ab alio 
quovis »probavit in m. 1584.« iiidicavit eximendum e contexttt 
verborum , iisdem motus rationibus , quae moverunt Zumptiunx 
V. D. Gramm. L. L. p. edit. sextae 512., quamvis aiiter sentiat 
Garatonius p. edit. Haun. 110. 1.]. 

C. 56. §• 139 (183.). TAMETSI ANIMO AEQUO PROVmCIA TULISSET. 

sic quidem legi vult Hotomanus et ita habent nonnulli libri vul- 
gati et manuscripti, sed ego tamen si animo aequo legendum 
censeo, et sic edi iusseram [correctum ab ipsol.ambino in Indice 
Erratorurn p. 848. videntur primnm repraesentare Operum Ci- 
ceronis repetitiones Lambinianae. Gruterus maluit tamenetsi, de 
qua voce frequentis apud veteres usus eleganter, utomnia, dis- 
putavit M. Antonius Muretus VV. LL. 11,17. Operum Tom. 2. 
p. Ruhnken. 268. 90- 

C. 58. §. 143 (188). NTSI FORTE ID AGIMUS NON UT M AGISTRA- 
TIBUS NOSTRIS MOREM ACCIPIEWDI SED UT SOCIIS CAUSAM DAWDI AU- 

10 



m DIONYSII LAMBIM 

ferre videamur. ita sine dubio legendum est, non , nt est in 
Jibris quibusdam vulgatis , moram accipiendi. boc enim signi- 
ficat, boc iudices agere debere, ut magistratibus accipiendi mo- 
rem, non sociis dandi causam auferre videantur. quod facturi 
sunt, si iudicent turpiter accipi pecuniam statuarum nomine. 
est autem boc loco ironia , rivsl forte id agimus , id est id non 
agimus, seu agere non debemus, ut sociis causam dandi, sed ut 
magistratibus morem accipiendi auferre videamur. 

C. 65. §. 158 (Q07.)- STATUAE IN LOCIS PUBLrCIS POSITAE PAR- 

tim etiam in aedibus sacris. quidam putant alterum partim de- 
siderari et ita legendumj statuae partim in locis publicis posi- 
lae , partim etiam in aedibus sacris. ego autem nihil muto. 
nam partini semel positum esse non bic tantum sed etiam alibi, 
neque solum apud M. Tullium sed et apud aJios scriptores aui- 
madverti [vid. Pareurn Lex. Crit. p. 889» sed plurfma huius bre- 
viloquentiae veterum exempla congesserunt doctissimi viri Io. 
Frid. Gronovius et Arn. Drakenborcbius ad Livii 3. 37, 7. Tom. 
2. P. 1. p. 308. 9- 10. adde Cortium notis ad Sallustii lugurth. 
83, 3. p. 111 ^ 

C. 66. §. 160 (210). sed et aliorum commtoe. sic legen- 
clum, non ut in libris vulgatis, sed et illorum [scribarum libra- 
riorum proclivi lapsu. vid. Drakenborcb. ad Livii 23. 7, 3. 
Tom. 7. p. 389.]. 

C. 1\. §. 174 (227 ). arbitrantur res iudicare oportere. 
sic restitueram in meo codice, coniectura ductus , quindecim 
abhinc annis. nam vnlgata lectio, ire os iudicare , inepta et 
inanis est. 

C. 72. §. 175 (228. extr.). istius qui legem promulgavit, 
malim legi ipsius seu eius. 

Ibid. ERGO EQUITES ROMANI TE SUO TUDICIO CONDEMNARI VO- 

luerunt. locus est mutilatus et corruptus atque ita in integrum 
restituendus , ergo equites Romani _, qui te suo iudicio condem- 
narant , horum iudicio condemnari noluerunt (sic correxi vul- 
gatum voluerunt, auctore ipso Lambino, retractante bunc locum 
in Indice Erratorum p. 848.]- qno quidem modo etiam in non- 
nullis libris vulgatis impressum est [cff. annotata a Beckio p. 342- 
et ab Orellio p. 194.]. 

C. 74. §. 183 (237.). erant haeg ex eo geivere. duo libri 
manu scripti babent nec erant [voluitne nec erant haec ?] , quod 
et Hotomanus admonuit. verumtamen lectionem vulgatam re- 
tineo. boc enim significat M. Tullius , libellos illos ex eo ge- 
nere fuisse, quod maxime quaerebat, sed paucos fuisse, nempe 
duos , eosque pusillos; tantnm denique fuisse, quantum exem- 
pli causa proierre posset [Beckius V. D. p. 345. «Lambinus in 
«duobus codicibus se invenisse testatur, quod Hotomanus con- 
»iecerat et Aldus Manutius rpcepit, nec erant haec ex eo ge- 
rnere. »»licet etiam, inquit Lambinus, legere erant ex eodem 
»»gewere, ut codex antiquissimus habet.««]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 147 

C. 76. §. 187 (244. post me<!.). w. ius ad metellum carpi- 
n\tium voco. videtur hoc ad Metellum [esse aliunde natum. 
nam in ius valet ad Praetorem [cf. Pareum Lex. Crit. p. 652, 1* 
et ipsum Lambinum Cornm. Horatianis ad I. Satirr. 9, 71 '.]. nisi 
forte tf<s? Metellum addidit, ut significaret, quis esset Praetor. 
sed erat hoc satis notum. quare suspicio eadem manet, ad Me- 
tellum ex aliqua annotatione manasse [insere Orellianis p. 197.]. 

C. 77. §. 189 (246.). itaque illum m iure metu cqnscien- 

TIAQUE PECCATI MUTUM ATQUE EXA3VIMATUM. SIC restitui , qUUm in 

omnibus libris Jegatur iniuriae , plane mendose. Jegendum enim 
sine dubio in iure , id est apud tribunal Praetoris seu apud 
Praetorem. 

C. 78. §. 191 (248. extr.). nemo ita m manifesto peccatu 
tenebatur. sic testatur esse scriptura in uno atque altero libro 
Tironiano antiquissimae fidei Aulus Cellius libro 13. capite 19. 
[Valerius Probus apud GelJium 13, 19- vide ad V. Accusat. C. 
66. §. 169. et X!I. Philipp. C.2. §. 7. Vincentius Bellovacensis 
Spec Doctr.5, 117, edit. Pr. sic habet, in erratu perseverare,]. 



VIII. 

IN ACCUSATIONIS LIBRUM TERTIUM. 

C. 2. §. 4 (5. Beck.). atque hoc ego plus oneris subeo. sia 
est legendum, non habeo. nam hoc habeo natum ex errore 
librarii, qui scripsisset oneris ubeo , omisso s [vel potius oneris 
ubeo , continenti scriptura , id est oneriSubeo , ut inteliigatur, 
litteram, quae est interposita reliquis non eiusdem formae lit- 
teris, geminandam esse, ut sit oneris subeo. cf. annotata a C. 
Fr. Heinricbio, summo viro, ad Orat. pro Tull, p, 62.]. deinde 
ab alio facturo est ex ubeo abeo et habeo. 

C. 7. §. 18 (23.). legemque nis rebus quae ipsis videretur 
edicerent. malim legi dicerent [»estque usitatius legem dicere.% 
Beck. p. 364.]. 

C. 9- §. 23 (30). in cubiculo socius. sic babent libri ve- 
teres, vulgati autem in cubiculo solus [»elegans gradatio est pro- 
jcimus, socius, dominus. refertur autem ad res venereas, in qui- 
bus socium fuisse et alibi dicit.« Ernest. Vol. 2. P. 1. p. 289.]. 

C. 10. §. 25 (31-). QUANTUM DECUMANUS EDIDISSET ARATOREM 
SIBI DECUMAE DARE OPORTERE UT TANTUM ARATOR DECUMANO DARE 

cogeretur. legendum videtur sibi decumae seu decumarum wo- 
mine dare oportere [Beck. p. 367. «legebatur olim decumanae, 
nnde Lambinus voluit decumanae seu decumarum nomine dare 
oportere.a sed istud quicquid est decumanae, Lambino ignora- 
tum, nusqaam se invenisse testatur Orellius p. 205.]. 



148 DIONYSII LAMBINI 

C. 11. §. 27 (34.). IPSIUS ITALIAE QUAE VECTIGALIS SIT. SIC 

legi debet, non, ut est in libris vulgatis, quae vectigalia sunt. 
haec enim verba aut nihil hoc loco significant, aut sententiam 
corrumpunt. iam non omnis Italia erat vectigalis. iccirco ita 
dixit, in vectigalibus Italiae , quae vectigalis sit. 

C. 12. §. 31 (-11. ). de comissatione. pluribus verbis ostendi 
in Commentariis Horatianis [ad IV. Carmm. 1, 11. Tom. 1. p. 
edit. , quae nuper admodum prodiit, 366. cf. annot. adlll. de 
Orat. c. 41. §. 164.] , comissari et comissationem esse dicendum, 
non comessari et comessationem. idque ex Varrone [de L. L. 
6, 5. plura dabit Gesnerus Thes. L. L. Vol. 1. p. 1041 , 66. Beck. 
p. 371« »comessatione scribi Lambinus vult, aliis adversantibus.«]. 

Ibid. PETITOREM IPSUM APRONIO CONDONARENT. alias permit- 

terent , alias condemnarent. 

C. 14. §. 35 (45«). DEINDE IN HOC H0M0 LUTEUS ETIAM CALLI- 

dus ac veterator esse vult. sic reposui secutus codices emen- 
datiores , in his Aldinos. luteus autem , id est hebes et stultns 
et nullius iudicii. atque itaHotomanus quoque emendavit [Oreil. 
p. 209. »bliteus Lambini suspicio.« itane? sed vide Beckium , 
a quo saepe deceptus est Ore'lius, p. 373. »qui tamen scribi 
maluit blileus , Plautino vocabulo.u de bliteo v. Pareum Lex. 
Crit. p. 150,2.]. 

Ibid. ARATOR ENIM TUOS ISTOS RECUPERATORES NUMQUID VOLET ? , 

secutus sum libros fere omnes vulgatos, quibuscum congruunt 

duo manu scripti. sed in exemplis Car. Stephani impressum est, 

numquam volet, quod si sine nota interro \\ gationis legatur , 

p.684 non est reiiciendum [itaque corrige Beck. p. 374. affirmantem, 

a - hoc ipsum numquam volet a Lambino datum esse.]. 

§. 37 (47.). ne tollam totius quam paciscar. errant , qui 
Tiic legi volunt non tollam. respondet enim hoc ne tollam ver- 
bis edicti ne tollat. quidam grammatici veteres ne pro non 
positum esse volunt [vid. Voss. de Analog. 4, 24. p. 236. sed 
tallitur Beck. p. 374. non tollam Lambino vindicans.]. 

C. 15. §. 39 (49-)« SED causa erat iudicii pertimefcendi. sic 
legendum est, non , ut in libris vulgatis, postulandi. iudicii 
inqnit, de professione iugerum metu magnus frumenti numerus 
ablatus magnaeque pecuniae coactae sunt , non quod esset dif- 
ficile numerum iugerum profiteri, sed quod ex edicto professus 
non esset. propterea quod fnit longior oratio interposita , ab 
illo loco cuius iudicii metu , aliis verbis, ut memoriae auditoris 
consulat, eandem sententiam exprimens, sed causa , inqait, erat 
iudicii pertimescendi^ quod ex edicto professus non esset 
[cf. Beck, p. 375 ]. 

C. 30. §. 71 (96.). si magno emerat. sic legendum est. sub- 
intelligentur enim Jpronius, qui parvo a Praetore decumas eme- 
rat, qunm ipsum Praetorem in decumis socium haberet, ut ali- 
3>i dicetur. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 149 

§. 72(97.)» plebei romanae. sic legendum , et ita habet 
vetas codex longe optiraus. plebei autem patrius casus antiquus, 
M. Tullio et T. Livio et aliis in hoc nomine non inusitatus 
[vid. Gerard. Io. Voss. de Analog. 2, 20. p. 347.]. 

C. 32. §. 75 (102.). PRIMO ANNO VENIERUNT EIUS AGRl DECU- 

mae tritici medimnum xvin milibus. sic esse legendum ostendit 
similis locus infra pagina sequente tertio versu [p. 132, 3. hac 
ipsa sectione. sic enim ibi Lambinus, quum decumae venissent 
tritici modium XVIII milibus. et deinceps p. 132, 5. id est §. 
76. anno secundo quum emisset Apronius decumas tritici medi- 
mnumXX milibus. et p. 132, 7. coactus est ei conferre lucri tri- 
tici modiuni XVI milia. eaque inserenda Orelliano Thesauro 
p. 222. tum eximenda nonnulla Beckianis p. 398.? repetita illa 
ex editionibus, quae perperam ac nullo merito Lambini nomine 
appellantur.]. multa autem hic sunt emendata in his et modio- 
rum et medimnorum et sestertiorum numeris, quae diligens et 
attentus lector facile, etiam nobis tacentibus, animadvertet. 

C. 33. §. 76 (104.). in redimiculum praebeat. sic legen- 
dum censet Hotomanus. ego tamen scripturam receptam magis 
probo , et ita excudi iusseram , nempe redimiculum praebeat, 
sine praepositione in [Orell. p. 222. »iw. redimiculum de Hoto- 
mani coniectura Lamb. 1566. ipse postea improbavit.« quum 
hoc loco, tum in Indice Erratorum, qui tomo secundo subie- 
ns est, p. 848.]. 

Ibid. §. 77. QUi se regem siculorum esse dicebat. quidam 
libri vuigati habent esse ducebat. ego nihil muto [erravit igitur 
Orell. p. 222. et ante Orellium Beck. p. 399.]. 

Ibid. ADDICUINTUR MEDIMNUM CCIDD CCI3D CCIDO IDD. ld est 

medimnorum xxxv milibus. sic autem legendum esse recte con- 
iecit Hotomanus. 

lbid. DIMIDIO FERE PLURIS QUAM SUPERIORE ANNO. qUO annO 

venierant decumae medimnum xx milibus. 

Ibid. PRO MEDIMNUM CCID3 CCIOD CCIOD ID3 REFERRI CCID3 

cciod cciod cio cccc. id est, pro medimnum xxxv milibus re- 
ferri xxx milia et miile quadringenta. nemo est, qui non facile 
videat ita legendum , et has summas quadrare. deme enim de 
medimnum xxxv milibus tria miiia et sexcenta , restabunt xxx 
miiia, unum mille et quadringenta. 

C. 35- §. 81 (111.). AB IPSO PARTARUM QUAESITARUMQUE. SIC 

omnino legendum , ab ipso, inquam, non a populoj quemadmo- 
dum recte emendavit Hotomanus. praeterea partarum reposui 
pro illo corrupto factarum. ita locus totus restitutus est. atque 
hanc restitutionem confirmant verba illa, quae paulo post se- 
quuntur [p. 133, 15. §• 82. extr.] , quod ex ea pecunia retnise-* 
rit , q uam ip s e quaesierat. 

§. 82 (112.). DE QUO POPULUS ROMANUS IUSSERAT. VOCem 

k>ge , quae fuerat incalcata ? sustuii. eiat enim supervacanea. 



150 DIONYSII > LAMBINI 

nam quod poputus Romanus iassit, lex est [Beck, p. 403. »>Lam- 
binus ex auctoritate veteris codicis edidit legem « habet margo 
edit. a. 1584. et quae deinceps prodierunt , Lambini nomine 
appellatae.]. 

C. 36. §• 83 (113). QUAS QUUM ADDIXISSET EIDEM ILLI DECIMO 

tritici medimnum iD3. sic est legendum. nam verba illa , hoc 
est tritici medimnum quinque milibus, primum adscripta fuerunt 
ab eo, qui hanc notam idd declarare vellet , deinde a librario, 
omissisCiceronis verbis, in contextum orationis translata. quod- 
si quis volet ita legi , medimnum ioo. , seu quinque milibus, id 
est modium xxx milibus, non repugnabo. nam quum medimnum 
sex modios contineat, non est incredibile, Ciceronem medi- 
mnorum rationem ad modios redegisse [cf. Beck. p. 404. et 
Orell. p. 224.]. 

Ibid. sed si eripuerit non iwtelligis. legendum fortasse 
est, sed eripuerit: non intelligis haec , quae iamdudum loquor , 
ad aliam quaestionem atque ad peculatus iudicium pertinere? 
ut sit concessio, hoc modo : sed demus , tantum apud iudices 
pecuniam aut gratiam valituram , ut absolvare , non intelligis , 
haec, quae iamdudum loquor, ad aliam quaestionem atque ad 
pecul-atas iudicium pertinere? 

C. 37« §• 84 (116.). HOC EST TRITICI MODIUM II MILIA. sic 

est legendum, non medimnum. nam si decumae medimnis sex- 
centis dumtaxat venierunt, quomodo medimnorum duo milia 
lucri ab illa civitate addi potuerunt? nunc autem quum medi- 
mnum sex modios contineat, atque ita sexcenta medimna tria 
modium milia et sexcentos constituant, lucrum illud fuit qui- 
dem improbum atque impudens, sed tamen Verris mores id tu- 
lerunt. iarn modius lege sestertiis numis tribus erat aestima- 
tus, interdum tamen duobus dumtaxat aestimabatur. ita duo 
modium miiia sestertium quinque milibus aut paulo pluris aesti- 
marentur. atque hac eadem ratione sexcenta medimna, id est 
tria miHa modiorum et sexcenti decem milibus sestertium essent 
aestimandi. porro quod ait Hotomanus, hic lucri nomine caput 
et Jucrum contineri, probare non possum. 

C. 38. §. 86 (119-). TERTIO ANNO CIO CTO MEDIMNUM TRITICI 

lucri. doo milia medimnum tritici , id est xxx sestertium mi- 
lia. sic autem legendum, non duo milia modium. 

C. 39- §• 90 (124.)- itane DISSOLUTE DECUMAS VENDIDISTI ut 
QUUM DECUMAE MODIUM XV MILIBUS VENISSENT HOC EST LLS XXXVH 
MILIEUS ET QUINGENTIS TUERI DECUMANO MODIUM SEX MILIA ET OCTIIS- 

genti id est LLS xvn milia darentur? haec est vera huius 
loci restitutio, ex codicibus partim vulgatis partim manu scri- 
ptis sumpta. summae autem valde inter se quadrant. venierant 
decumae Petrinorum modium xv milibus, seu medimnnm duo- 
bus milibus || et qiiingentis (medimnum enira sex modios con- 
tinet, ut saepe diximus) , hoc est tfcrS- xxxvn milibus et quin- 
gcntis. nam singula medimna quinis denis sestertiis erant fere 



EMENDATIONUM TULLIAKAKUM P. II. 151 

aestimata. Verres coegerat Petrinos dare lucri decumano sex 
modium milia et octingentos^ id est - LLS xvn milia; siquidem 
sin^uli modii binis sestertiis et dimidio ©r&i&t aestimati. aut igi- 
tur male decumas vendiderat, aut Petrinis iniustissime et pro- 
Jjissime peeuniam eripuerat. 

C. 42. §. 100 (134). apronix) goacti sunt dare TRiTrci mo- 
dium iooj ccna cGioa et LL S iii milia. hae notae significant 
lxx milia. 

C. 46. §. 109 (148.}. MEAE diligentlae pensum magis in agro 
leontino est exigendum. hunc loeum in libris et vulgatis et 
manu scriptis sola vitiosa interpunctione depravatum emendata 
interpunctione correxi. meae autem diligentiae pensum f id 6st 
meae diligentiae partes et munns et quasi opus. 

C. 47. §• 112(153*}. AGER EFFICIT CUM OCTAVO BENE UT AGA- 

tur. sic puto distinguendum, ager efficit cum octavo , bene ut 
agatur , id est effert seu reddit cum oetavo, bene ut agatur 
[sed operae non paruerunt Lambino. sic enim habet edit. a. 
4566. p. 138, 10. ager efficit , cum octavo bene ut agatur.}.. 

C. 48 §.114 (155.}« MINUS TRIBUS MEDIMNIS IN IUGERUM NE- 

minem dedisse decumae. legendum videtur decumavum nomine 
[inserendum Orell. p. 233.]. 

C. 49- §• H6 (158). HAEC SUNT AD TRITICI MEDIMNUM XC MI- 

lia. ut tres decumae in singula iugera darentur, id est prc* 
singulis decumis ternae decumae darentur. legendum autem 
medimnum [idque reponendum p. 138,41. ex Indice Erratorum 
p. 848,1.]. 

Ibid. ADDE TOTIUS SUMMAE CIXL MILIUM MODIUM TRES QUIN- 

quagesimas. hanc rationem sic subducito. quinquagesima quin- 
gentorum milium modium sunt decem milia. haec decem milia 
triplicata constituunt triginta miiia. quinquagesima quadragin- 
ta milium sunt octingenti modii. his triplicatis fiunt bis mille 
quadringenti. extat haec summa triginta duo milia quadrin- 
genti modii. 

C. 50. §. 119 (164.\ Qui LLS dena meritasset. id est 
- LLS decem milia. alii Jibri habent cui LLS - denum milium 
merces esset , alii cui LLS dena merces esset [meritare formu- 
larum civilium vocabulum bonum atque usitatatum. vid. JNizo- 
lium a Facciolato castigatum p. 452, 2. Ciceronis locum prae- 
termisit Pareus Lex. Crit. p. 735, 1. Plinium Hist. Nat. 7. 39. 
sect. 40. Tom. 1. p. Harduin. 396, 18. laudavit Nic. Heinsius 
ad Silii 10, 656. p. Drakenborch. 537.}. 

C. 52. §. 121 (169.)' MINORE INSTRUMENTO MINUS MULTIS IU- 

gis* minores remansisse. mendum aliquod subest in voce minO' 
res. Hotomanus legendum putat timore remansisse. ego dubito. 
putaverim potius aliquid praeterea deesse, ut familia aut ali- 
quid simile, et legendum minore , ut sit minore instrumento , 
minus multis iugis y minorc familia [atque binc proficere debe- 
bat quum Beck. p. 429», tuir* Orell. p. 237.]. 



152 DIONYSII LAMBINI 

C. 54. §• 125 (177.)' TAMEN ARATORUM INTERITIO FACTA NULLA 

est. sic legit Nonius Marcellus [3,112. p. Mercer. 209, 7., 
probante Petro Victorio VV. LL. 3, 2], quem quamobrem non 
sequerer, nulla causa visa est [a vero propius aberat internicio 
sive internitio 3 permutatis « et r, cuius permutationis exempla 
posuit Salmasius ad Solin. p. 147.]. 

C. 56. §. 129 (183.). QUANTUM ILLE BONIS SUIS OMNIBUS EFFI- 

cere non posset. fortasse legendum, reficere non posset. verum- 
tamen nibil muto. 

C. 58. §. 132 (190.). NON ALIQUA SE SIMULATIONE EXISTIMA- 

tioni hominum vindicasset. alii libri babent existimationi populi 
Romani vindicasset , alii existimationi hominum vendilasset. 
quod posterius non probo [itaque erravit Beckius V, C. , hanc 
lectionem Lambino vindicans. vide iilum p. 436. sed editos 
antiquos Gruterus narrat habere vendicasset > nec aliter extare 
puto in libris scriptis. id est autem boc ipsum quod quaeri- 
mus , aptum huic loco verbum venditasset. non enim raro in 
codicibus permutantur c et t y ductuum Langobardicorum simi- 
litudine scriptores librarios in errorem praecipitante. vid. Sal- 
mas. ad Solin. p. 133. et Drakenborcb. ad Livii 6. 35,2. cete- 
rum vendicare et venditare eodem modo confusa legebantur 
apud Livium quum aliis locis , tum 3. 35, 5- cf. quae in hanc 
rem disputantur ab Drakenborchio ad Livii 39» 42, 9. Tom. 11. 
p. 500.]. 

§. 133 (191. extr.). IN RE TAM MANIFESTA quicquid dixisses 
te deterius esse facturum. nihil mutandum, errantque qui le- 
gendum censent, quicquid dixissent [Oreil. p. 241. » dixisset 
nesxio cuius coniectura apud Lainbinum , qui refutat.«]. hoc 
enim dicit M. Tullius : numquam tacitus tantam plagam acce- 
pisses , numquam rem tantam tacitus tulisses, nisi hoc ita sta- 
tuisses, te, quicquid dixisses ad id quod tibi et Apronio dictum 
€sset, id ipsum quod esset obiectum tua oratione deterius esse 
facturum, nihilque umquam dicturum , quo id quod tibi ob- 
iectum esset diluere aut refellere posses. quodsi quid hic esset 
mutandum , ita potius legendum putarem, deteriorem esse fa- 
cturum, ut detcriorem referatur ad plagam. 

C 60. §. 138 (198.). ET TAMEN URGET ATQUE ONERAT TE BONIS 

condicionibus. sic reposui , quum in omnibus libris legatur, et 
tamen auget. plane mendose [ commutata haec reperias et in 
loco Livii 34. 62, 7. Tom. 10. p. 256.]. 

Ibid. §. 139 (199. extr.). sponsionem acceptam facere. nihil 
muto. nam acceptum facere est verbis liberare debitorem, idem- 
que propemodum valet quod acceptum ferre. Ulpianus libro 46. 
Digestorum titulo de Acceplilationibus [I. 13. §.6. DD. 46, 4.], 
si Stichum aut decem sub conditione stipulatus Stichum acce- 
ptum fecerit , et pendenle conditione Stichus de.cesserit _, decem 
in obligatione manebunt , proinde ac si ea acceptilatio inlerpo- 
sita non fuissct. Iuliauus [l. 17. ^>X> 46,4.], qui hominem aut 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 153 

decem stipulatus estj si quinque accepto fecerit > partem stipu^ 
lationis peremit et petere quinque aut partcm hominis potesU 
Hotomanus tamen legendum putat , acceptam missam facere. 
ego , si quid mutandum esset , legi potius oportere putarem, 
sponsionem factam missam facere [cf. Beck. p. 440.]. 

C. 6l. §. 141 (203.). extr. sed vetus exagitatttm iam et te 
praetore iactatum. sic emendavi , quum in aliis libris legatur 
excogitatum , in aliis cogitatum. plane mendose. quod autem, 
Hotomanus reponendum censet cognitum, non placet. exagita- 
tum autem seu agitatum [ habet hoc ipsum margo edit. a. 1584- 
cf. Beck. p. 442.] perspicue rectum et verum est, et facilis fuit 
depravatio facilisque lapsus ex exagitatum in excogitatum , seu 
ex agitatum in cogitatum [cff* ab Drakenborchio notata ad Livii 
25. 36, 5. Tom.8. p. 192.]. 

§. 142 (204.). QUOD EX HOC QUOQUE INTELLIGERE POTESTIS. 

sic emendavi lectionem vulgatam, quae est, quod hoc quoque in- 
telligere potestis. nam deerat praepositio eXj et quod iam non. 
coniunctio est, sed pronomen seu nomen. 

C. 62. §• 146 (210.). RES MANIFESTAS QUAERIS. sic restituit 

Hotomanus, et recte [corrige Oreli. p. 245. »sic de Lambini in 
marg, 1584. coniectura Beck. Sch. 2.«]. 

C. 63. §. 147 (212.). extr. expedit ei decumam esse quam „ 
maximi. sic legendum, et ita scriptum est |j in duobus librisP' 
manu scriptis. 

§. 148 (213.). verum hoc ut opinor esse vis caput defen- 
sionis tuae magno te decumas vendidisse age vero agri leontini 
qui plurimum efficit decumas vendidisti tritici modium ccxvi 
milibus. hic locus miserum in modum lacer et mutilus erat, 
nunc ex auctoritate veteris codicis in integrurn est restitutus 
[nam quae post haec verba decumas lendidisse a Lambino ad- 
dita narrant VV. DD„ , uncis inclusa ab Grutero, atque alio~ 
rum quidem agrorum proportione magno decumas vendidisse , 
ea non habet Lambini edit. a. 1566., sed edit. a. 1584., quam 
vulgo Lambini nomine appellant.]. 

C. 66. §. 154 (223.). iam hoc quidem non reprehendo quod 
ascripsit accensus cur enim sibi hoc scribae soli sumant l. pa- 
pirius scriba. hoc significat , quum accensorum officium non 
sit magistratas aut honos ullus aut administratio honorata , sed 
ministerium humile et contemptum, inepte et insolenter ad- 
scribi accensus. nam qui est imperator, Consul, Aedilis , Cen- 
sor, haec ipsa honoris nomina sno nomini adscribit. verbi gra^ 
tia, M. Cicero imperator j M. Cicero Consul illi aut illi salu- 
tem dicit. et idem de ceteris sentiendam. sed Timarchidem 
ita scribere , Tirnarchides Verris accensus Apronio S.D.j ridi- 
culum est. quamvis scribae hoc usurpent, ut, L. Papirius scriba. 
aeque ineptum et ridiculum, si quis lictor aut viator ita scri- 
bat, ille lictor illi S. />., ille viator illi S. D. haec est huius 
loci sententia. nam alii quidarn hic mera narrant somnia» 



154 DIONYSII LAMBINI 

C 68. §. 158 (231.). NON SERMONE IMPUKO ATQUE IMPROBO 

posset corrumpere. secutus sum hoc loco exempla Caroli Ste- 
phani. oam alii libri habent, sermone ineauto atque improbo 
quam lectionem si quis probabit, incautus sermo erit intelli- 
gendus , qui caveri non possit. 

§. 160 (233.). FAC ENIM FUISSE IN EO C. LAELII M. CATONIS * 

materiem atque indolem. hoc materiem mihi suspectum est« 
quid, si legamus naturam atque indolem [sed in ilio verbo hae- 
sisse et naturam coniecisse Lambinum. miratur Ernestus Y. C 
p. 345, 58.]? 

C. 70. §. 163 (238.). emundi duo genera fuerunt unum al- 
terarum decumarum alterum quod praeterea civitatibus aequa- 
liter esset distributum. sic habent duo manu scripti, et ita 
legendum, ut recte iudicavitHotomanus. alteras enim decumas 
dicit, quae praeter primas a Siculis populo Romano dari debe- 
bant, accepta a Praetore pecunia. sic infra [p. 154,30» id est 
C 85. §» 198.], decumarum nomine tantum erat ablatum, quaw- 
tum voluntas tulerat Apronii : pro alteris decumis emptoque fru- 
mento aut nihil datum , aut tantum datum , quantum reliqui 
scriba fecerat , aut ultro etiam, id quod didicistis , ablatum. 

Ibid. huius tritici modium i^ccc milia. huius , nempe 
frnmenti aequaliter civitatibus descripti et distributi et imperati 
Iquod ipsum verbum accessit e codiceNannii]. ut infra [p. I50 r 
49., nobis C. 77> §. 178.], nam , ut illud missum faciam , pcr- 
multos aratores in alleras decumas et in haec DCCC milia mo' 
diurn , quod emptum populo Romano darent non habuisse , sed 
a tuo procuratore , hoc est ab Apronio emisse {ex quo intelligi 
potest , nihil te aratoribus reliqui fecisse~) , ut hoc praeteream , 
quod multis est testimoniis expositum : potest illo quicquam esse 
certius , in tua potestate atque in tuis horreis omne frumcntum 
Siciliae per triennium atque omnes fructus agri decumani fuisse? 

lbid. ita in frumentum imperatum bis et tricies LLS in 

ANttOS SINGULOS VERRI DECERNEBATUR QUOD ARATORIBUS SOLVERET IN 

alteras decumas fere ad nonagies. sic bunc locum emendavit 
Hotomanus, et recte. nam quater octingenta sestertium milia 
efficiunt bis et tricies sestertium centum milia. 

Ibid. SIC PER TRIENNIUM AD HANC FRUMENTI EMPTIONEM SICI- 
LIENSEM PROPE CENTIES ET VICIES EROGATUM. sic est legendum. 

nam nonaginta et triginta efficiunt centum vigintL intellige 
autem , hanc summam centies et vicies per triennium de pu- 
blico Verri esse erogatam singulis annis , et ita toto triennic* 
ad trecenties et sexagies esse erogatum. 

C. 72. §. 168 (245.)» vettius tuus familiarissimus vettius 

TUUS AFFINIS CUIUS SOROREM HABES IN MATRIMONIO TUAE FRATER 
UXORIS VETTIUS FRATER TUI QUAESTORIS TESTATUR TUUM IMPUDENTIS- 
SIMUM FURTUM CERTISSIMUMQUE PECULATUM ( NAM QUO ALIO NOMINE 
PECUNIAE PUBLICAE FENERATIO EST APPELLANDA) INDICATURUM SE AC 

r atefacturum minatur. haec { indicaturum se ac patefacturum 



EMENDATIONUM TULLIANA&UM P. II. 155 

minatuf] erant adscripta ad oram libri cuinsdam manu seripti e 
regione lacunae. quae sint M. Tuliii necne simt, nescio. ad 
sententiam quidem huius loci valde quadrant. 

C. 73. §. 170 (249.) CUI SENATUS DEDERAT PUBLICE CAUSAM. 

nihil mutandum. dederat causam autem , id est dederat totam? 
controversiam litteris perscriptam, ut eam me doceret [sed vid. 
ab Ernesto V. C. disputata p. 350, 74}. 

C. 74. §. 172 (252.). quot vultis esse in l^no furto pec- 

CATORUM GRADUS SI SINGULIS INSISTERE VELIM PROGREDI IPSE NON" 

possim. sic necassario legendum est, ut recte iudicavit Hoto» 
xnanus. 

Ibid. QUID ACCIDIT TANDEM CUR HORUM POPULORUM AGRI FRU- 
MENTUM EIUSMODI TE PRAETORE EFFERRENT QUOD NUNQUAM ANTEA. 

sic legendum est, atque, ut ita legatur, ratio et consuetudo- 
Latine loquentium postulat. ita enim loquimur, nihil accidit 
quamobrem seu quare seu cur koc facere debeam. Jicet et hoc 
modo legere, qui accidit [tandem?] ut horum populorum agri 9 
et reliqua. 

C 75. §. 175 (258.). rationibus populorum non interpola- 
tis, sic restitui, atque ita legendum. interpolatae autem lit- 
terae intelliguntur , in quibus vestigia sunt mendarum correeta- 
runi multaeque liturae, quae significent ab initio non esse recte 
neque emendate scriptas, postea autem correctas [cf. Beck. p. 
465.]. 

Ibid. ordine . relata atque confecta sunt. quidam legen- 
dum putant, in ordinem relata atque coniecta sunt. 

C 78. §. 181 (268.). certis nominibus deductiones fieri 

\ solebant. nondum constitui, utrum sit scribendum certis nomi- 

nibus an rectis nominibus, qua de re Annotationibus in Ora- 

tionem pro Quinctio nonnihil diximus [ad C. 11. §. 38. p. Lam- 

l)in. 7, 33]. 

§. 182 (2690. et eorum commoda a me labefactari atque 
oppugnari iniuria dicet. quidam libri vulgati habent oppugnari 
iura [et iura et iniuria aeque suspecta Ernesto , summo viro et 
I de litteris nostris insignite merito , p. 355, 84.]. 

C. 79. §• 183 (271.). QUAMOBREM ENIM SCRIBA DEDUCAT AC NON 

potius mulio qui advexit [sic Lambin. p. 151 , 42. neque du- 
bito, quin hoc ipsum sit a Lambino positum, propter Indicati- 
vos qui sequuntur. sed advexerit tueri videtur lemma praefi- 
xum annotationi.]. sic reperi scriptum in codice manu scripto, 
atque ita sine dubio legendum est. 

C. 80. §. 184 (274.)- tu ex pecunia publica LLS quattuor- 

DECIES SCRIBAM TUUM PERMISSU TUO QUUM ABSTULISSE FATEARE RELI- 

quam tibi ullam defensionem putas esse. sic est legendum , ne* 
que dubitandum quin ita a Cicerone sit scriptum , quamvis in 
Aldinis libris legatur tredecies. nam binae quinquagesimae to- 
tius illius summae, quae Verri triennio fuerat erogata ex aera- 
rio, quae erat fere LL S trecenties sexagies, elficiunt quattuor- 



156 DIONYSII LAMBINI 

decies sestertium et paullo plus , nempe quadraginta milia. 
quorum Cicero rationem non habet. 

Ibid. LLS ccioo ido cid cio cid lis aestimata. id est, se- 
stertium duodeviginti miiibus. 

C. 82. §. 190 (283.). instituerunt semper ad ultima ac dif- 

FICILLIMA LOCA APPORTANDUM FRUMENTUM IMPERARE UT VECTURAE 
DIFFICULTATE AD QUAM VELLENT EXISTIMATIONEM PERVENIRENT. COr- 

ruptus erat hic locus vitiosa interpunctione. sic enim legitur 
b. in libris vulgatis, ac rationem defensionis in || stituerunt. sem- 
per ad ultima ac difficillima loca , et reliqua. ego interpun- 
ctionis notam locavi post vocem defensionis _, ut verbum insti" 
tuerunt ad ea quae seqauntur pertineat. 

C. 86. §. 199 (294.). nummos vero ut det [sic correxi istad 
et operarum commentnm, non animadversum a Lambino Ind. 
Erratt. p. 848] arator quos non aratro ac manu quaerit boves 

ET ARATRUM IPSUM ET OMNE INSTRUMENTUM VENDAT NECESSE EST, 

quidam libri vulgati habent, quos non exarat. quae lectio non 
est fortasse reiicienda [nec tamen coniunctim sic edidit Lambi- 
niis, quos non exarat , quos non arat.ro ac manu quaerit. Beck. 
p. 479- Lambino ista vindicantem decepit Gruterus p. Gronov. 
339, 88.]. 

C. 87- §. 200 (297.*). sositenus est entellinus homo quum 
primis civitatis prudens et domi nobilis. alibi legitur, quum 
j)rimis civitatis prudens [vid. Drakenborch. ad Livii 30. 42, 14. 
Tom. 9. p. 411. addendum Oreliiano Tbes. p. 263 ]. 

§. 201 (299.). hoc arator assequi per triennium * certo 
fructu suo non potuit. quid sibi velint haec certo fructu imo, 
non satis prospicio, quidam legendum putant , certe fructu suo 
non potuit [idque habet margo edit. a. 1584.], nonnulli, profecto 
fructu suo non potuit , alii , toto fructu suo , quidam, cetero 
fructu suo. 

C. 9L §• 213 (314.). HOC enim mihi significasse et annuisse 
visus est. quidam legi volunt innuisse [improbante Lambino, 
inquit Beck. p. 485. inserendum Orellianis p. 266. vid. annotata 
ad 1. Accus. C. 61. §. 158.]. 

lbld. ET HIC UTRUM MIHI DIFFICILE EST DICERE AN HIS EXISTI- 
MARE ITA SE IN ILLO INFINITO IMPERIO M. ANTONIUM GESSISSE UT 
MULTO ISTI PERNICIOSIUS SIT DICERE SE IN RE IMPROBISSIMA VOLUISSE 
ANTONIUM IMITARI QUAM POSSIT [non pOSSet , Beck. p. 468.] DEFEN- 
DERE NIHIL IN VITA SE M. ANTONIO SIMILE FECISSE. SIC legendum 

est, non , ut vulgo, quam se possit, neque ut vult Hotomanus, 
quam si posset. sententia est aperta. significat enim, pernicio- 
sius esse Verri dicere , se in re improbissima Antonii factum 
imitari voluisse , quam facile aut dvvavov probare^ nihil se in 
vita M. Antonio simile fecisse. 

Ibid. IIOMINES IN IUDICIIS AD CRIMEN DEFENDENDUM NON QUID 
FECERIT QUISPIAM PROFERRE SOLENT SED QUID PROBARIT. si C emen- 

davi. quid probarit autem, id est quid huiusmodi fecerit, ut 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 157 

recte factnm vulgo existimetur. sic M. TaJlius Epistolaram lib. 
l k ad LentuJum [ep. 9- p 12, 29*3? tantum contendere in re pu- 
blica quantum probare tuis civibus possis. idem in Divinatione 
in CaeciJiurn [p. 54, 35- id est C. 22. §. 72.], si in hac causa 
nostrum ojficium ac diligentiam {jpopulo Romano} probaverimus. 

C. 93. §. 216 (320.). QUONIAM NON EODEM TEMPORE NEQUE Sl- 

mili fecit atjnona. sic Hotomanus emendavit, cui assentior. 

C. 94. §. 220 (326.). in quo primum iriuriae gradu resi- 
stere incipiet severitas iudicis. quidam legendum putant in 
quoto [probante Lambino, Beck. p. 490.]. 

C. 96. §. 223 (330.). praeclaros vero existimas iudices nos 
habere quos alienis peccatis concessuros putes quo facilius ipsis 
peccare liceat. sic emendavi , atque ita sine dubio Jegendum 
est. vuJgata autem lectio praeclaros viros reiicienda et da- 
mnanda , ut inepta. 

C. 97« §• 226 (336.). quibus quum decumas dare deberent 
vix ipsae decumae relictae sunt. quis nonvidet, ita esse Jegen- 
dum vel invitis libris omnibus, non ut in vulgatis, vix ipsis? 



IX. 

IN ACCUSATIONIS LIBRUM QUARTUM, 



C. 1. §. 1. vos eam suo non nominis pondere penditote. sic 
habent omnes libri manu scripti [et ita legendum vidit Adria- 
nus Turnebus Adverss. 25, 5.]. 

§. 2. quod ad oculos animumque acciderit. sic habent ti- 
bri quattuor manu scripti , quos secntus sum. nam vulgati ha-> 
bent, quod oculos animumque accenderit. quam !ectionem re- 
ieci ut suppositam ab eo , qui veraoi et Cicerone dignam non 
intelligeret. ita enim saepe loquitur, accidit ad aures, ad ocu- 
losj ad anirnum [cf. Nizolium aFaccioIato castigatum p. 10, 1.], 
et item Lucretius. 

C. 3. §. 5. item ante jhosce deos erant arulae quae cuivis 
sacrarii religionem significare possent. sic est emendatum in 
codice Memmiano ex duobus Jibris manu scriptis, et in Cuiaci- 
ano ex uno. 

Ibid. canephorae ipsae vocabantur. nonnulli liljri habent 
canephoroej quod fortasse rectum est, alii canephoroi [id est xaviy- 
(f6ooi] 7 quod etiam probabiJe est. quemadmodum et infra p. 163 , 
3. [nobis C. 8. §. 18.] , ubi libri vulgati habent canephoras , in 
manu scriptis est canephoros [ex Omissis Tora, 4. p. 625, !•]• 



158 DIONYSII LAMBINI 

§. 6. pUI TAMEN SIGNA ATQUE ORNAMENTA SUA CUIQUE REDDE- 
BANT NOIf OBLATA EX URBIBUS SOCIORUM QUATTRIDUI CAUSA PER SIMU- 

lationem aedilitatis. libri manu scripti habenf quattridui cau- 
sam , unde coniecturam facio legendum, per causam et simu- 
lationem aedilitatis. omnino vox quattridui mihi suspecta est. 
tum quattridui causa genus loquendi inusitatum [sed vid. Er- 
nestum, summum virum , p. 376, 6.]. 

C. 4. §. 7« tot homines cuiusquemodi. libri manu scripti 
habent tot homines eiuscemodi. ego nihil muto. quod si mu- 
tandum sit , malim legi cuicuimodi y seu cuiuscuiusmodi [vide 
quae disputantur ad II. Rhetorr. C. 45. §. 134.]- 

C. 6. §♦ 11. QUID si magnitudine pecuniae ei persuasum est 
[vid. Io. Nic. Madvigii Ep, Crit. ad Orell. p. 26.] verisimile non 

EST UT ILLE HOMO TAM LOCUPLES TAM HONESTUS RELIGIONI SUAE MO- 
NUMENTlSQUE MAIORUM PECUNIAM ANTEPONERET. SUSpectUS mihi lllC 

locus est, quemadmodum et ille, qui est in Oratione pro Roscio 
Amerino [p. 33, 7- nobis C. 41. §. 121.], non est verisimile , ut 
Chrysogonus horum litteras adamarit. ubi dixi vocem verisi- 
mile videri ab aliquo intertextam [vid. disputata ad Orat. pro 
Sext. C. 36. §.78. p. Lambin. 473, 16. Commentariis vero 
Horalianis, inde ab a. 1561. in lucem editis, haec posita le- 
guntur ad II. Satirr. 5 , 18. p. 160. A. »et fortasse M. Tullius 
»libro quarto Accusationis ita locutus est non Jonge a principio, 
»mutata scilicet interpunctione , quidj si magnitudine pecuniae 
persuasum esl ? verisimile non est. ut ille homo tam locuples > 
»tam honestus > religioni suae monumentisque maiorum pecuniam 
nanteponeret? nam haec legi coniuncte^ verisimile non est , ut 
mlle homo tam locuples , tam honestus > non placet. quamquam 
»non sum oblitus , me nuper,* quum M. Tullii Opera Omnia 
»edidi, paullo aliter hunc iocum legendum esse putavisse.« 
scripsit haec Lambinus a. 1567.]. 

§. 12. cupidinem praxiteli. siclegendum, et ita habentlibii 
veteres. Praxiteli autem patrii casus est [vid. Annot. ad II. de 
Orat. p. 147, 10. C. 22. §. 93. et ad Brut. p. 209, 21. nobis C. 
5. §. 29. neque tamen satis constantes sunt VV. DD. in istis 
genitivis. itaque in hac ipsa Oratione Lambinus p. 160, 35. 
C, 2. §. 4. Praxitelis dare maluit, xpam Prvxiteli , et III. 
Accus. C. 66. §. 154. p. 146, 9., item C. 69- §. 163. p. 147, 49. 
Timarchidis legitur, contra Timarchidi C. 73. §. 171. id est p. 
Lambin. 149» 27. cff. quae ad Madvigio in hanc rem disputata 
sunt Epist. Crit. ad Orellium p. 21. 2.]. 

C. 7. §• 14 (15.). itf auctione signum aeneum non maximum 
'LLS ' cxx milibus venire non vidimus? libri manu scripti habent 
LLS - XL milibus. 

§. 15 (16). NE FORTE DUM PUBLICIS MANDATIS SERVIT DE PRI- 

vatis iNiURiis reticeat. videtur legendum, ne forte > dum pri- 
vatis iniuriis servit > de publicis mandatis reticeat [vid. Beck. 
Tom. 2. p. 11.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. IL 159 

C 8. §. 17 C20.% extr. utitur hac lege qua iudicium est 
communis et privatae rei sociorum. secutus sum libros vulga- 
tos. nam manu scripti plane mendosi sunt, in quibus ita scri- 
ptum est , qua iudicium est munia arce sociorum. ex qua scri- 
ptura ooniicere quis possit legendum esse , hac lege tanquam 
communi arce sociorum [sic fidenter correxi istud acie sociorum 
commentum Jibrarii, cuius segnitiem parum a Lambino castiga- 
tam pluribus locis deprehendas.]. 

#J §. 18 (21.)« KES ILLUM DIVINAS APUD SE IN SUO SACBARIO. SIC 

emendavi , quum libri omnes habeant partim apud eos , partim. 
Mfpu&> decvs. 

Ibid. prope quotidie facere vidisti. libri manu scripti 
habent prope quotidiano. unde quis suspicari possit Jegendum 
quotidianas _, ut cohaereat cum res divinas [antiquum verbum 
quotidiano sive cotidiano adverbii potestate sumptum, ut matu- 
tino , hesterno et similia , in quibus intelligitur tempore, probat 
Bentleius Comment. in Terentii Heautontim. 4. 5, 6. p. edit, 
Lips. repet. 274. 5. , post BentJeium Huhnkenius notis ad Ruti- 
lium Lupum 1,2. p. II. et Madvig. Epist. Crit. p. 60. adde 
Ipareum Lex. Crit. p. 1655, 1. et Mantissa Lex. Critici p. 82, 1.]. 

Ibid. tibi habe canephoras deorum simulacra restitue. li- 
bri manu scripti habent canephoros , et ita legendum puto [vid, 
Annot. ad h. 1. C, 3. '§. 5.]. 

C. 10. §• 22 (27.). ITA C CATO DUORUM HOMINUM CLARISSIMO- 

rum nepos. nihil deest [deesse aliquid interpretes antiquiores 
suspicati sunt. itaque Hotomanus suppleri voluit, ita scilicet ini- 
micos habuit Mamertinos C. Cato]. tantum subauditur aut repe- 
■titur utio xoivov condemnatus est. quasi ita diceret, ita, inquam, 
C. Cato condemnatus est. quod loquendi genus alibi notavimus 
[Commentariis Horatianis ad II. Satirr. 7, 2. p. edit. Francof. 
!'l8l. D. totum hunc locum tanquam insiticium uncinis incJusit 
Ernestus, probante Wyttenbachio Bibl. Crit. Vol. 1. P. 2. p. 1. 
spd vide , quae in contrariam partem disputantur a Madvigio 
Ep. Cr-it. ad OrelJium p. 27-]. 

Ibid. tum quum severa iudicia fie j) bant. libri veteresp. 686. 
plerique non habent vocem severa. «• 

Ibid. in timarchidi prandium. sic legi debet , et ita est 
scriptum in libris antiquis. Timarchidi autem patrius pasus est, 
quo Jibenter utebantur veteres, quemadmodum supra admonui- 
mus [ad II. de Orat. C. 22. $. 93. p. 147, 10. cf. Annotata 
ad h. 1. C. 6. §. 12.]. infra autem proximo versu , ubi Jibri 
vulgati habent undique deportabantur , manu scripti habent de« 
ferebantur. 

C. 12. §. 27 (34.). extr. rogavi pervenissentne agrigentum 
dixit pervenisse quaesivi quemadmodum revertissent negavit ad» 
huc revertisse. sic est emendatum in codice Memmiano et Co* 
iaciano, et veteribus. nam vulgati habent, an domumrevertis~ 
sent [idque defendit Ernestus p. 334, 24.]. 



160 DIONYSII LAMBINI 

§. 29 (36.). QUOD QUIA VIDISTI PLURES SCIRE COGITASTI SI EI 

reddidisses te miivus habiturum. sic liabet unus liber raano scri- 
ptus et item quidam vulgati, alii te minus invidiae habiturum 
[Beck. p. 20. aaptius est ingenio Verris , si dicitur, eum cogi- 
tasse se minus habiturum esse, redditis pbaieris.«]. 

C. 13. §. 31 (39-]« ET PERVESTIGABAHT UT UBI QUICQUID ESSET 

aliqua ratione invenirent. id est , ubi quicque esset, quomodo 
saepe usurpat Lucretius [vid. Pareum Lex. Crit. 1039? 1. 2.]. 

C. 16. §. 35 (46.). VERUM UTI LILYBAEUM UNDE DEGRESS^EST 

oratio revertatur. libri duo manu scripti babent , unde de- 
gressa est oratio revertamur [et sunt qui digressa praef^ant. 
itaque laudavit in eam rem Garatonius Drakenborchium ad Li- 
Tii 4. 17, 11. Tom. 2. P. 2. p. 158.]. 

C. 17. §. 37 (49-)« tu C CACURII prompti homuvis et expe- 
rifjvtis. legendum fortasse est C. Curii [ sed vid. Ernest. p. 
388, 43.]. 

Ibid. A LISONE VERO LILYBAETANO PRIMO nOMlNE APUD QUEM 
DEVERSATUS ES APOLLITVIS SIGNUM ABLATUM CERTE NOTV OPORTUIT. 

libri scripti omnes habent deversatus es , ut edi iussimus [vid. 
ad I. Accus. C. 25. §. 6'*.]. et supra, ubi vulgati babent diver- 
tisti [? p. 164, 15. C. 11. §. 25. devertisset, ibid. devertit], illi 
devertisti [vid. ad II. de Invent. C. 13. §.43.]. 

C. 19. §• 41 (58 )• RES CLARA SICILIA TOTA. SeCutuS SUWl 

libros manu scriptos. nam vulgati habent, reclamat Sicilia tota 
[illud rescribendum esse , libris auctoribus, Adr. Turnebus Ad- 
verss. 8, 10. docuerat. vid. Madvig. Ep. Crit. p. 28.]. infra , 
proximo versu, iidem manu scripti, ubi vulgati babent, prae- 
sentes reos fieri, non babent praesentes. quos item secutus sum 
[Ernest. p. 390, 48. »reos fieri deleverim, ut fecit Paullus Ma- 
nutius^ sed non sine libris auctoribus, quos nulios habeo.« cf. 
Madvig. 1. 1.]. 

C. 21. §. 46 (67.). PATELLA GRANDIS CUM SIGILLIS AC SIMtJ- 

lacris deorum. legendum fortasse est patina grandis, et ita aliis 
in locis [Beck. p. 32. »non sollicitandum esse nomen patellae 
ob epitbeton docet Larabinus«.]. 

§. 47 (68). sed omniumcupidissimorum insanias. secuti su- 
mus libros raanu scriptos. nam vulgati habent omnium avaris- 
simorum. 

C. 23. §. 51 (75.). illa vero optima. subintellige iudicia 
et exempla. sed legendum fortasse est, illa vero notissima. 

Ibid. ipse in oppidum ascendere noluit. sic reposui. neque 
vero dubium est, quin ita legendura sit. nam priraum accedere 
in urbem non dicunt Latini [ cf. Raddimann. lnstt. Gr. L. VoL 
2. p. edit. Lips. 134. et Pareum Lex. Crit. p. 16 , 2.]; deinde , 
si maxime sit Latinis usitatum , taraen accedere in urbem non 
esset intrare in urbem. postrerao apparet, banc urbem fuisse 
in monte sitam. itaque ascendere convenit (et ita mox loqui- 
tur) , accedere nullo modo , utpote qui iam ad urbem accesserat, 
neque longe ab urbe aberat, ad mare infra oppklum [confundi 



emendationum; TULLIANARTJM P. II. 161 

a librariis haec verba docuit Drakenborch. ad Livii 28* 16, 7. 
Tom. 8. p. 844. et ad Silii Italici J3, 182. p. 647.]. 

C. 24. §• 53 (78.). ET SI QUAERITIS UT EGOMET MIHI DETRA- 

ham. nibil muto. verumtamen non celabo lectorem, me in 
nonnullis manu scriptis reperisse scriptum , ut ipse de me de- 
traham [et sic habet Nonius 4 , 148. p. Mercer. 287, 31.]. 

§. 54 (80.). QUANTI TESTES SICUL03 NEGOTIATORESQUE FECERIT. 

libri manu scripti babent quanti testes _, Siculos negotiatores fe~ 
cerit [cf. Ernest. p. 397, 70]. 

Ibid. INSTITUIT OFFICINAM SYRACUSIS IN REGIA MAXIMAM. hunC 

locum emendavi , posita bic interpunctione post nomen maxi- 
\mam et ex regiam detracta littera m. idque ex auctoritate du- 
orum librorum rnauu scriptorum [receperunt correctionem, plu- 
ribus deinceps firmatam libris , quurn aJii tnm Ernestus , qui 
tamen eius auctorem falso Graevium Iaudavit p. 397 , 7l.]. 

Ibid. EO CONDUCIT MAGNAM HOMINUM MULTITUDINEM. llbri 

duo manu scripti babent eo concludit magnam hominum multi- 
tudinem [Beck. p. 39. »tres codices auctore Lambino, eos con- 
dudit magna hominum multitudine.« vid. Madvigium Ep. Cri£ 
p. 69. mutata distinctione e bonis Jibris sic reponentem , eos 
concludit (id est artifices sive potius aurifices , quos et ipse suos 
complures babebat et undique convocari iusserat), magnam 
h o min um inult itu din em^]. 

C. 25. §. 56 (83.). SUNT VESTRUM IUDICES ALIQUAMMULTI 
QUI L. PLSONEM COGNORUNT HUIUS L. PISONIS QUI PRAETOR FUIT PA- 

trem. sic restitui, quum esset scriptum in libris manu scriptis 
alii quam multi , in vu]gatis autem quam multi. plane mendose 
[vid. Pareum Lex. Crit. p. 72, 2]. 

§. 57 (84). iste quum aliquot abacorum faceret vasa AU- 

REA NON LABORAVIT QUID NOtf MCi)0 IN SICILIA VERUM ETIAM ROMAE 

in iudicio audiret. Hotomanus vult legi, non laboravit quin 
non modo in Sicilia verum etiam Romae in iudiciis audiretur. 
in libris manu scriptis nihil est varietatis in verbo audiret , sed 
in particula quin. illi enim habent , non laboravit quid non 
modo in Sicilia verum etiam Romae in iudiciis audiret [nempe 
Verres, quid de se diceretur.]. quae scriptura sine dubio recta 
est et iam ante a Mureto libro 3. Variarum Lectionura [c. 8. 
Operum Torn. 2. p. Rubnken. 64-] comprobata. 

C. 26- §.59 '87.). ATTALUS HOMO PECUNIOSUS NEC TJVVS J5 

vulgo lilybaei. liber unus manu scriptus habet netyliso , cu- 
ius scripturae rationem exputare non possum. alii fere omnes 
vulgati habent, partim nec e vulgo ,, partim nec vulgo. locus 
est mendosus. legendum fortasse est , Attalus homo pecuniosus 
Neti, Lyso Lilybaei. Netini Siciliae populi [cf.Turneb. Adverss. 
8, 10. Beck. p. 41. »Lambinus monet, etidm Wecti scribi posse. «]. 

C. 27. §• 62 (9L)- de his decumis. liber manu scriptus unus 
habet de suis decumis. 

11 



162 DIONYSIl LAMBINI 

Ibid. exponit suas copias omnes. profert hunc Jocum No- 
nius in verbo exponere [4, '182. p. Mercer. 299, 3.J, quod in- 
terprctatur hic ostendere. 

C. 28. §. 64 (94.). neque ponere potuerunt. verbum potue- 
rynt , quod desideratur in libris vulgatis, restitui ex fide codi- 
cum manu scriptorum, quamvis apud JNonium in verbo offen- 
dere [4, 340. p. Mercer. 358, 23.] legitur potuere [in edit. Mer- 
cer., quam modo laudavi, p. 359? 12. Jegitur, neque ponere vo- 
luerunt.]. 

C. 29. §• 66 (93.). KiniLO MAGIS MINIS QUAM PRECIBUS PER- 

moveri. in libris manu scriptis scriplum est removeri. quod 
magis probo. 

§• 67 C99'*). ATQUE AFFINGERE ALIQUID SUSPICIONI HOMINUM. 

sic reposui leviter immutata vulgata scriptura , et e in i con- 
verso in voce suspicione. 

C. 34. §. 75 (111.). QUASI ILLA IPSA FACE PERCUSSUS ESSET. 

nibil muto, neque quicquam varietatis reperi in libris manu 
scriptis [vid. Madvig. Epist. Crit. p. 72..}. verumtamen quidam 
viri docti putant legendum, peruslus esset. Agroetius in libello 
de Ortbograpbia legit perculsus esset [sollemni vcrborum percu- 
tiendi et percellcndi in scriptis confusione, de qua accurate, ut 
solet, Drakenborcbius ad Livii loca plura et ad Silii 2, 213. p. 
79«] 5 de quo me admonuit Pelrus Daniel Aurelianensis. 

C. 36. §. 78 (118.). QUI NON OBTRIVIT ALIQUA EX PARTE MO- 
NUMENTA P. SCIPIONIS SED FUNDITUS DELEVIT AC SUSTULIT. sic CUien- 

davit Hotomanus coniectura duclus. iam et vuigati , qni partim 
habent obtrusit partim obruit, et manu scripti, qui babent ob- 
struxit, mendosi sunt. 

C. 38. §• 82 (124.). NOMEN INVICTISSIMI IMPERATORTS INCIDA- 

h. tur. liber unus manu scriptus babet, nomen \\ invicti impera- 
toris [Beck. p. 56. »nome?i invictissimi imperatoris serioris 
aetatis indolem refert.«]. 

]bid. SIGNUM PULCHERRIMUM KARTHAGINE CAPTA RECUPERATUM 

reponatur. sic restitui , rectae scripturae vestigia in codicibus 
manu scriptis obscnre apparentia et fere obsoleta secutus. ita 
enim in duobus scriptura est , captum recuptum. unde legen- 
dum conieci capta recuperatum , quae lectio et Hotomano ve- 
nerat in mentem. 

C. 39. §• 85 (123). ITA TUM EX illo oppido PROFICISCITUR. 
libri manu scripti habent, ita statim ex illo oppido proficiscitur. 

C. 42. §. 90 (136.). DEDIT IGITUR TIBI NUNC FORTUNA SICULO- 
RUM C. MARCELLUM IUDICEM UT CUlUS AD STATUAM SICULI TE PRAE- 
TORE ALLIGABANTUR EIUS RELIGIONI TE EUNDEM VINCTUM ASTRICTUM- 

<2ue dedamus. legendum fortasse est, astrictumque videamus 
[probavit emendationem plane palmariam Madvigius Epist Crit. 
p. 74.]. 

C. 43, §. 9^ (140.). UT RICTUM EIUS AC MENTUM PAULLO SIT 

attritius. sic Jegit JVonius Marcellus [verbo rictus 3, 186. p- 



EMENDATTONUM TULLIANARUM P. II. 163 

Mercer. 221, 16.] , et ita scriptum est in libris marm scriptis, 
non , ut in vulgatis , rictus. rictum autem in neutro genere 
wsurpavit et Lucretius libro 1. [non 1., sed 5, 1063.], mollia 
ricta tremunt [ita et Nonius I. 1. p. 221, 18.] duros nudantia 
dentes. et 6. [1192. 3.J, frigida pellis duraque inhorrescens ri- 
ctum, frons tenta minebat. seu ut quidara legunt, inhorrebat 
rictum [vid. Io. Gerard. Voss. de Analog. 1 , 36. p. 158.]. 

Ibid. non iiostium adventu ivec opinato. sic habent duo 
libri manu scripti, quorum auctoritatem quamobrem non seque- 
remur, nulla causa visa est. 

§. 95 (142.). QUOD CUIQUE FOES OFFEREBAT. SIC CSt legen- 

dum , et ita scriptnm est in libris antiquis. mendose autem ha- 
bent vulgati sors offerebat [vid. Drakenborch. ad Livii 1. 4, 4. 
Tom. 1. P. 1. p. 57. sq. et ad Silii Italici 15, 105. p. 748,J. 

C. 44. §. 96 (144.). AEDITIMI CUSTODESQUE MATURE SENTIUNT. 

aeditimi Jegendum, et ita est in libris manu scriptis. ideni 
autern valet aeditimi quod aeditui , de qua voce Jege Gellium 
libro 12. cap. 2. [non ita, sed NN. AA. 12, 10. ubi nunc legi- 
tar aeditumi.]. 

C. 45. §. 102 (151.). QUI ID POTES QUI NE EX VIRO QUIDEM 

audire potueris. libri manu scripti babent, qui id potes? quo- 
modo excudendum curavimus. Jegendum fortasse est, qui id 
tpote estl pote autem, id est dvvuTov. aut scriptura antiqua 
retinenda et ita explicanda, qui id poies audisse ex viro bono? 

C. 46. §. 103 (153.). AB EO OPPIDO NON LONGE IN PROMONTORIO 

fanum est iunonis antiquum. Jibri veteres babent promuntorio , 
iper u scriptum in secunda syllaba [vid. Drakenborch. ad Livii 
10. 2, 4. Tom. 5. P. 2. p. 15.]. 

C. 47« §. 104- (156.). QUEM LEGIBUS AC IUDICIALI IURE PERSE- 

quor. hoc iudiciali iure mihi suspectum est, videturque vox. 
iudiciali deienda aut transferenda in alium locum inferiorem, 
ut legamus, per iudicialem tabetlam. hic autem sic , quem le- 
gibus ac iurs persequor? 

C. 50. §.110 (168.). qui tandem istius animus est nunc in 
recognitione scelerum suorum. libri duo manu scripti, quorum 
alter Memmianus, alter Cuiacianus est, habent nunc in recor*» 
datione [Beck. p. 73. »sed recognitio est iudiciale vocabulum 
fll. Accus. c. 6. §.18.), et pJus est recognoscere quam recor- 
dari.«]. 

§• 112 (170). ENNAE TU DE MANU CERERIS VICTORIAM DERIPERE 

et deam deae detrahere conatus es? sic legendum, non diri- 
pere, deripere autem , id est de aliquo Joco rapere , de quo 
nos atias scripsiinus [Cornmentariis Horatianis ad I. Carmm. 9, 
23. p. Francof. edit. 30. E. et vid. Annot. quum ad IV. Herenn. 
|c. 39- §• 51. p. Lambin. 46, 20., tum ad Orat. pro Sj lla p. 371 J 
135. id est c. 1. §. 2. J. in manu scriptis Jibris scriptum reperi 
eripere , ut magis credas, a M, Tullio scriptum esse deripere. 



164 DIONYSII LAMBINI 

C. 51. §. 113 (171.). QUONIAM HAEG A MAIORIBUS INSTITUTA 

accepissent. sic emendaram iam pridem in meo codice, sola 
coniectura dnctus. idem nunc in sententia maneo, postquam 
instituta reperi, sine ulla litara aut varietate , in codicibas ma- 
nu scriptis [ Beck. p. 74. »nihii tamen interest, quum consti- 
tuta eodem sensu dicatur.«]. 

Ibid. extr. ut quaecunque accidant publice privatimque 

INCOMMODA PROPTER EAM CAUSAM SCELUSQUE ISTIUS EVENIRE VIDEAN- 

tur. libri vulgati habent, propter eam causam , scelere istius , 
manu scripti, propter eam causam sceleris istius. quidam 
reposuerunt causam scelusque , quos secuti sumus. verumtamen 
scelere et sceleris puto esse ab aliquo adiecta et sic legendurn, 
propter eam causam evenire videantur [ cf". Beck. p. 74. , et 
post hunc plura etiam disputantem de hoc loco Madvig. Epist. 
Crit p. /9. sqq.]. 

§. 114 (174.). MEDEMINI RELIGIONI SOCIORUM 1UDICES CONSER- 

vate vestram. sic legendum, et ita scriptum est in libris manl 
scriptis, sine voce auctoritatem, quae sine dubio ab aliquo ar- 
rogante et stolido adiecta est, qui non videret subinteiligi re- 
ligionem. 

C. 52. §• 116 (176.). FORUM SYRACUSANORUM QUOD INTROITU 

MARCELLI purum a caede servatum est id adventu verris SICULO- 

RUM INNOCENTIUM SANGUINE REDUINDASSE. sic habeilt i.bri HliitlU 

scripti, et ita sine dabio est legendum, non ut in valgatis, a 
plurima caede. est enim leclio iila inconcinna et inepta, hapc 
concinna et elegans et Ciceronc digna [illud a plurima caede 
repadiatum et a Turnebo Adverss. 8, 12.]. 

C, 53. §.119 (180 ). SIGNUMQUE APPOLLINIS QUI TEMENITES VO- 

catur puLcnERRiMUM et maximum. tam varia est buias loci scri- 
ptara , ut facile appareat , eum esse eorruptum. alii enim ha- 
foent Thesmotes , alii Themictes , alii Themistes ^ alii Temnites , 
alii Themites. adde, quod docti quidam legi volunt Thesmothe- 
tes. ego Temenites excudendum curavi, proxime accedens ad 
scripturara veterem. Temnites enim scriptum reperi in duobus 
libris mauu scriptis. Temenites autem dictus est Apolio a ioco, 
qui Tspsvog dictus est, de quo sic Stephanus [p. 6l7. D.] , rs- 
f.isvog Tonog ^ixsX/ag vnd Tug 'EmnoXug ngog rulg SvQuxovauig, 
ov oiy.rjTtoo TspsviT^g. id est, temenos locus Siciliae sub Epipo- 
lis iuxta Syracusas , cuius incola temenites appellatur. quura 
liaec scripsissem itaque emendassem, exierunt in lucem iibri 
12. priores Adversariorum Adriani Turnebi , viri singulari do- 
ctrina praediti , in quoram iibri 8. capite 12. hoc idem ei ve- 
nisse in mentem videre licet. 

C. 54. §. 121 (182.). PUTAVIT SI URBIS ORNAMENTA DOMUM 
SUAM NON CONTULISSET DOMUI SUAE ORNAMENTO URBEM FUTURAM. sic 

reposui , veritatem et rationem secutus. quomodo enim domus 
Marcelli urbi poterat esse ornamento, si nulla signa eins do- 
mum essent deportata ? nanc autem urbs, signis Sjracusanis or- 



EMENDATJONUM TULLIANARUM P. II. 105 

nata, domui Marcelli est ornamento [Beck. p. 78. »sed vulga- 
tae etiam sensus inest. domus , insigne abstinentiae documen- 
tuin, hanc ipsam ob causam urbi futura erat ornamento.cc]. 

C. 55. §. 122 (184,.). agathocli regis. sic est legendum, 
et ita est in libris manu scriptis. Agathocli autem pro Agatho- 
clis positum , ut sacpius a nobis dictum est [vide annotata ad 
h. J. c. 10. §. 22. p. 163, 43.]. 

C.56. §. 124(187.)- TAM ESSE ME CUPIDUM. loCUS SUSpectuS. 

quid enim haec sibi volunt? cuius rei cupidnm? itaque putarem 
legendnm esse, tam esse me crimi j} nandi cupidum > aut alioP' 6 °7' 
simili modo. 

Ibid. CONFIRMARE HOC LIQUIDO IUDICES POSSUM VALVAS MAGNI- 
FICENTIORES EX AURO ATQUE EBORE PERFECTIORES NULLAS UNQUAM 

ullo tempore fuisse. Jegendum videtur, nullas unquam ullo in 
templo fuisse [ex Omiss. post Tomum 1. p. 380, 1. est in co- 
dice Ursini , et Hotomanus ita scribendum coniecerat. cf. Tur- 
neb. Adverss. 8, 12] 

• §.125(189-). etiamne gramineas hastas? sic hahent omnes 
libri etiam veteres, neque assentior Hotomano existimanti, legi 
potius oportere fraxineas. nam etiam Servius ad illum Virgi- 
lii locum libro Aeneid. 5. [v. 287. Tom. 2. p. Burmann. 636,1], 
gramineum in campum, hanc lectionern probat inlerpretaturque 
gramineum graminosum [intelliguntur arundines Indicae, 23attt* 
bll^rofyr. vid. Garaton. notis ad PJancianam p. Orell. 267. IVizo- 
lius a Facciolato castigatus p. 332, 1. vetiamne gramineas ha- 
sta.il lege gravissimas. nam de iisdem hastis subiicit Cicero 
nin quibus neque manu factum quicquam neque pulchritudo erat 
mulla , sed tantum magnitudo inc red ibilis.«]. 

C. 57. §• 126 (190 ). silanionis opus. in libris manu scrt- 
ptis neque est pra e n ome n Marci, neque Annaei [vid. Plin. Hist, 
JNat. 34, 8. sect. 19. Tom. 2. p. Harduin. 649, 8.]. 

lbid. SPECTET forum ornatum si quid iste suorum aedilibus 
commodavit. secutus sum duos libros manu scriptos et aliquot 
vulgatos. nam alii vulgati habent, spectat eorum ornatum. adde, 
quod Hotomanus vult iegi aedibus pro aedilibus. sed idem ha- 
bebat in suo codice eorum ornatum [cff. a Madvigio disputata 
Epist. Crit. p. 83.]. 

C. 58. §. 129 (195.). hinc coniicere potestis. libri vulgati 
habent, hinc coWgere potestis. 

C. 59. §. 132 (200.). NULLAS graeci homines gravius tule- 
runt nec ferunt quam huiusmodi spoliationes fanorum atque 
oppidorum. duo Jibri manu scripti babent, gravius Jleverunl ac 
tulerunt. 

§. 133 (201.). GRAECOS HOMIINES IIAEC VENDlTARE COEPISSE. sic 

habent Jibri manu scripti , quos quamobrem hic improbarem , 
nulla causa visa est. nam venditare nihil est aliud, quam ven- 
dere velle , quod huic loco valde convenit [ vid. Pareura Lex. 
Crit. p. 1271, \.}. 






Jt6fj DIONYSII LAMBINI 



C. 60. §. 135 (205.). VERUM ILLUD EST QUAMOBREM HAEC COM- 
MEMORAREM QUOD EXISTIMARE VOS HOC VOLO MIRUM QUENDAM DOLO- 
REM ACCIDERE IIS EX QUORUM URBIBUS HAEC AUFERANTUR. duO libri 

manu scripti habent, mirum quendam dolorem accipere eos _, 
ex quoruni urbibus haec auferantur. quae lectio mihi valde 
probatur [probatur et Madvigio Epist. Crit. ad Orell. p. 83.]. 

C. 61. §. 136 (2(i6.). extr. simul et verebar ne mulierum 
nobilium et formosarum gratia quarum iste arbitrio per trien- 
nium praeturam gesserat virorumque quibuscum illae nuptae 
erant nimia in istum non modo lenitudine sed etiam liberali- 
tate oppugnarer si quid ex litteris syracusanorum conquirerem. 
nihil muto. sed tamen non celabo lectorem amici cniusdam 
mei coniecturam, qui putat legendum lentitudine. quam ego 
valde probo , planeque ita legendum puto [probatur etiam VV. 
DD. ad Anthol. Lat. Tom. 2. p. 5§5. sed neque codices 
addicere videntur, nec iavet correctioniJXoniusMarcellus 2, 487» 
p. Mercer. 132, 2. v. lenitudine.]. 

C. 63. §. 140 (213.). "L T T QUISQUE EIS REBUS TUENDIS CONSER- 
VANDISQUE PRAEFUERAT 1TA PERSCRIPTUM ERAT. Conservandisque ab- 

est ab uno codice manu scripto. 

C. 64. §. 142 (215 ). MOS EST SYRACUSIS UT SI QUA DE RE AD 
SENATUM REFERATUR DICAT SENTENTIAM QUI VELIT NOMINATIM NEMO . 

rogatur. duo libri scripti habent, ad Senatum referant. 

§. 143 (217.1. HAM PRINCIPUM SENTENTIAE PERSCRIBI SOLENT. ' 

sic habent libri duo manu scripti, vulgati autcm, nam princi- 
pium sententiae perscribi solet. plane inepte. Hotomanus au- 
tem legendum existiniat, principio sententiae perscribi solent, j 
quod reiicio [Beck. p. 91- »apud Syracusanos in senatus con- 
»suito enarrabantur sententiae principum , deinde quid a pluri- 
»bus decretum esset.« illud vero principium Gruterus antique' 
dictum existimabat, vid. Drakznborch. ad Livii '>. 27, 12. T. 1. 
P. 1. p. 225.]. 

C. 66. §. 149 (227-). W2GARE ILLUD SC. IN QUO PR. APPELLA- 

tus esset mihi tradi oportere. sic restitui ex codicibus antiquis. 
PR. autem , id est Praetor. unde tamen scriptores Jibrarii i'e- 
cerant populus Romanus [vide ad I. Accus. c. 42. §. 10S. et cf. 
quae notantur ab Drakenborchio ad Livii 31. 10, 4. Tom. 9. 
p. 464.]. 

C. 67. §• 150 (230.). fuisse messanam omnium istius furto- 

RUM AC PRAEDARUM RECEPTRICEM NEGARE NON POTERUNT. quidam 

Jegi volunt receptatricem [inserendum Oieiiianis p. 325. cf. V. 
Accus. c. 62- §• 160. p. Lambin. 214, 6. tertius locus est IV. 
Accus. c. 8. §. 17. id est p. 162, 44. sed eum locain Lambi* 
nas silentio praetermisit.}. 



' EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 167 

X. 

IN ACCUSATIONIS LIBRUM QUINTUM. 

C. 1. §. 3. QUANTUM MOMENTI ORATIO M., ANTONII HABUISSE 

existimata sit. qaidam legendum censent ratio [vid, ad II. de 
Inyent. e. 38- §. 112.]. 

C. 3, §. 7 (11.). pastobjem cuiusdam fuisse. legendum for- 
tasse est , pastorem cuiusdam fecisse [ cf. Drakenborch. ad Li- 
vii 40. 50, 5. Tom. 11. p. 773.]. 

Ibid. QUAESISSE DOMITIUM QUI TANTAM BESTIAM PERCUSSISSET. 

alii libri habent, quo tantam bestiam percussisset. 

C. 4 ; §• 8 (12.). PERFACILE ENIM SESE SICILIA TUEBATUR NE 

quod in ipsa bellum posset existere. libri manu scripti habent , 
ut neque ex ipsa bellurn posset existere. unde suspicari possit 
aliquis legendum ut ne quod [probaverunt quum alii, tum Mad- 
vig. Epist. Crit. p. 99.]. 

§.10(14.). DOMINO DENUNCIATUM EST UT ADESSET CAUSA DICTA 

damn\ti sunt. in daobus iibris mana scriptis deest hoc totum 
ut adesset [locum apertissime persanavitMadv. Epist.Crit. p. 35]. 

C. 6« §. 13 (21.). AT NON AB IIS IPSIS QUI IUDICASSENT AT NON 
STATIM AT NON EORUM FACINORUM DAMNATI QUAE AD VITAM ET AD 

fortunas omnium pertinerent. secutus sum codices manu scri- 
ptos, qui habent hic tribus in locis proximis at pro ut , quod 
est in vulgatis. neque dubium est , quin ita sit legendum. 

§. 14 (22.). QLis nqn pertimescat causam dicere. vox do- 
minos , quae est in codicibus vulgatis et quibusdam manu scri- 
plis, delenda est. non enim domini causam dixerunt , sed servi 
soli, ii qui in suspicionem coniurationis vocati essent [vid. Beck. 
p. 109.]. 

C. 7. §. 15 (24.). QUID IN leonte magarensi non idem fe- 
cist 4 i [ lemma praefixum annotationi non Magarensi , sed Mega- 
rensi habet.]. libri manu scripti habent in Leonida Acharensi 
[in Prisciani 6, 8. §. 29. p. Putsch. 690. Tom. 1. p. Rrehl. 238. 
e codicibus Lipss. 1. 2, repositum legitur in Leonte Imacharensi. 
cf. Beck. p. 110.]. 

§. 17 (29.). ISTE HOMINEM ABRIPI A TRIBUNALI ET IN CARCEREM 

coniici iubet. sic legi debet, et ita scriptum est in libris manu 
scriptis. 

C. 10. §. 25 (41.). extr. neque ad c. marii vim atque vir- 
TUTEM SED ad aliud genus imperatorum esse referendum saneque 

DILIGENTER RETINENDUM ET CONSERVAHDUM. hlinc loCUm in Ollini- 

bus libris vulgatis corruptum non sine ope veterum codicnm 
sane feliciter restitui [vid. Beck. p. 115. sq. et cf. Madvig. Epist. 
Crit. p. 36. sqq.]. 

§• 26 (43.). URBEM SYRACUSAS ELEGERAT CUIUS HIC SITUS AT- 
QUE HAliC NATURA ESSE LOCI CAJHLIQUE DICITUR UT JOrLLUS UNQUAJtt 



168 DIOJNYSII LAMBINI 

DIES TAM MAGNA AC TURBULENTA TEMPESTATE FUERIT QUIN ALIQUO 
TEMPORE EIUS DIEI SOLEM HOMINES VIDERENT. hunC locam Ordo 

vocum perturbatus corrumpebat, qua perturbatione sublata et 
vocibus in suom ordinem restitutis in suam integritatem totus 
quoque Jocus restituitor [tractavit hunc locum egregie , ut ple- 
raque, Madvigius Epist. Crit. p. 102.]. 

C. 11. §.27 (45.). LECTICA OCTOPIIORO FEREBATUR IN QUA PUL- 
VINUS ERAT PERLUCIDUS MELITENSIS ROSA FARTUS. etiam hic loCUS 

vitiosa interpunclione et unius Jitterae iactura corruptus erat. 
ita enirn legitur in libris vulgatis , Metitensi rosa fartus. euni 
igitur sic emendavit Memmius , pcllucidus , Mclitensis , rosafar- 
ctus. non enirn, inquit ille , rosa Melitensis , sed linum Meli- 
tense fuit in delieiis, utpote tenuissimum et subtilissimum, at- 
que eius coniecturam libri veteres adiuvant. 

Jbid. RETICULUMQUE AD NARES SIBI ADMOVEBAT TENUISSIMO LINC 

minutis maculis plenum rosae. sic legit Ptfonius Marcellus [2, 560. 
p. Mercer. 141, 19. v.minutum, et 4, 3l8. p. 350, 14. v. ma- 
culosum. adde 4, 475. p. 411, 22. v. tenue , et 3, 189- p. 221 3 
30. v. reticulum.] , et ita scriptum est in libris manu scriptij 
vulgati autem babent, ad narcs sibi apponebat , minus elegantei 

§. 28 (46.). nam scitote esse oppidum in sicilia nullum 
iis opfidis in quibus praetores consistere et conventum agei 
solent quo in oppido non isti ex aliqua familia non ignobij 
delecta ad LiRTDiNEM mulif.r esset. Jibri manu scripli baJ)ent 
dilecta ad libidincm mulier. neque vero dubinm, quin ita Je- 
gendum sit. dilecta autem bic a verJjo ddego, quod est intei 
multos lego , unde dilectus militum [vid, annotata ad II, d( 
Orat. C. 9. §• 36. p. 140, 28 J. 
b. C. 12. §. 29 (49.). et labor operis ma II XIME offenditur. 

libri veteres liabent, maxune offendit [id est, in oculos incur- 
rit?]. ego niliil muto, quamvis locus mihi suspectus sit. doctus 
quidam Jegendum putat , oslcnditur [Ernest. p. 451 , 35. »offcn- 
ditur pro reperitur , deprehenditur, melius convenit praecedenl 
perspicitur.« sed vide disputata ad li. 1. a Madvigio Epist. Oil 
p. 103. sqq.]. 

Jbid. tum inquam quum concursant ceteri praetores iste 

NOVO QUODAM EX GENEBE IMPERATOR PULCHERRIiUO SYRACUSARUM LOCO 

stativa sibi castra faciebat. alii Jegunt et bic luco , et item 
infra [v. 19. id est C. J3. §. 31.]. sed codices rranu scripti ha- 
bent loco [vid. Drakenborch. ad Livii 21. 48, 4. Tom. 6. P. 
2. p. 248. sq]. significat autem euin Jittoris locum, opinor, 
quem Syracusani actam appellabant. 

§. 30. ubi primum ex alto. lihri veteres liabent ut primum 
et recte. nam ut pro ubi saepe usurpant boni scriptores [se< 
vid. Madvig. Episi. Crit. p. 105.]. 

C. 13. §. 31 (53.)' LOCUM ILLUM LITTORIS PERCREPARE TOTUl 

mulierum vocibus cantuque symphoniae. iibri fere orenes vuJgnti 
habent lucum , sed manu scripti locum [ et sic JNonius Marcei- 
lus 4, 62. p. Mercer. 255, 12- v. crepare.]. 



EME3NDATI0NUM TULLIANARUM P. II. 169 

§. 33 (£)5.)« RENOVABITUR PRIMA ILLA MILITIA QUUM ISTE E 
FORO ABDUCI NCN UT IPSE PRAEDICAT PERDUCI SOLEBAT. videtur le- 

gendum , reduci solebat. 

g. 34 (57.). IURA OMNIA PRAETORIS URBANI NUTU ATQUE ARBI- 
TRIO CHELIDONIS MERETRICULAE GUBERNARI. Vel sic legendum, qUO- 

modo reperi scriptarn in duobus codicibus manu scriptis, vel 
sic, ut in alio, iura omnia Praetoris populi Romani. licet et 
ita legere , iura omnia Praetoris Romani. nam in vulgatis men- 
dose legitur, iura omnia populi Romani [vid. ad IV. Accus. 
C. 66. §. 149. et cf. quae Drakenborchius annotavit ad Livii 23. 
33, 7. Tom. 7. p. 529-]. 

Ibid. PRO IMPERIO SUO COMMUNIQUE POPULI ROMANI. llbri 

manu scripti habent , communique re publica. unde quidam 
suspicantur legendum, communique rei publicae [sed vid. Gro- 
novium Observatt. 1, 12. p. Lips. edit. 83.]. 

C. 14. §. 35 (59-)' ITA QUAESTOR SUM FACTUS UT MIHI HONO- 
REM ILLUM TUM SON SCLUM DATUM SED ETIAM CREDITUM AC COMMIS- 

sum putarem. placet mibi Memmii coniectura , ut legatur, ho~ 
norem illum non tam datum quam creditum ac commissum pu- 
tarem [placuit etiam Ernesto p. 453 , 42.]. 

Ibid. in aliquo orbis terrae theatro. lege , ut habent li- 
bri manu scripti , in aliquo orbis terrarum theatro [Beck. p. 
122. »sonantius est.« utriusque formae exenipla posuit JXizo- 
lius p. 511, 1.]. 

§. 36 (60.). extr. ob earum rerum laborem et sollicitudi- 

NEM FRUCTUS ILLOS DATOS ANTIQUIOREM IN SENATU SENTENTIAE Dl- 

CENDAE locum togam praetextam sellam Curulem ius imagines ad 
Memoriam posteritati prodendam. approbata Memmii coniectura, 
sic restitui. neque vero me raovit, quod apudNonium [4,355. 
p. Mercer. 363? 30. voce prodere\ hic locus ita Jegitur, ut in 
libris vulgatis [nempe sic , ius imaginis ad memoriam posterita- 
temque prodendam , ut nunc quidem editur.]. mendosus enim 
est illo loco JNonius, ut ex iis , quae mox subiicit, intelligere 
licet. sic JNonius [p, 363,27.], »prodere etiam portendere est, 
i»vel rdere. Virgilius Aen. libro 4. [v. 230. 1.] , Italiam rege- 
nret getats alto a sanguine Teucri Froderet. M. Tullius de Sup- 
» p 1 i c i i s in Verrem, iitssi magnis ad memcriam posteritatemque 
vproclendam.» ubi legendum , ius _, imagines , ad memoriam 
posteritati prcdendam. legendum autem esse , posteritati pro- 
dendam ( nam de superiore mendo non est dubium), apparet 
ex altero exemplo, quod subiungitur. )>idem de Senectute [C. 
»7« §• 25] , non accipere modo haec a maioribus voluerunt , sed 
»etiam posteris prodere.n haclenus JMonius. quis non videt, 
eandern esse rationem huius locutionis posteris prodere j atque 
illius posteritati prodendam [sed vid. Gronovium Observatt. 1, 
12. p. 82.] ? 

§. 37 C6J 0- Recte collocata et IUDICIO FOrULI DIGNO IN LOCO 
poslta esse videatur, in Iibris manu sciiptis non est vox digna 
[e£. Btck. p. 123.]. 



170 DIONYSII LAMBINI 

C. 15. §• 38 (63.). QUANTUM NEGOTII QUID ONERIS HADERES 

3vunquam cogitasti. Jlegendum fortasse est, cjuid oneris subires. 
nam haberes natum ex peccato librarii , qui oncris ubires scrr- 
pserit, omisso s [cf. annotata ad III. Accus. C. 2. §. 4. p. 119, 
31.]. praeterea post vocem negotii fortasse deest verhum susci- 
peresj seu potius reciperes. 

Ibid. itaque non modo a domo tua chelidonem in praetura 

EXCLUDERE NOLUISTI SED EH CHELIDONIS DOMUM PRAETURAM TUAM 

totam detullsti. sic habent libri manu scripti , vulgati autein 
extrudere. utraque lectio probabilis est. hoc tantum interest, 
quod exlrudere dicimus eos, qui iam domi nostrae sunt, exclu- 
dere j qui dornum nostram introire volunt. Terentius Eunuch. 
[1. I, 4.], exclusit j revocat; redeam? non j si nie obsccret. 

§. 39 (65.)« tempsanum incommodum. lege Temsanum , et 

infra Tenisa, sine p [itaque sic notatur e marg. edit. a. lf;8 1.]. 

C. 17. §. 42 (69-). ra noc ujro genere omnes inesse cui.pas 

ISTIUS MAXIMAS AVARITME MAIESTATIS DEMliNUTAE LIBIDINIS CRX7DELI* 

tatis. sic emeudavit Ilotomanus. neque vero dubium est, quin 
ita legendum sit. supra autem, paucis ante versibus [p. 194, 4S., 
eadem sectione], vcrbum adhibuit, quod deerat, ex uno iibro 
jnanu scripto rcstituimus. ibi , diligentiamque in eo adhibuit 
singnlarem. * 

C. 18. §. 45 (73.). EUIT ISTA : '-' REPREIIF.NSIO QUONDAM FUIT 
ISTA SEVERITAS IN IUDIOIIS UT IST\M RBfl ACCUSATOR IN MACMS CRI- 

minibus obiiciendam putaret. libri ruanu scripti duo sic habent, 
fuit ista res p. rcntio quondam. unde saspieatus Memmius Je- 
gendurn, fuit ista rei publicae religio , vel rei publicae ratio 
quondam. ego ex simili qnodam Joco, qui est intra septirno 
fere ahbinc versu [p. 195, 24. nobis §. 46«], legendum putarim, 
fuit ist.a rei publicae digniias quonda/u. omissa est *>ciJicet vox 
dignitas ab aliud agente lihraiio. codex Cuiacianus tamen ha- 
Let , fuit ista rcs publica quondanu 

Ibid. privatim autem nec proficisci quoquam potes nec ar- 

CESSERE RES TRANSMARINAS EX IIS LOCIS IN QUiCUS TIBI MFRCARI NIHIL 

licet. Jibri vuJgati haljent, in quibus tibi habcre, nihil mercari 
licet. mendose , opinor. liljri manu scripti perverse et prae- 
postere, in quibus tc habere nihil licet [sed vide a JMadvigio di- 
sputata Epist. Crit. p. 107. 8.]. 

C. 19. §.^S (79). nam illud minime mirum est. libri manu 
scripti haj^ent, iam illud minime miruni est [vid. Drakenborch. 
ad SiJii 9, 242. p. 463. et ad Livii 9. 17, 5. Tom. 5. P, 1. p. 
140 sq. , et quos iile utroque loco laudavit.]. 

§• 49 (80.)' HACEMUS HOMIISEM IN FETIALIUM MAMBUS EDUCA- 

tum, quidam Jegi putant Oportere, in Fetialium moribus edu- 
catum. 

C. 20 §. 51 (83.). N\M QUUM HOC MUNUS IMP03EEATUR TIM 
GRAVE CIVITATI INERAT 3ESCIO QUOMODO IN 1LLO fOEDERE SOCILTATI* 



EMENDATIONUM TULLIANAPJJM P. II. 171 

quasi quaedam nota servitutis. sic habent libri manu scripti 
duo, vulgati imperabatur. 

C. 22. §. 57 (.93). primum <* ut iw iudiciis qui decem lau- 

BATORES DARE NON POTEST HONESTIUS EST El WULLUM DARE QUAM 
ILLUM QUASI LEGITIMUM NUMERUM CONSUETUDINIS NON EXPLERE. PH- 

scianus libro 18. [p. Putsch. 1195. Tom. 2. p. Krebl. 234. C. 25. 
§.256.] hunc locum profert, et qaod ad eius principium attinet, 
ait ut positum esse pro otl , reliquam partem longe aliter legit, 
quam vulgo legitur, nisi ibi mendosus est. sic enim ille, pri- 
mum ut in iudiciis , qui decem laudatores dare non potest, ho- 
nestius nullum daret, quam illum quasi legitimum numerum con- 
suetudinis non expleret \dare et explere nunc repositum e codice 
Monacensi]. ego assentior Hotomano iudicanti, ut particulam 
esse supervacaneam [deievit Ernestus p. 462, 71. nam nihil est, 
inquit, quod ei respondeat.]. 

Ibld. SED TAMEW ITA PRQVmCIAE PRAEFUISSE UT HAC UTILITATE 

uecessario sit carendum, sic habent omnes libri manu scripti. 

C. 23. §. 59 (97.)' extr. ea fuit merces imperii auxilu 
iuris consueTudinis foederis. sic est scriptum in codicibus ma- 
nu scriptis, et ita legendum [legebatur ante Lambinum, auxi- 
lium iuris], 

C. 25. §. 62 (102.). ISTE QUOD MILITIS ET SAUTAE TfOMINE 
PRO STIPENDIO FRUMENTOQUE ACCEPERAT LUCRABATUR. qUUm || inp.688. 

libris manu scriptis scriptum reperissem , quod eius nautae no- a. 
mine , in vulgatis autem legeretur, quod et nautae nomine, sae- 
peque me in hoc loco haerere meminissem, ego sic reposui , 
iste quod militis et nautae nonxine pro stipendio frumentoque ac- 
ceperat, eraht enim alii remiges a miiitibus. infra [p. 204, 17» 
id est C. 38« §. 100.] , remigibus militibusque dimissis. 

§. 63 (103.). QUUM PROPTER ISTIUS HANG TANTAM AVARITIAM 
NOMINE CLASSIS ESSET IN SICILIA RE QUIDEM VERA NAVES INANES. sic 

habent libri manu scripti, et ita tamen emendaverat Hotomanus 
coniectura ductus, iueinque mihi, nondum consuitis veteribus 
libris, venerat in mentem. 

lbid. NAVEM QUANDAM PIRATARUM PRAEDA REFERTAM ]V0N CE- 
PERUWT SED ABDUXERUNT ONERE SUO PLANE CAPTAM ATQUE DEPRESSAM. 

profert hunc locum INonius in verbo capere [4, 45- p. Mercer, 
249, 25.]. 

Ibid. QUOD UBI ISTI NUNTIATUM EST TAMETSI IN ACTA CUM 
MULIERCULIS IACEBAT EBRIUS EREXIT SE TAMEN. sic restitui e£ aU- 

ctoritate codicum manu scriptornm. in acta autem, id est in 
litore Syracusano, in loco litoris Syracusani, qui hoc noraine 
communi appellabatur velufci proprio. sic infra [p. 201, 25. 
nobis C. 31. §. 81.] , uxorem eius parum poierat animo soluto 
ac libero tot in acta dies secum habere. et inferius [p. 203, 18. 
id est C. 36. §. 94.], tum istius acta commemorabatur , plane 
mendose , ut suo loco ostendeinus. quamvis autem in acta re- 
posuerim, libros munu scriptos secutus, tainen vocem noctiij 



172 DIONYSII LAMI31NI 

quae est in vulgatis, retinendam pntaverit aliquis alius. nam 
ex iis, quae post sequuntnr, apparet, navim iliam noctu appul- 
sam esse Syracusas. neque incredibile est, librariuui scripto- 
rem, quura in acta scripsisset, vocem noctu per imprudentiam 
praetermisisse. sed hac de re iudicet lector. nos libros veteres 
Secuti sumus. hoc tantum. si quis tamen sententiam meain ex- 
quirat, eam vocem deiendam existimo. 

§• 64 (105.)« APPELLITUR NAVIS SYRACUSAS EXSPECTATUR AB 
OMNIBUS SUPPLICIUM s » c SLMI DE CAPTIVIS PUTATUR. hic loCUS sine 

dubio corruptus est. nam primum, supplicium de captivis sumi 
putatur j genus loquendi duriusculnm et prope insolens. deinde 
hoc totum , sutni de captivis putatur , abest a libris manu scri- 
ptis. Memmius putat legendum, spcctatur ab omnibus. nempe 
navis. cui difficiie est non assentiri. restat vox supplicium sola, 
si hbris manu scriptis fidem babeas. quid, si dicamus ita le- 
gendum? spectatur ab omnibus , expectatur supplicium de capti- 
vis. quid, si sic ? expcctatur ab omnibus supplicium de eaptivis. 
consideret lector. 

Ibid. hodieque omnes sic iiabent persuasum. libri veteres 
non habent vocem ptrsuasum. ea vero fortasse delenda est. sic 
enim loquuntur Latini, sic habeto , sic habetote [Ernesto p. 465, 
8'+. durius videtur.]. 

C. 27. §• 63 (112.). LATOMIAS SYRACUSANAS OMNES AUDISTIS 

plerique nostis. non uno modo scribitur hoc nomen. nam apud 
Festum latumia_, apud nonnullos latomia, apud alios lautumia 
scriptum reperio. omnino latomia efierebant Syracusani , a 
quibus Latini mutuati sunt. verumtamen quum latomia dictum 
sit pro laotomia , et o saepe vertant Latini in u, credibile est 
eos lautumia dixisse. ego tamen libros vulgalos secutus sum , 
non pugnaturus, si quis lautumids seu lautomias malet [cf. quae 
a W.DD. notantur ad Livii 26. 27, 3. Tom. 8- p. 352. 3]. 

§. 70. (115.). extr. ut is victu ceterisque rebus quam libe- 
ralissime commodissimeque habeatur. iibri veteres habent par- 
tim adhibeatur , partim adliibcretur. 

C. 29- §• 74 (123.). extr. qui igitur quum ess£s cum imperio 

IAM TUM IUDICIUM ET CRIMEN HORREBAS REUS QUUM TOT TESTIBUS CO- 

arguare potes de damnatione dubitare. mendose legitur in li- 
bris vnlgatis quid igitur , ego, libros manu scriptos secutus, aui 
igiturj quuni esses cum imperio , iam tum iudicium et crimen. 
horrcba* > reposui. sententia autem huius loci honc est aper- 
tissima, qcae antea nulla erat. tu igitur , qui quuni esses cum 
imperio , iam tum iudicium et crimen horrcbas , rcus quum tot 
testibus coarguare 3 potes de damn atione dubitare [cf. 
Madvig. Epist. Crit. ad Oreil. p. 114.]? 

§. 75 (124). producere ad ignotos. ignotos iyfoyrjTtxcog 
accipiendum, ut et alibi (quod supra no*avimus), id est qui 
non eum co^noscebaut [vid. anuot, ad 111. llercnn. C. 6. §. 13]. 



EMENDATiONUM TULLIANARUM P. II. 173 

i 

C. 30. §• 77 (129-)' POPULl ROMANI HOSTIS PRTVATIS CUSTODIIS 

asservabitur. libri veteres habeat, privati hominis cuslodiis. 

Ibid. EOQUE DIUTIUS VIVOS HOSTIUM DUCES RESERVANT. libri 

manu scripti duo habent, eo quod diutius vivos hostium duces 
reservant. quos in eo secuti sumns, quod 1 reservant edendum 
curavimus, in illo superiore improbavimus. 

§. 78 (131.). extr. nunc quum vivum istum nescio quem pro- 
duces tamenne id credi voles. libri veteres duo habent , pro- 
ducis , tamen te derideri vides [vid. Eeck. p. 149.]- 

C. 31. §. 82 (136). erat et nice. quidam legi volunt, 
Berenice. 

Ibid. UXOREM EIUS PARUM POTERAT ANIMO SOLUTO AC LIBERO 

tot in acta dies secum habere. in acta > sv axrjj , id est in 1 1 1 — 
tore. falluntur autem, qui hic quicquam mutandum putant. 
atqui etiam Virgilius hac voce usus est libro 5. Aeneidos f vv. 
613. 14-.] , at procul in sola secretae Troades acta Amissum An- 
chisenjlebant. [cf. a M. Antonio Mureto eleganter, ut omnia , 
VV. LL. disputata 1,3. Operum Tom. 2. p. Ruhnken. 12., et 
vid. annot. ad h. 1. C. 25. §. 63. p. 198, 24.]. 

Ibid. CIASSI POPULI ROMANI cleomenem SYRACUSANUM praeesse 
iubet atque imperat. duo libri manu scripti habent, praeesse 
iubet atque imperare. quod probo. sic enim infra [p. 201^40» 
C. 32. §. 84.], quid , si harum ipsarum civitatum militibus , na- 
vibus , navarchis Syracusanus Cleomenes iussus est imperare? 

C. 32. §. 85 (142.). qua naves accedere possent. mendose 
habent libri vuigati , quo naves accedere possent [vid. ab Dra- 
kenborchio notota ad Livii 10, 14, 4. Tom. 5. P. 2. p. 101]. 

Tbid. urbis suae partem ademerunt. quidam legendum pu- 
tant, urbis suae portam , seu portum. ego nihil muto, 

C. 36. §.94 (155.). TUM ISTIUS ACTA COMMEMORABATUR. SIC 

legendum, quamvis commemorabantur ; jscriptum sit in iibris ma- 
nu scriptis. atque huius loci restitutio debetur Errico Memmio, 
viro clarissimo omnique laude dignissimo, qui non solum libris 
suis impressis, ad quorum oras erant adscripta multorum libro- 
rum manu scriptorum scripturae variae, hoc negotium, || quod 
ipso hortatore atque impulsore suscepimus , verum etiam inge- 
nio et doctrina sua adiuvit. significatur autem etiam hic locus 
ille in littore, ubi Verres cum mulierculis aestatem tabernacolis 
positis conterebat. acta enim nomen Graecum est uxin [vid. 
annot. ad h. 1. C. 25. §. 63.]. 

C. 38. §. 100 (163.). O SPECTACULUM MISERUM ATQUE ACER- 
BUM LUDIBRIO ESSE URBIS GLORIAM POPULI ROMANI NOMEN HOMINUM 
CONVENTUM AC MULTITUDINEM PIRATICO MYOPARONI? sic hunc lo- 

cum emendavimus codicum manu scriptorum auctoritate freti 
[vid. Madvig. Epist. Crit. ad Orell. p. 117. sq. , qui , quod reli- 
quum est vitii in his verbis , lenissima correctione sustulit.]. 



174 DIOINYSII LAMEINI 

C. 40. §. 105 (173.). IN PRAESENTIA INQUIT CLEOMENES QUONIAM 

ita necesse est. legcndum fortasse est, in praesenli , inquil 
CieomeneSy quoniam ita necesse esU 

G. 41. §. 106 (175.)' FIT CLAMOR ET ADMIRATIO POPULI. (locti 

quidam- legendum pntant, et admurmuratio populi. 

Ibid. quum ipse praedonum socius putaretur. libri mnnu 
scripti habent socius arbitraretur. quod si probabimus, arbi- 
traretur accipiendum erit na&fjTinag. quod neqne novum ne- 
que mirum , neque in hoc verbo neque in simihbns videri de- 
bet [vid. Pareum Lex. Crit. p. 10S, 2. et cf. Voss. deAnalog. 
3, 6. p. 21. sqq. de Deponentibus passive acceptis.]. 

C. 42. §. 108 (178.). EIM QUUM illa auctoritatf. aetate 

MISERIA VIDERES PRAEDITUM NON TE EIUS LACRIMAE NON SENECTUS NON 
HOSPITII IUS ATQUE NOMEN A SCELBRE ALIQU AM AD PARTEM IIUMANI- 

tatis revocare potuit. sic reposui coniectura ductus. nain 
quum viderem in vulgatis libris ct nonnullis manu scriptis ita 
legi , auctoritate et miseria videres praeditum, in aliis non esse 
copulationem el , facile suspicatus sum , actate omissum esse ab 
aliquo librario propter similium svllabarurn vicinitatem tatc , ab 
alio et dumtaxat ex voce aetate propter candem causam esse 
scriptum [vid. Beck. p. 165]. 

C. 43. §. 112 (183.). FUIT IN ILLTS NAVARCRTS HERACLTENSIS 
QUIDAM FURIUS (NAM IIABENT ILT.I NONNULLA HUlUSCEMODI LATINA 
homina) homo quamdtu vixit domi SUAE non SOLUM post mortem 
tota sicilia clarus et nobilis. quamvis hic locus vidcatur in_ 
teger et emendatus, neque quicquam varietatis in codicibus 
manu scriptis rcpererim, praeterquam quod vox tota ab eis ab- 
est et Siciliam in eisdem legatur: non praetermiltenda tamen. 
neque dissimulanda est ingeniosa Memniii coniectura. sic enim 
coniiciebat ille esse potius legendum, homo quamdiu vixit , 
non solum domisuac, sed per omnem Siciliam clarus ct nobilis. 
qua lectione nihil excogitari potest concinnius, nihil rotundius. 

^. 113 (185.). HON TESTIUM MODO CATERVAS QUUM TUA RES 
AGERETUR SED A DIIS MANIBUS INNOCENTIUM POENAS SCELER ATORUM- 

que furias in tuum iudicium esse yenturas. legendum fortasse 
est scelerumque tuorum furias. doctas quidam totum hunc 
locum sic legendum putat , sed etiam a cliis manibus innocen- 
tium , poenas scelerum atque furias in tuuni iudicium esse ven- 
turas [cf. Madvig. Epist. Crit. p. 120. sq.]. 

§. 114. (185.). NE MULTA IUDICES LTBERTATEM QUAM VOS SOCIIS 
DEDISTIS HAC ILLE IN ACERBISSTMO SUPPLICTO MISERRIMAE SERVITUTIS 

abusus est. libri veteres habent , hanc illc. 

C 44 §. 115 (187.). ET DE SUIS PERTCULTS FORTUNISQUE 

omnieus pertimescunt. quidam legeudum putant , de suis pecu- 
niis fortunisque omnibus. ^ ^ 

Ibid. et recte videtur. " sic cdendum curavi , deleta voce 
nihil supervacanea. quin Memraius hoc totura nihil videtur 
delendum putat, ut ex annotatione natum [sed vide quae in 




EMNDEATIONUM TULLIANARUM P. II. 175 



contrariam partem disputantur a Madvigio Epist. Crit. ad Orell. 
p. 121.]. 

§. 117 (190.). LEVIA SUNT IIAEC IN HOC REO CRIMINA METUM 
VIRGARUM NAVARCHUS HOMO NOBILISSIMUS SUAE CIVITATIS PRETIO RE- 
DEMIT HUMANUM ALIUS NE CONDEMNARETUR PECUNIAM DEDIT USITA- 

tum est» sic restitni , approbata Memmii coniectura. nam le- 
ctio vulgata navarchus nobilissimae civitatis inepta est. neque 
vero huias amplissimi et doctissimi viri coniectura librorum ve- 
terum auctoritate caret. sic enim in eis legitur, homo nobilis- 
simus summae civitatis. 

C 45. §. 117 (191.). supplictum constituitur in illos su- 
mitur de miseris parentibus» assensus sum Memmio , qui putat 
vocem navarchorum, quae in libris vulgatis sequitar deinceps 
vocem parentibus, esse supervacaneam et ex annotatione natam 
[vid. Beck. p. 173.J. 

§. 11$. QUAE nihil aliud ORABANT nisi ut filiorum extre- 
mum spiritum sibi ore excipere liceret. sic legit Quinctiiianus 
[IX. Inst. Orat. G. 4- §. 108., ubi vid. Spalding. Tonl. 3. p. 613. 
Servius Commentt. ad Virg. 4. Aen. 685. Tom. 2. p. 589. Bur- 
mann. totum hunc locurn sic dedit, ui extremum filiorum spiri- 
tum ore excipere liceret _, et hic dempto pronomine.], et sic est 
scriptum in iibro manu scripto. paulio tamen aliter profertur 
apud JN T onium Marcellum in verbo excipere [4, 166. p. Mercer. 
293, 15.], nempe sic, nisi ut [absunt haec duo ab edit. MerceriJ 
filiorum suorum postremum spiritum ore excipere liceret. 

C. 49. §. 128 (208.). totum enim tua libidine et scelere 

! EX SUA PATRIA IN QUA MULTIS VIRTUTIBUS ET BENEFICIIS PRINCEPS 

fuit sustulisti. alii libri habent , princeps Jloruit [sed vid. 
Madvig. Epist. Crit. p. 46.]. 

§. 130 (211.)« ITAQUE AD ME IUDICES PRAETER CETERAS HANG 

querimoniam sicilia detuht LACRiMANs. hanc ab Errico Mem- 
liniQ non dicam coniecturam , sed veram et germanam Cicero- 
Inis scripturam singuiari sagacitate iudicioque prolatam si noa 

probassem, quis mediocriter eraditus mihi iudicium defuisse 
inon dixisset? qais enim non videt, lectionem valgatam, dctu,- 

lit lacrimis j esse ineptam, atqae adeo vix Latinam? 

C. 50. §. 131 (212.). ME tibi cu-lpam fortunae assignare 

IJcalamitatem crimini dare. libris omnibus invitis, in quibus 

jita legitur, me culpam, fortunae assignare, reponendnm censeo 

j vel culpae fortunam assignare , vel addeniluui tibi vuigatae le- 

ctioni, ut ita iegamus, me culpam fortunae tibi assignare , ca- 

lamitateni crimini dare. quomodo edenclum curavi [itaque hoc 

reponendum in contextu verboram Ciceronis p. 209,13. quam- 

i:vis a Lambino in Erratorum Indice p. 848, 2. praetermissum. 

jhabet margo edit. a. 1584. apud Orell. p. 364.]. 

C. 51. §. 133 (216.). te pretio milites remiggsque dimistsse 

arguo. te , quod hic deerat in iibris vulgatis, ex manu scri- 

Iptis restitui. quemadmodum et supra [p. 209? 27.], etiam illud 



176 DIONYSII LAMBINI 

praecidas licetj te > quod supplicium more maiorum sumpseris 
securique percusseris , iccirco a me in crimen et invidiam vocari 
[Beck. p. 183. fcundeHotomanus post iccirco voluit te addi.«]. 

§. 135 (218.). NULLUM PROPUGNATOREM AFUISSE. sic legen- 

dum, et ita habent libri manu scripti , nisi quod in uno est 
ajfuisse. afuisse autem valet abfuisse nostrum. nom veteres 
dixisse afuisse, non abfuisse , multis argumentis probare pos- 
sum [vid. annotata ad Brut. p. 238, 29. nobis C. 80. §. 276. et 
cff. quae VV. DD. disputaverunt ad Virgilii Aen. 7, 498. Tom. 
3. p. Burmann. 202- sq. , et Drakenborch. ad Livii 4. 12, 6. 
et 26. 41 , 11.]. 

C. 52. §• 136 (219.)' N0N UT QUISQUE MAXIME EST QUICUM TIBI 
ALIQUID SIT ITA TUI IIUIUSCEMODI CRIMINIS MAXIME EUM PUDET ? in 

quibusdam libris manu scriptis sic legitur, sine interrogationis 
nota, immo vero ut quisque maxime est quicum tibi aliquid sit, 
ita tui huiuscemodi criminis maxime euni pudct [vid. Madvig. 
Epist. Crit. p. 127.]. 

Ibld. IPSE PATER SI IUDICARET PER DEOS IMMORTALES QUID 
FACERE POSSES QUUM TIBI HAEC DICERET? Vlllgati libH habent , 

quid facere posset , et mox, ubi est , tu in proviucia populi 
Romani Praelor , in iisdem libris non est vox Practor. ego 
manu scriptos secutus sum [Ciceronis locum , ut solet, memo- 
riter excitavit Quinctilianus VI. Inst. Oratt. C. 1. §. 3. Tom. 2. 
p. Spalding. 444. eius loci persanandi rationem proposuit Mad- 

i>.68q. v, "§* E P ist '. , Crit - P' ri7 ' s ^ ] ' 

a / II Ibid. TU TUAM DOMUM PIRATAS ABDUCERE IN IUDICIUM AR- 

chipiratam domo producere ausus es. quidam Jibri manu scri- 
pti habent adduccre [sed vid. Pareum Lex. Crit. p. 5, 2. sq.]. 
supra autem proxime Hotomanus hgendnm censet, sccuri feriri 
<voluisli , seu iussisti, ubi vulgo legiLur fcrire potuisti [inseren- 
dum OrelJ. p. 366.] 

§. 138 (223 )♦ DE COMPLEXU PARENTIUM SUORUM HOSPITUMQUE 

tuorum. Priscianus libro 7« [p. Putsch. 77 ( 2. c. 16. §. 79- Tom, 

1. p. Rrehl. 345.] siclegit, parcntium suorum , hospiturn tuorum, 
et Charisius libro 1. [p. 111.] testatur ita saepe dici a Cicerone. 
sic et Horatiusoda 23. [immo 2'4.] libri 3. [v. 21.], dos est ma- 
gna parentium Virtus [vid. Lambin. Commentt. ad h. 1. p. Fran- 
cof. 194. F. et cf. Ruddimann. Institt. Gramm. Lat. P. 1. p. edit. 
Ups. 93., quem laudavit C. L. Schneider. Gramm. L. L. II, 1. 
p. 247.]. 

C. 53. §. 139 (224.). satis est factum siculis satis officio 

AC NECESSITUDINI IUDICES SATIS PROMISSO MUNERI AC RECEPTO. li- 

ber unus manu scriptus habet, promisso nostro ac recepto, alii, 
promisso nostro ac muneri recepto. quam posteriorem lectio- 
nem esse veram puto, neque tamen priorem damno [satis habet 
ea firmamenti a bonis Jibris, quam postea ipse Lambinus ut 
omnino veram Ciceroni vindicavit in tndice Erratorum p. 84S , 

2. emendationis causam aperuit Madvig. Epist. Crit. ad Orell. 
p. 128.]. 



m 



EMEN3DATIONUM TULLIANARUM P. II. 177 



C. 56. §. 145 (235.). ut eos qui essent appulsi navigiis in~ 
tercipere possent. sic reposui coniectura ductus. nam interfi-* 
cere j quod est in omnibus libris, hic ineptum est [vid.Draken- 
borch. ad Livii Epit. 117. Tom. 14. p. 263. sq ]. 

Ibid. quaecunque navis ex asia quae ex syria. libri duo 
manu scripti hic nusquam habent quae, 

Ibid, VERSABATUR IN SICILIA LOIMGO INTERVALLO NON DIONYSIUS 
JLLE NEC PHALARIS ( TULIT ENIM ILLA QUONDAM INSULA MULTOS ET 
CRUDELES TYRANNOS) SED UOVUM QUODDAM MONSTRUM EX VETERE 

illa immAnitate quae in iisdem versata locis esse dicitur. in 
hoc loco excudendo Quinctilianum secutus sum, qui eum pro- 
fert libro 8. capite ultimo [VIII. Inst. Orat. c.6. §. 72. Tom. 3, 
p. Spalding, 353. sq.]. 

§, 146 (236.). HOC ETIAM ISTE INFESTIOR ^UOD MULTO SE PLU- 

ribus ET iMMAivioRiBUs canibus succinxerat. quum scripfum re- 
perissemus ia libris manu scriptis, pluribus et in maioribus ca- 
nibus j Memmius certissima coniectura ductus restituit immanio- 
ribus , seuj ut quidam scribi malunt, inmanioribus canibus. 

Ibid. totam insulam obtinebat. liber unus mana 5 scriptus 
habet, obsidebat. 

Jbid. vestemque linteam. quidam hic legi volunt, vestem» 
que lineam [vid. Pareum Lex. Crit. p. 681, 2.], alii vestemgue 
Melitaeam [ sive Melitensem. vid. II. Accus. C. 72. §. 176. p. 
Lambin. 116, 21.]. 

j C. 57. §. 148 (241.). extr. EJlRod®HZJ.N inquit, legen- 

;dum fortasse est, idixaic69qoav , inquit [vid. Hotoman. Observv. 
% 20. J. 

C. 58. §. 153 (247.). cuius NULLUM in re publica momentum 
unquam euit. sie restitui. nam lectio vulgata, monumentumfuit, 
sine dubio mendosa est [vid. Drakenborch. ad Livii 5. 52, 1. 
Tom. 3. P. £. p. 426]. 

C. 59« §. 154 (2490. partim in vinclis necatos. hoc totum 
abest ab uno libro manu scripto [Ernestus , ut spuria, uncinis 
inclusit, eumque secutus est Beckius , quem vid, p. 197. tuetur 
cum Orellio Madvig, Epist. Crit. p. 133/], 

C. 61. §. 159 (258.). ut neque mea quae nulla est. qui- 
dam legendum putant, ut neque mea quae nonnulla est* 

C. 62. §. 160 (260.). furtorum receptatricem. sic emen- 
dat Memmius, cui assentior [cf. annot. ad IV. Accus* C. 67. §• 
150. id est p. 187, 27.]. 

§• 161 (262.). TOTO EX ORE CRUDELITAS EMICABAT. sic legi- 

tur apud Quinctilianum [IX. Inst. Orat. C. 2. §. 40. Tom. 3. p. 
Spalding, 404.J , ubi vulgati libri habent, crudelitas eminebat 
[et id ipsum Spaldingius maluit in loco Quinctiliani , et nuper 
restitutum est e codice Gudiano npud Geiiium 3\N. AA. 10, 3J. 
lbid, quum repente hominem PRORiPi. profert haec Nonius 
iu verbo eccpedire [4, 174. p. Mercer. 297 ? 4 J. 

12 






178 DIONYSII LAMBINI 

C. 63. §. 163 (265.). SI TE illius acerba imploratio et vo* 

MISERABILIS NON LENIEBAT NE CIVIUM QUIDEM ROMANORUM QUI TUM 
ADERANT FLETU ET GEMITU MAXlMO COMMOVEBARE ? sic TepOSUi Gel- 

lium [1. 1.] secutus, apud quem ita legitur liic locus. quod 
autem apud eundem ardentesque laminae legitur, consentienti- 
bus nonnullis libris manu scriptis, pro candentesque laminae , 
in eo vulgatos libros sequi malui. apud eundem praeterea ita 
legitur, ut virgarum vim cruciatumque deprecaretur , quomodo 
et in nonnullis libris manu scriptis , quum vulgati non babeant 
cruciatumque. 

Ibid. STATUI EGOMET Minl TUM MODUM ORATIONI MEAE ET C. 
NUMITORIO EQUITI ROMANO PRIMO HOMIINI TESTI MEO. videtur hlC 

aliquid deesse , atque ita legendum, statui egomet mihi tum mo- 
dum orationi meae faciendum, et C. Numitorio , equiti Ro- 
mano _, primo homini , testi meo. 

C. 64. §. 165 (268.). quum haec omnia quae polliceor cu- 

MULATE TUIS & PBOXIMIS PLANA FECERO. loCUS meO iudicio COT- 

ruptus , in quo mibi aqua baeret [corruptum esse bunc locum 
et Lipsius censuit VV. LL. 2 , 19- Opp. Tom. 1. p. edit. VesaJ. 
255. defendunt vulgatam scripturam Hotomanus Observatt. 9> 2. 
et Io. Frid. Gronovius Observatt. 1,24. p. 147.]. 

C. 65. §. 167 (273). sed quocunque venerint hanc sibi 
rem praesidio sperant futurum. si quis miretur , cur ita edide- 
rimus , legat Gellium libro 1. capite 7. > ubi hic Jocus profer- 
tur [vid. Perizon. ad Sanctii Minervam 1, 14. Tom. 1. p. Lips. 
126. sqq.]. 

§. 168 (274.V quod quis ignoret? nibil muto, et lego 
liaec tanquam interpositionis notis inclusa. Hotomanus autem 
sic , qui se civem Romanum esse dicat : quis ignorat, quin iam 
omnes provincias , iam omnia rcgna, iam omnes liberas civita- 
tes j iam omnem orbem terrarum , qui semper nostris hominibus 
maxime patuitj civibus Romanis ista defensione praecluseris ? a 
quo dissentio. 

C. 66. §. 169 (277.)« perangusto fretu divisa. sic legunt 
Gellius [NN. AA. 13, 19-] et Priscianus [?]. sic Lucretius libro 
1. [v. 72.], angustoque fretu rapidum mare dividit undis [cf. 
Voss. de Analog. 2 , 17. p. 331.]. 

§. 170 (279.)« QUEM enim locum in provinciv sua celebri- 
tate simillimum regione proximum potuit elegit. libris omnibus 
invitis sic edendarn curavimus. neque vero dubium , quin ita 
sit legendum lectioque vulgata , quod enim his locis in provincia 
sua celebritate simillimum , regione proximum potuit , elegit , sit 
mendosa. 

C. 67. §. 171 (280.). tanta et tam indigna rerum atroci- 
tate. libri manu scripti nonnulli habent, rerum acerbitate. 

§. 172 (281.) QUONIAM ID ET SALUTIS OMNIUM RATIO ET VE- 

ritas postulat. codices aliquot vulgati habent, el veritas omnium, 
sed vox omnium abest a scriptis. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 179 

Ibid. TOTAM DENIQUE LIBERTATEM IN VESTRIS SENTENTIlS VER- 

sari arbitrantur. legendum fortasse est, verti arbitrantur. 

C. 68- §. 174 (284.)« QUAMOBREM TE QUOQUE HORTENSI QUIA 
MONENDI LOCUS EST EX HOC LOCO MONEO VIDEAS ETIAM ATQUE ETIAM 
ET CONSIDERES QUID AGAS QUO PROGREDIARE QUEM HOMINEM ET QUA 

ratione defendas. libri manu scripti duo habent, si qui mo- 
nendi locus eSt [dedit hoc ipsum margo edit. a. 1584. , qua 
Orellius est usus. sed nondum salva res est. scribendum au- 
ctoritate codicis Regii , verbis transpositis, si qui monendi locus 
ex hoc loco est. vid. Madvig. Epist, Crit. p, 58.]. 

Ibid. SI QUA PUTAS TE occultius extra IUDICIUM quae ad 
iudicium pertineant facere posse. vox iudicium abest a duobus 
codicibus manu scriptis. paullo post autem, ubilegitur, moneo 
ut extinguas , malim legi restinguas. verumtamen sine libris 
manu scriptis nihil mutandum censeo. 

C. 69. §• 177 (289.)« lgo mei iam rationem officii confido 
esse omnibus iniquissimis meis Persolutam. vel inimicissimis le~ 
gendum, vel iniquissimis dixit pro inimicissimis [vid, Gronov. 
ad Livii 33. 13, 5. Tom. 9. p. 811. et cf. ab Drakenborchio no- 
tata ad ejusdem 28. 29, 8. Tom. 8. p. 920.]. 

Ibid. nempe ea lege de iudiciis iudicibusque uovis promul— 
gata. sic legendum etiam libris omnibus reclamantibus , non. 
iudicibusque nobis promulgata [ b et v , adeoque nobis et novis 
commutatis. v. Drakenborch. ad Livii 28. 41, 10. Tom. 8.p.98l. 
et cf. annot. ad IIII. Herenn. C. 24. §. 33.]. 

Ibid. cuius nomine proscriptum videtis. quidam legi volunt, 
} perscriptam. ego nihil mutandum [censeo [vid. Madvig. Epist. 
Crit. p. 135.]. 

§. 178 (29L). extr. aut populus romanus iudicabit de eo 

iiomine quem iam antea iudiciis indignum putavit. sic habent 

i omnes libri vulgati et aliquot manu scripti. Verres autem, qui 

! senator erat, significatur. sed quid , si legamus de eodem or- 

dine? adiuvant hanc lectionem libri nonnuili manu scripti, in 

quibus scriptum est de eodem homitie. nam hoc eodem natum 

videtur ex voce ordine. iam quis non videt, si ita legamus, 

ordinem senatorium significari , qui rebus iudicandis praeerat , 

i quem Cicero, terrorem ei iniiciens^ || ad severe iudicandum fa 

excitat? verumtamen nihil hic mutandum censeo sine librorum 

manu scriptorum auctoritate. 



180 DIONYSII LAMBINI 

XI. 

IN ORATIONEM PRO M. FONTEIO. 

C. 1. §. 3 (4. Beck. ). narbo marcius. sic scribendum , 
Marcius per c, non Martius per t [cf. Drakenborch. ad Livii 1. 
32, 1. Tom. 1. P. 1. p. 231.]. in hac Oratione emendanda nos 
imprimis exemplar basilicae Vaticanae et Faerni coniecturas se- 
cuti sumus. 

C. 2. §• 3 (5.)« QUI PROXIMI FUERANT EOS EX IIS AGRIS QUIBUS 
ERANT MULTATI DECEDERE COEGIT. si loCUS mendo Vacat, prOXilllOS 

interpretor, qui proximi fuerant hostibus , qui societatem coie- 
rant cum hostibus, qui hostes iuverant. Hotomanus legit 
qui proocime fuerant , id est, qui paullo ante hostes fuerant. 

§. 4 (6). HAEC QUI GESSIT IV IUDIOIUM VOCATUR. Codex Va- 

ticanus habet, his qui gessit. unde Faernus coniecturam facit, 
legendum is qui gessit [cf. Drakenborch. ad Livii 2. 14, 9- Tom. 
2. P. 2. p. 126. et de vocibus aliis, quae adspiratione perperam 
addita aut detracta a librariis confunduntur , ad eiusdem 35« 
26, 7. Tom. 10. p. 366.]. 

Jbld. DICUNT QUI EX AGRIS M. FOISTEII DECRETO DECEDERE SUXT 

coacti. sic restitui libris omnibus invitis, probata virorum do- 
ctorum sententia. nam quo pertinet hic Pompeii nomen? quis 
non videt, hoc nomen ex depravato Fonteii nomine esse natum, 
et ex Fonteii Pompeii esse factum ? 

C. 3. §. 6 (90- IN duabus Hispiiriis. sic sine dubio legen- 
dum , non ut quidam doctus volebat , in duabus Galliis. nam 
primum ita scriptum est in libris omnibus ; deinde , quod ait 
ille, nihil attinere hic commemorare Hispanias, quum Fonteius 
Galliae praeesset, respondeo, eo pertinere Hispaniarum comme- 
morationem, quod ex Italia per Galliam, id est per mare Gal- 
licum et per Massiliam navigabant tot equites illi Romani et 
Tribuni militum ad eos exercitus, qui in duabus Hispaniis erant, 
legati, ut obscurum esse non possit, quomodo se in Gallia pro- 
vincia administranda gesserit Fonteius. 

C. 4. §. 8 (12.)* Q UID SI HOC CRIMEN OPTIMIS IVOMINIBUS DE- 

legare possumus. sic legendum, non, ut in plerisque libris vul- 
gatis , optimis hominibus [vid. Drakenborch. ad Livii 24. 18 , 8. 
Tom. 7- p. 687. et cf. annotata ad Brut. C. 35. §. 135. ]. nam 
primum nunquam dicunt Latini homo optimus > sed vir optimus ; 
deinde sic testatur esse scriptum in codice Vaticano Gabriel 
Faernus; postremo delegare crimen optimis nominibus dictum 
est per translationem ductam ab iis ; qui quod suo creditori 
debent transcribunt in suurn debitorem , ut id dissolvat. verbi 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II, 181 

causa, mihi, qui debeo Maevio centum, debentur totidem a 
Sempronio. ea igitur centurn, quae Maevio debeo, delego Sem- 
pronio, id est, scribo aut mitto ad Sempronium debitorem meum, 
ut, quae centum mihi debet, ea Maevio creditori meo numeret. 
opdma autem nomina dicuntur debitores qui sunt solvendo, 
debitores locupletes, et qui aes alienum dissolvere et possunt 
et non noiunt. delegare igitur crimen optimis nominibus hoc 
loco dictum est pro eo, quod est transferre crimen in eos , qui 
facile possunt probare se omni culpa vacare; qui possunt cri- 
minis sibi illati onus sustinere aut refellere. 

C. 5. §• 9 (15.). QUATERNOS DENARIOS IN SINGULAS VINI AM- 
PHORAS PORTORII NOMINE EXEGISSE CRODUNI PORCIUM ET MUNIUM TER- 

nos victoriatos. totus hic locus, qui miserabilem in modum 
in libris vulgatis depravatus iacet, ex fide codicis Vaticani et 
diligentia Faerni restitutus est [sanandi loci , quem in concla- 
matis habent , pericula Vy. DD. vid. apud Beck. p, 227. sq. 
sed quod Orell. p. 399- Lambinum affirmat sine interpunctione 
dedisse , id quod ipsi in lemmate posuimus , portorii nomine 
exegisse Porcium et Munium, is est operarum error a Lambino 
aut non animadversus, aut certe praetermissus in Indice Erra- 
torum p. 848 , 2. sic igitur hunc locum constitutum fuisse su- 
spicor a Lambino p. 220, 35. Cognoscite nunc de crimine vi- 
nario , quod illi invidiosissimum et maximum esse voluerunt. 
crimen a Pletorio , iudices , ita constitutum est : Fonteio non in 
Gallia primum venisse in mentem^ ut portorium vini institueret _, 
sed in Italia hac proposita ratione Roma profectum ; itaque Ti- 
turium Tolosae quaternos denarios in singulas vini amphoras 
portorii nomine exegisse , Croduni Porcium et Munium ternos 
victoriatoSj Vulchalone Serveium binos LL& et victoriatos mille. 
atque in iis locis Croduni et Vulchalone ab his portorium esse 
exactum 3 si qui Cobiomacho , qui vicus inter Tolosam et Nar- 
bonem est , deverterentur neque Tolosam ire vellent^ quum Ele- 
siodolus tantum senos denarios ab iis 9 qui ad hostem portarent^ 
exegisset.]. 

§. 10 (16.)- VIDEO IUDICES ESSE CRIMEN ET CRIMEN GENERE 

ipso magnum. vocem crimen, omissam a librario, ut credibiie 
est, quia iam semel erat posita , plane necessariam restitui. 

Ibid.^ ET PECUNIAM PERMAGNAM RATIONE ISTA COGI POTUISSE 

confiteor et individiosam. ratio postulat, ut ita legatur, pecu- 
niani permagnam [et invidiosam [ vidd. Beck. p. 229« et Orell. 
p. 400.] 

C. 6. §• 11 (18). UT R\TlO RERUM et vis argumentorum co- 
arguit. ingeniosissime et felicissime, ut solebat , Gabriel Faer- 
nus hunc locum restituit, qui sic iegitur in vulgatis, actio re- 
rum et vis argumentorum coarguit. sed non necesse habeo ad 
omnes locos ab eo emenuatos adscribere, qaamobrem ego a 
vulgata lectione discesserim; semel admonitum lectorem velim, 
quicquid immutavi in hac Oratione, a Faerno vel ex codicis 



182 DIONYSII LAMBINI 

Vaticani auctoritats vel ex ipsius ingenio et coniectura esse im- 
mutatum, nisi quid etiam nobis in mentem venerit, quamobrem 
aliquid mutavimus a Faerno praeteritum, quod lectori signiii- 
cabimus, 

Ibid. SIN AUTEM IN REBUS IUDICANDIS NON MINIMAM PARTEM 
AD UNAMQUAMQUE REM EXISTIMANDAM MOMENTOQUE SUO PONDERANDAM 

sapientia iudicis tenet. Faernus ait., verbum tenet non esse in 
libro manu scripto, esse tamen necessarium. ego puto aliud 
verbum a Cicerone fuisse positum, et minimam partem dictum 
pro minima ex parte, quod est bonis scriptoribus usitatissimum. 
Lucretius libro 3. [w. 63. 4.] , haec vulnera vitae Non minimam 
partem mortis formidine aluntur. ad quem locum Jegito anno- 
tationes nostras [cf. annot. ad II. Rbetorr. C. 43. §.125]. sub- 
stituerem potius verbum confert, seu valet, seu pertinet. 

Ibid. videte ne multo vestrae maiores gravioresque partes 
sint ad cogitandum quam ad dicendum meae. teneat memoria 
lector, quod admonent Faernus et Muretus, quodque ego etiam 
vidi, banc particulam nae , quae legitur boc loco in omnibus 
libris vulgatis plane mendose, nulJis in codicibus manu scriptis 
per diphthongum scribi, quum affirmandi causa ponitur, sed 
sine dipbthongo, ne: ut quurn dicimus , nae ego sum egregie 
miser_, nae tu vehementer erras , nae ille valcle desipit [cf. annot, 
ad III. de Orat. C. 31. §. 125.]. 

C. 7. §. 15 (27-). SI QUICQUID EX ILLO LOCO DICETUR EX ORA- 

culo aliquo dici arbitrabitur. Faernus notat , in codice Vati- 
cano scriptum esse si ut quidque. ego ut antiquam scripturam 
non repudio, ita vulgatam probo. quod si quis antiquo libro 
p.690. fidem habendam putet, existimem eadem opera vel sic |j legen- 
«« dum , si ut quidque ex iilo loco dicetur , ita ex oraculo , vel 
sic , si ut quicquid ex illo loco dicetur , ita ex oraculo aliquo 
dici arbitrabitur. nam quicquid pro quidque a M. Tullio, Lu- 
cretio , Plauto , ceteris bonis et probatis scriptoribus esse usi- 
tatum alibi notavimus [ad IIII. Accus. c. 13. §. 31.]. 

C. 8. §. 16 (27.). vos VULGARUM atque allobrogum testimo- 
niis non credere timetis ? oe quis forte putaret erratum esse 
typographi, quod Vulgarum pro Belgarum reposuimus, non me 
piguit admonere lectorem minus callidum, Vulgas esse populos 
Galliae Aliobrogibus finitimos, quos Caesar commemorat libro 
1. de Belio Gallico [? 6. 24, 2. p. Oudendorp. 317-], Belgas 
autem ionge esse ab bis remotos neque quicquam ad Fonteii 
provinciarn pertinuisse. quae sunt diligenter a Faerno observata. 

C. 10. §.20 (33). cuius nomine maiores nostri sanctam te- 
stimoniorum fidem esse volueruint. liber mauu scriptus habet, 
vinctam testimoniorum fidem^ ut admonet Faernus. atque ita 
reponendum censeo. 

§. 22 (35.). vos tamen cum gallis iurare malitis ? sie 
Faernus restituit, auctoritate vetusti codicis fretus , et ad bunc 
locum haec notat: nam et Galli iurati testimonium dixcrunt in 



\m 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 183 



Fonteium > et iudices, antequam de eo sententiam ferrent ., iura- 
turi erant. quod si condemnarent , cum Gallis iurare viderentur. 

C. 11. §. 24 (37.). SI TURPI ADOLESCENTIA VITA INFAMI MA- 
GISTRATIBUS QUOS ANTE OCULOS VESTROS GESSIT MALE GESTIS LEGA- 
TIONIBUS FLAGITIOSE OBITIS CONVICTUS BONORUM VIRORUM TESTIMO- 

kiis invisus suis omnibus in iudicium vocaretur. sic hunc locum 
restitui partim coniectura ductus, partim Hotomanum secutns. 
credibile autem est a scriptore librario, quum gessit scripsisset, 
transisse ad vocem legationibus , omissis his dnabus pessime 
gestis , deinde postea ab aliis et ordinem verborum esse pertur- 
batum et convictis esse factum ex convictus , atque ita totum 
hunc locum esse depravatum. 

C. 12. §• 26 (40.)» EXCITANDUS CN. DOMITIUS ET Q, MAXIMUS 
QUI NATlONEM ALLOBROGUM ET RELIQUAS SUIS ITERUM ARMIS CONFICIAT 

atoue opprimat. vel vox reliquias , qnae est in libris vulgatis, 
delenda, vel addendnm belli , nt sit reliquias belli; vel legen- 
dum reliquas , ut subaudiatur nationes , quomodo edendum cu- 
ravimus. 

Jbid. quoniam id [non re] quidem non potest. vel adden- 
dum fieri , ut sit fieri non potest [sed v. Spalding. ad Quincti- 
l'ani 1. 4, 11. Tom. 1. p. 65.], vel legendum non pote est. pote 
autem valet dvvardv , id est possibile, si iiceat dicere [vid. ad 
IV. Accusat. C. 45. §. 102.]. 



XII, 

IN ORATIONEM PRO A. CAECINA. 



C. 1. §. 2 (3. Beck.). si facta vis esset moribus. sic esse 
legendum, vincunt codices duo manu scripti , a quibus abest 
negatio ; vincit et ratio, quae plns potest. narn vis erat aliqua, 
quae fiebat moribus , ut hi loci ostendunt, qui sunt infra 
[p. 228,36, nobis C. 7. §.20.]: quum hoc novae litis, genus tam 
malitiose intenderet _, placuit Caecinae de amicorum sententia, 
diem constituere > quo die in rem praesentem veniretur , ut de 
fundo Caecina moribus deduceretur. et inferius [ead. pl, 50. 
C. 8. §. 22.] , quo loco depulsus Caecina ., tamen qua potuit ad 
eum fundum profectus est , e quo ex convento vim fieri oporte- 
bat. et inferius [p. 232, 29. nobis C. 16. §. 45.], at vero hoc 
quidem iam vetus est et maiorum exemplo multis in rebus usi- 
tatum > quum ad vim faciundam [faciundarn?] veniretur, si 
\quos armatos quamvis procul conspexissent ., ut statim teslificati 
(discederent , optime sponsionem facere possent ., ni adversus 
cdictum Praetoris vis facta esset. et inferius [p. 240, 15. 



184 DIONYSII LAMBINI 

id est C. 33. §. 95.], ipse porro Caecina cur se moribus deduci 
volebat , idque tibi de amicorum , etiam de ipsius C. Aquillii 
sententia responderat ? 

C. 3. §. 8. EST ENIM TURPE ITTDICIUM ET FACTUM QUIDEM 

turpe. sic restitui coniectura certissima ductus. verba autem 
illa superiora intelligenda sunt, tanquam ab adversario obiecta 
xar' VTiocpoodv. haec autem , et facturn quidem turpe , a Cice- 
rone responsa. 

Ibid. QUIA TURPIS EXTSTIMATIO sequatur ideo rem ikdignam 
non iudicari. quidam libri habent, non vindicari. ego nihil 
muto [vid. annot. ad II. Rhetorr. c. 32. §. 100.J. 

C. 4. §. 10 (11.). ratio iuris et vis de qua iudicium est. 
sic est legendum, quamvis codices reclarnent. 

§. 11 (13.). TEMPORIBUS IJ/LIS DIFFICILLIMIS SOLUTIOjVIS. a 

libris raanu scriptis duobus abest illis. ego non tam de hac 
voce laboro, quam quod hoc genus loquendi meoffendit, tem- 
poribus difficillimis solutionis. malim enim legi , temporibus 
difficilliniae solutionis. 

§. 12 (14.). et ex quo maximum fructum ipsa capiebat. 
haec absunt ab uno codice raanu scripto. 

Ibid. sed hunc fructum mature fortuna ademit. legendum 
fortasse est, immature eifortuna ademit [Orell. p. 411. nprae- 
mature ei foriuna ademit Lambini suspicio non recepta.« itane 
margo edit. a. 1584., qua ille usus est? habet raargo Laemaria- 
nae a. 1596., neque tamen praescripto, ut fere solet, Lambini 
nomine.]. 

C. 5. §. 13 (15.). ATQUE ETIAM SE IPSE INFEREBAT ET INTRU- 

debat. in uno libro manu scripto scriptum reperi, et intro dabat. 

§. 14 (16.) FICTO OFFICIO SIMULATAQUE SEDULITATE CONIUN- 

ctus. in uno libro manu scripto legitur, simulataque Jidelitate. 
ego nihil muto , quaraquam antiquam magis probo. 

§. 15 (17.). NULLAM ESSE RATIONEM AMITTERE EIUSMODI OCCA- 

sionem. videbatur mihi iegendum , nullam esse rationem cur 
amitteret occasionem. sed ita locutus est in LucuIIo [p. 14, 27. 
nobis II. Academm. C. 6. §.17.], nec vcro ullam esse rationem 
disputare cuni iis , qui nihil probarent. ut quidem legitur in 
Jibris vulgatisj nam manu scripti habent, nec [enim] veruni 
esse disputare cum iis , qui nihil probarent [posuit Lambinus p. 
edit. principis 14, 27« cff. annotata ad eum locum p. 485, 1.]. 
quare quum Jocus ex Lucullo nihil nos in hoc adiuret, legen- 
dum fortasse ita, ut paullo ante ostendi [Orell. p. 412. »»e 
ulla ratione amitteret Lambini suspicio non recepta.« plura 
etiam turbavit margo Laemar. a. 1596. sed de hoc infinitivo, 
quem Latini Graecorum more gerundii loco ponunt, vid. Goe- 
renz. Opp. Ciceronis Pliilosopfiorum Vol. 2. p. 37. nonnulla de- 
dit Nizolius p. 605, 2, plura Sanctius Min. III., 6. Tom. 1. p. 
597. sqq.]. 

C. 7. §. 19(22.). mandatu caesenniae. sic legendum, ncn 
mandato , ut est in libris impressis. 



KEMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 185 

Ibid. QUID AIS TUUS ILLE FUNDUS EST QUEM SINE ULLA CON- 
OVERSIA QUADRIENNIUM HOC EST EX QUO TEMPORE FUNDUS VENIT 

quoad vixit possedit caesennia? sic iam pridem emendaram iix 
meo codice coniectura ductus, quod idem venisse in mentem 
Hotomano postea cognovi. Giceronis autem verba sunt ad Ae- 
batium. 

§. 21 (25.)» TAM temere istum re commissurum quam verbis 
denuntiabat [ sic reponendum ex Indice Erratorum p. 848 , 2. 
vid. Orell. p. 413.] nemo putavit. sic babet liber unus raanu 
scriptus, alius, denuntiabatur , vulgati, nuntiabatur [Laemar. a. 
1596. temere, nuntiabitur.], unde quidam putant legendum, m£- 
nabatur. ego denuntiabat probo. 

C. 8. §. 22 (28.). ceterorumque tela atque incursus refu- 
git. legendum fortasse est, effugit, 

C, 10. §. 30 (40.). ut facile intelligeretis eum non af- 

FUISSE ANIMO QUUM AB ILLIS CAUSA AGERETUR TESTESQUe DICERENT. 

sic habent libri manu scripti et item nonnulli vulgati, itaque 
legendum. 

C. 11. §. 32 (43.). UT VIS AC DEDUCTIO MORIBUS FIERET. SlC 

legendum esse argumento sunt illa, quae supra diximus [ad h. 
1. C, 1, §. 2]> vim aliquam fuisse , quae fieret moribus. supra 
quoque non longe, ubi est vulgo, et eius rei ius actionemque 
quaeramus, liber unus manu scriptus habet, eius rei vim. et 
paullo post ad constitutum diem reposui, veteres li || bros 
secutus. 

C. 12. §. 34 (47.)» HOC GENUS UNUM VEL MAXIMUM PRAETER- 

mitterent. particulam ut, quae erat ante pronomen hoc^ ego 
sola ratione et veritate fretus delevi, qua sublata locum , qui 
antea erat subobscurus et non satis explicatus , ego planum et 
apertum et facilem reddidi. 

§. 35 (490- QUID AD CAUSAM POSSESSIONIS QUID AD RESTiTUEN- 
DUM EUM QUEM OPORTET RESTITUI QUID DENIQUE AD IUS CIVILE AGES 
INIURIARUM PLUS TIBI EGO LARGIAR NON SOLUM EGERIS VERUM ETIAM 
CONDEMNARIS LICET NUNQUID MAGIS POSSIDEBIS ACTIO ENIM INIURIA-< 
RUSI NON IUS POSSESSIONIS ASSEQUITUR SED DOLOREM IMMINUTAE LIBER- 

tatis iudicio poenaque mitigat. sic hunc locum restitui , dele- 
tis iis, quae ex ora libri in contextum orationis irruerant. sen- 
tentia autem nunc est aperta. quid denique , inquit, ad ius 
civile , id est ad ea quae sunt iuris civiiis, seu ad ea obtinenda 
quae beneficio iuris civiiis et actionum ex iure civili nascen- 
tium contingunt, ages iniuriarum? proinde quasi dicat , nequa- 
quam. nam qui agit iniuriarum, poenam persequitur, sed non 
recuperat rem sibi ereptam , aut possessionem amissam actione 
iniuriarum. quid ergo? alia actione experiendum. sed ne quis 
queratur, voces aliquot . a nobis hic esse deletas, vulgatam le- 
ctionem repraesentabo. ad ius civile j aut ad actoris actionem 
et ad animadversionem ages iniuriarum ? quaeso , quid §ibi 
haec volunt, aut ad actoris aclionem et ad animadversionem? 



m DIONYSII LAMBINI 

quid vero scriptura antiqua, aut ad actoris notionem , et reli- 
qaa? omnino facile apparet, haec verba esse aliunde profecta , 
et ab initio ab aliquo ascripta , qui velJet declarare, actionem 
iniuriarum pertinere ad notionem atque ad animadversionem ? 
n on ad possessionem [vid. Beck. p. 266. sq,j. 

C. 13. §. 37 (52»)« IAM BEWE agis. vox omnino non deb^t 
cum his coniungi, quum ad superiora pertineat [Ernest. p. 542, 
37' «sequor Lambinum, gui ad antecedentia refert et corrigit, 
»si quis oninino meorum deiicitur. nec tamen opus transposi- 
tione.« sed fallitur Ernestus, et in eodem errore versatur Be- 
ckius , quem vid. p. 268» aut si minime falluntur viri doctis- 
simi , quid aliud est testem corrumpere, si hoc non est? Lam- 
foinus sic dedit nec aliter dare potuit , p. 231., 16. quid pro- 
ficies , quum illi hoc respondebunt tibi, quod tu nunc mihi: ar- 
matos se tibi obstitisse , ne in aedes accederes ; deiici porro 
nullo modo potuisse qui non accesserisl deiicior ego, inqitis, 
si quis meorum deiicitur j omnino. iam bene agis : a verbis 
enim recedis , et aequitate uteris. nam verba ipsa si sequi vo- 
lumus , quomodo tu deii c eri Sj quum servus tuus deiicilur? 
verum ita est , uti dicis. te deiectum debeo intclligere, 
etiamsi tactus non fueris. et reliqua.]. 

§. 38 (54.). SI AUCTORITATE TALIUM VIEORUM VIS ARMATOEUM 
HOMINUM 1UD1CIO APPROBATA VIDKATUR IN QUO IUDICIO NON DE AR- 
MIS DUBITATUM SED DE VEEBIS QUAESITUM ESSE DICATUE. sic vide- 

tur Ilotomano legendum, et item mihi. 

§. 39 (55.). NULLI EXPERIUNDI IUS CONSTITUTUM QUOD OBSTI- 

teeit armatis hominibus. nempe ille qui se ita defendit, eieci 
ego te armatis hominibus j non deieci. alioqui videtur legen- 
dum, obstiterinij et infra non multo post, prohibuerim, 

C. 14. §. 39(56.). QUID EEGO HOC QUAM HABET VIM * UT ILLAE 
RES ALIQUID ALIQUA EX PAETE DIFFEEEE VIDE VNTUR. non dubium 

est, quin post haec , hoc quam habet viml quippiam desit. 
quid desit, quaeritur. Hotomanus hoc deesse putat, unde tu 
illum deiecisti , eo tu illum restituas : ego illud supra posi- 
tum , eieci ego te armatis hominibus j non deieci. sententia est 
aperta. hoc nempe quod dicis, eieci ego te, non deieci , quam 
liabet vim? an eam vim habet, ut iJlae duae res differre aliquid 
inter se videantur , utrum tum armis expellar , quum intravero 
pedemque aliquo iotuiero , an antequam ingrediar, mihi ab 
armatis hominibus occurratur et obviam eatur, ne possim in- 
trare? proinde quasi dicat , nihil differre debet , utrum mihi 
iam ingresso vis afferatur, ut exeam , an ingredi volenti obste- 
tur, ne ingrediar. praeterea illa, aliquid aliqua ex parte, mihi 
suspecta sunt, existimoque vei aliquid vei aliqua cx parte esse 
delendum. nam tantumdem valet aliquid differre , quanturn , 
aliqua ex parte differre. postremo infra ubi legitur, qui hoc 
ab illo differt? maiim legi, quid hoc ab illo differt [vid. Beck. 
p. 269. sq., Orell, p. 419.? Peyron. p, 2GL scj]? 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P, II. 187 

§. 41 (59.). QUID ITA QUIA VIS CAECINAE FACTA NON EST. 

verba sunt Aebutii respondentis. quia autem reposui admoni- 
tus a codice manu scripto, in quo est quid. 

C. 17. §. 48 (70.). QUUM TE OBSTITISSE ET REPUDIASSE DICTS 

certe hunc voluisse concedis. quidam legi hic volunt repulisse 
[v. Peyron. p. 202.], alii repugnasse. ego nihil ausus sum mu- 
tare. alterutrum tamen horum reponendum censeo. 

§. 49 (72.). NECESSE EST INQUAM SI AD VERBUM REM VOLUMUS 
ATTINGERE NEMINEM STATUl DETRUSUM QUI NON ADHIBITA VI MANU 

demotus et actus praeceps intelligatur. sic emendavi , quum 
mendose legeretur in Jibris impressis , neminem statu detrusum. 
coniecturam meam adiuvit vetus codex , in quo est statin: sta- 
iin enim factum ex statui [et ita palimpsestus Taurinensis apud 
Peyron. p. 203.]. supra autem non longe, ubi iegitur attingere, 
placet mihi idem quod Hotomano, ut legatur astringere seu, ut 
aiiis videtur, adiungere [v. Peyron. p. 203.]. omnino attingere 
mendosum esse arbitror. 

C. 19. §. 54 (790* ^ex USUM ET AUCTORITATEM fundi iubet 
esse biennium. lege, quae annotavimus ad similem locum in 
Topicis [p. 278, 11. nobis C, 4. §. 23.]. 

C. 22. §. 62 (92.). QUOD ARMATUS ARMATI IUDICARENTUR. sic 

est sine dubio legendum. haec enim referuntur ad illa [p. 235, 
11. eadem sectione, quam supra indicavi], si tu solus aut qui- 
vis unus cum scuto j cum gladio impetum in me fecisset ; et illa, 
hic autem hominem armatum unum fuisse ; et proxime ad illa , 
nam tum quidem omnes mortales implorare posses (tum autem , 
nempe quum unus arrnatus fuisset), et ad ea quae sequuntur, 
quod quum interdictum esset de pluribus , commissa res esset ab 
uno j, unus horno plures esse homines iudic arentur 
j [sed vid. Beck. p. 284. sq ]. 

C.23. §.64(95.)* iniquiorque defensio. legendum fortasse 
est, inaniorque defensio. 

§. 65 (97.). med. tum illud quod dicitur *. post haec 

| verba patet lacuna in libris rnanu scriptis , quam et impressi 

i imitati sunt. eam autem his verbis expieri posse existimat Ho- 

i tomanus, uti lingua nuncupassit, cui difficile est non assentiri. 

I est enim probabilissimum ac credibilissimum , haec ipsa verba 

j in hoc spatio fuisse scripta et a librariis scriptoribus , vel quod 

j maioribus literis essent perscripta, vei quod notis essent signi- 

I ficata, esse praetermissa. 

§. 66 (98."). unde deiectus es. haec verba proferuntur ex 

persona Aebutii , cum iis qaae sequuntur, ibi, fateor me homi- 

nes coegisse , fateor armasse , fateor tibi mortem esse minita- 

lum , et reliqua, usque ad iila [C. 24. §. 66. extr.] , in ista de- 

I fensione accusas eos , qui consuluntur. 

C. 25. §. 71 (106.). ET FICTUS testis subornari solet et in~ 

j terponi falsae tabulae. sic legendum censet Hotomanus, cui 

assentior. eiusdem cuniecturam in eo prcbo, quod testimonium. 



188 DIONYSII LAMBINI 

ubi testamentum vulgo legitur infra non longe, reponit [sed 
vid. Beck. p. 290.]. 

C, 26. §. 7& (111.)- AT USUCAPIO FUNDI HOC EST FINIS SOLtl- 
CITUDINIS AC PERICULI LITIUM NON A PATRE RELINQUITUR SED A LE- 

gibus. qnidam legunt, a periculo litium. ego in uno codice 
manu scripto reperi periculorum , hoc tantum [id ipsum , qnod 
desiderari in codice sno Lambinns affirmat, hoc est, litiilm 
Graevius »e glossa assutum putat ab ilJo, in cuius libro corrupte 
legebatur periculum.a Beck. p. 292. »»in nullo tamen codice 
deest litium.fi ^ equidem non dubito , quin Lambinus , in tanta 
lectionis diversitate, sui libri fidem secutus olim rescripturus 
fuerit , finis s ollicitudinis ae\ p ericulo rum. certe ita 
voluit, ignarus huius loci , Orellius p. 428.]. 

C. 27. §. 76 (114.)« SIN AUTEM INGREDIENTI CUM ARMATA MTJl- 
TITUDINE OBVIUS FUERIS ET ITA VENIENTEM REPULERIS AC FUGARIS 

restituere non debetis [reliqua, quae huc pertinent, dedit 
p.6oi.Orell, p, 229-]» vestigiis antiquae scripturae in |j sistens liunc 
a - locum lacerum et corruptum in integrum restitui atque emen- 
davi. praeterea eum qui proxime sequitur, qui haud multo 
minus erat mendosus, partim codicum antiquorum auctoritatem 
secutus , partim coniectura ductus prope perpurgavi. in quo, 
ut dicam quod sentio, videtnr mihi hoc totum , sed iniuriarum 
tantum , esse ex annotatione natum , neque a Cicerone positum. 
potest tamen ferri , ut est a nobis editum. ut autem vulgo le- 
gitur, sed iniuriarum delictum, quod profectum est a semido- 
ctis imrao vero indoctis hominibus, non est ferendum [vid. Beck. 
p. 293. sq.]. 

§. 79 (118-). VERUMTAMEN QUID AIT ISTE NOSTER AUCTOR QUI- 
BUS QUICQUID VERBIS ACTUM PRONUNCIATUMQUE SIT SPECTARI CO^Vt- 

nit. verba sunt Aquillii. quicquid autem positum pro quicque , 
quod usitatum est bonis scriptoribus, ut saepe admonuimus [ad 
III. Accus. c. 13. §. 31. et ad Orat. pro Fonteio c. 7- §. 15.]. 
etiam hic locus magna ex parte coniectura restitutus est , non 
tamen sine veterum codicum adiumento , in quorum uno bis 
scriptnm reperi vocem nominem. ex isto genere autem consul- 
torum nempe eorum, qui dicnnt spectari oportere quibus quic- 
que verbis actum sit, non quae res agatur, id est , quae vo- 
luntas fuerit contrahentium. multnm est hoc in Pandectis iuris 
civilis, videndum quid actum sit seu quid egerint contrahentes, 
id est, videndum quae fuerit eorum mens, quae voluntas [vidd. 
Beck. p. 297. sq. Orell. p. 430. sq.]. 

C 28. §. 80 (119«). ETIAM ILLA * MATERIA AEQUITATIS. Ho- 

tomanns legendum existimat, etiam illa me tuerer aequitate* 
qua de re indicet lector. qnod autem infra proxirne , ibi , sem- 
perque id ius valuisse plurimum, nomen ius in libris vulgatis 
suo loco motum iudicat, in hoc ei assentior. 

C. 29' §• 82 (123«). RESTITUISSE TE DIXISTI NEGO ME EX DE- 

creto praetoris restitutum esse. vel sic legendum , vel nego 
[sic corrigendum fuit istud nemo) me ex interdicto Praeto- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II- 189 

ris restitutum esse. idemque de simili ioco, qai est eadem. 
pagina versu tricesimo quinto [p. Lambin. 238 , 35. nobis §. 84. 
extr.] , sentiendum. vulgata autem lectio, ex edicto , mendosa 
est [vid. Ernest. p. 559? 83., quem laudavit Beck. p. 300. loco 
Ciceronis usus est Quinctilianus IX. Inst. Orat. c. 3. §. 22. 
Tom. 3. p. Spalding. 464.], 

C. 30. §• 87 (130.). UNDE DEIECTUS EST CINNA EX URBE UNDE 
DEIECTI POENI AB URBE UNDE DEIECTI GALLI A CAPITOLIO. sic huUC 

locum emendavi. neque vero dubium est, quin ita sit legen- 
dum. nam quod alii legunt, unde deiectus Carbo? ab urbe , 
errant. et quod est gravius , id faciunt contra fidem historiae. 
nunc autem ex libro 26. Annaiium T. Livii notum est, Hanni- 
balem post multas victorias ad tertium ab urbe lapidem supra 
Anienem castra posuisse ; ipsum cum duobus equitum milibus 
usque ad portam Capenam obeqnitasse, ut urbis situm explora- 
ret; inde postea a M. Marcello victum recessisse; deinde a M. 
Livio et Claudio Nerone Hasdrubale intercluso et superato omnem 
spem Italiae obtinendae abiecisse; postremo ab ipsis Kartbagi- 
niensibus, Scipione secundis proeliis et victoriis eos urgente 
et ad desperationem agente, ex Itaiia revocatum esse, annoque 
decimo sexto postquam venerat, ex Italia discedentem in Alri- 
cam traiecisse [cf. Beck. p. 303.]. 

C. 30. §. 88 (132.). UT UNDE ESSET DEIECTUS EO RESTlTUERE- 

tur. assensus sum Hotomano, qui ita restituendum curavit. 

Ibid. QUI POSTULAT UT UNDE DEIECTUS EST EO RESTITUATUR 

hoc [non hoc etiam , ut est apud Beck. p. 304. tum abest hoc 
Orell. p. 434.] postulat ut a quo loco deiectus est eo restitua- 
tur. alii aliter, ego sic hunc locum legendum esse contendo. 
cuius lectionis sententia nisi esset apertissima, nisique se ipsa 
tueretur et probaret , ego eius rationem pluribus verbis expli- 
carem atque exponerem. 

C. 32. §♦ 94 (138.). CAESENNIAM POSSEDISSE PROPTER USUM FRU- 

ctum non negas. quis in iure civili Romanorum mediocriter 
versatus non videt, hunc locum esse mendosum neque dubium 
esse, quin mortuo usufructuario, qui rem cuius habebat usurn- 
fructum vivus locaverat, heres fructuarii nihil inris in ea re 
habeat, quum ad dominum, seu ut appellant^ proprietarium 
reverterit? nam quod quidam dicunt, causae servisse Cicero- 
[nem, quid minus credibile quam ita causae servisse, ut im- 
pudentissime mentiretur? hunc igitur locum mendpsum esse 
conlendo atque ita legendum, Caesenniam possedisse per colo~ 
num non negas. cui coniecturae argumento sunt illa, quae sunt 
supra non longe a principio in ipsa narratione [p. 228 , 18. no- 
bis C. 6. §. 17.] > Caesennia fundum possedit locavitque, unde 
ligitur haec verba, propter usum fructum, nata sunt? ex annota- 
tiuncula hominis semidocti , quae tandem a scriptore librario 
in contextum orationis relata sunt, iis reiectis quae Ciceronis 
erant. 



190 DIONYSII LAMBINI 

C 33. §.95 (1#0.). QUID EST QUOD ROGARI IUS NON SIT QUIO 
QUOD POPULUS IUBERE AUT VETARE NON POSSIT. hunc loCUUl sic 

esse restituendum vincit ratio , vincunt illa quae antecedunt, 
si quid ius non esset rogari. 

§. 96 (141.). PERSPICIS nOC NIRIL ESSE UT IN CETERIS QUAE 

rogavit. rogavit, nempe Sylla. nihil video in hoc loco esse 
difficultatis aut mendi, nisi forte in voce ceteris , pro qua libri 
manu scripti habent et ea teris [vid. Beck. p. 310.]. 

C. 35. §. 103 (151.). QUl QUONIAM RECUPERATORES SUUM IUS 
NON DESERUIT NEQUE QUICQUAM ILLIUS AUDACIAE PETULANTIAEQUE 
CONCESSIT * * DERELINQUO IAM COMMUNEM CAUSAM POPULIQUE ROMANI 

jus in vestra fide ac religione depono. in libris vulgatis legi- 
tur, communem causam , in antiquis, omnem causam. existi- 
mat Hotomanus, ante haec verba, post verbum concessit , ali- 
quid deesse, quod item mihi videtur. quid desit autem, incer- 
tum. Hotomano videtur deesse tale quiddam , ideo in civitatis 
discrimenvenit. alius praeterea mihi subest scrupulus, quod haec 
quae mox sequuntnr, is horno ita sc probatum vobis, usque ad 
quapropter si quid extra iudicium est _, videntur esse ponenda 
ante derelinquo iam communcm causam [cf. Beck. p. 315.]. 

C. 36. §. 101 (153.)- multo etiam minus quaeri a. caecina 
FUNDUS SIT necne me tamen id ipsum DOCUISSE fundum es.se cae- 
cinam. sic hunc locnm restitui Georgii Bucanani Scoti , viri 
quum omni doctrina praestantis tum || poetae optimi , auctori- 
tatem secutus, cuius verba edenda curavi. sic igitur iJle : »In 
wOratione pro Caecina cxtrema ita vulgo legitur, multo etiam 
Mminus quacri , A. Caecinae fundus sit necne ; me tamen id 
nipsum docuisse , fundum esse Caecinae. at enim doccre, funduin 
»esse Caecinne , non magnopere ad praesentem quaestionem per- 
»tinet, nec id Cicero uspiam docuit: nisi forte id docere quis 
»vocet, quod in Orationis narratione paucis rem verbis attigit. 
y>ut in pauca conferam , testamento facto mulier moritur. facit 
•nheredem ex deunce et semuncia Caecinam [ p. 228, 19. nobis 
»C. 6. §. 1?.]. paullo vero inferius adeo se id non docuisse 
»ostendit, ut de hoc agro tanquam controverso et ambigui iuris 
»loquatur, his verbis [p. Q88, 46. id est C- 8. §.21.], atque iste 
yt[ad] omnes introitus qua adiri poterat non modo in eum fun- 
^dum^ de quo controversia facta fuerat , sed etiam in illum 
vproximum , de quo nihil ambigebatur, armatos opponit. vides, 
»ut de illo fundo controversia sit, de altero nihil ambigatur? 
»ubi ergo docet Cicero , fundum fuisse Caecinae ? nam inter ar- 
»gumenta causae nulla de hac re mentio est, ubi maxime id 
»oportuit doceri. tum enim res controversa docetur, quum vel 
»argumentis vel testibus vel multis magnisque iudiciis probatur. 
»quod si nusquam Cicero facit, cuius improbitatis est , in causa 
»praesertim tam multiplici ac perplexa , id in epilogo pro con- 
»firmato numerare , cuius nusqnam in tota cansa facta sit mcn- 
»tio? aut cuius negligentiae est, quod in refutando fuit postre- 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 191 



»mnm, in tota paene causa firmissimum , quum cetera comme- 
»moraris, id in enumeratione praeterire ? horum quum neutrum 

I »in Ciceronem convenire possit, hunc locum nimia eastigantium 
»audacia dicam an inscientia corruptum esse non dubito. ego 

' »vero quum ad eum cprrigendum nihil haheam quod afferam 
»praeter coniecturam, eam in medium proponam ac suum exi- 
»stimaturis iudicium relinquam. sic igitur legendum censeo; 
ytmulto etiam minus quaeri A. Caccina fundus sit necnc , mc ta- 
y>men id ipsum docuisse fundum esse Caecinam. id ut ita esse 
»existimem, quum ilia quae supra adversus veterem lectionem 
»disputata sunt, tum etiam capitum ordo, quihus haec causa 
»continetur, facit. primum enim Cicero vim factam esse probat; 
ndeinde verbum illud unde, cuius interpretatione causa adver- 
»sariorum maxime nitebatur , secum facere contendit; tertio loco 
»Caecinam possedisse ostendit; quarto loco civem esse Caecinam 
»ac posse iure civium Romanorum hereditates capere, ne- 
»que legem Corneliam quominus id faceret impedimento esse 
»probat. quattuor haec, quibus tota causa continetur, capita 
»in peroratione eodem quo dixerat ordine enumerat. quodsi 
»ita legamus, ut habent vulgati codices, quartum quod erat in 
»refutando caput in epilogo videbitur plane praeterisse s sin ut 
3>ego legendum puto , cum cetera oratione constabit epilogus. 
»nam quum fundi dicantur populi , ut alibi Cicero scribit [in. 
»Orat. pro BaJbo p. 518, 26. nobis C. 8. §. 20. vid. Nizolius a 
»Facciolato castigatus p. 323, 2. v. fundus.] , ii in quibus ius 
»Romanum velut in fundo resedisset, non potest dubitari , quin 
*>coloni fundi essent, si quidem cives essent Romani , hoc est 
»(ut Ciceronis verbis utar) , quin lege agerent et suum ius per-^ 
«sequerentur, et omnes iure civili sine cuiusquam aut magistra^- 
»tus aut iudicis aut periti hominis aut imperiti dubitatione ute™ 
wrentur. igitur A. Caecina quum colonus esset eius coloniae , 
»cuius coloni cives essent, non dubium est , quin sit fundus et 
»iure civiii Romano utatur, suumque ius persequi et heredi- 
»tates civium Romanorum capere possit; nec hoc ius ei quis- 
»quam per vim auferre potuerit. legitimus ergo Caesenniae 
»heres, ut qui optimo iure , fuit A. Caecina. haec omnia Ci- 
»cero ut in epilogo breviter complecteretur , fundum esse Cae- 
ytcinam dixit. quodsi quis pertinacius contra dicat ac veteris le- 
»ctionis fidem tueri velit , quod satis credat esse probalum, 
nfundum esse Caecinae, quum sit demonstratum eum Caesen- 
»niae esseheredem: ex iis quae supra disputavimus satis perspi- 
»cuum esse puto, alterum non statim sequi , si Caecina heres 
»sit Caesenniae , ideo fundum esse Caecinae, non magis quam 
»Fulcinii qui ex duabus sextulis , aut Aebutii qui ex una sex- 
»tula eidem scriptus fuerat heres: alterum vero necessario sequi, 
wheredem esse Caesenniae non potuisse qui fundus non esset. 
«postremo, si , ut ego censeo , haec clausula orationis ultima 
«legetur, et sensus Ciceronis erit apertissimus et idem ordo in 
«epilogo servabitur, qui fuit in argumentatione et confirmatione. 



192 DIONYSII LAMBINI 

»quod enim in argumentatione quarto loco positum erat , id in 
»epilogo quartum locum obtinebit. sin vetus lectio retinebitur, 
wneutrum, meo iudicio , constabit [sed vid. Mazoch. ad Tab. 
Heracl. p. 471. et post Mazochium Dirksenius noster Observatt. 
ad Tab. Heracl. p. 207.]. 



XIIL 

IN ORATIONEM PRO LEGE MANILIA. 

C. 1. §. 2 (3 Beck.). nunc quum et auctoritatis in me 
tantum sit quantum vos honoris mandandum [mandatum , Beck. 
p. 321. lionoribus mandatis , sexto casu, margo Laemar. edit. 
a. 1596.] esse voluistis. sic legendum vel invitis libris omni- 
bus. hoc enim significat, tantam esse in se auctoritatem , quan- 
tum honorem et quot honores sibi populus Romanus mandavit 
[cf. Muret VV. LL. 19, 20. Operum Tom. 2. p. Ruhnken. 4w8.]. 

Ibid. certe et si quid etiam dicendo consequi tossum. hic 
deest unum membrum , quod reperitur in libris manu scriptis , 
et si quid auctoritatis in me est , ea apud vos utar , qui eani 
rnihi dederunt [ex Omissis post Tom. 1. p. 380 3 1.]. 

C. 2. §. 6 (8.). AGUNTUR BONA MULTORUM CIVIUM QUIBUS EST 
ET A VOBIS ET AB IMPERATORIBUS VESTRIS CONSULENDUM. visa nobis 

. est haec coniectu f| ra probabilior quam eorura, qui legere vo- 
lunt, a ;aoderatoribus rei publicae. nam et vulgata lectio, ab 
imperatovibus rei publicae, inepta est , et illa, ab imperatori- 
bus populi Romani , quum ad Quirites verba faciat, absurda. 
ita autem loquitur sexta abhinc pagina infra, ut hic reposui- 
lnus , ibi [p 248, ^^&^ id est C. 15. §. 43.], vehementer auteni 
pertinere ad bella administranda quid hostes , quid socii 
de imperatoribus vestris existiment , quis ignorat [retractavit 
hunc locum Lambinus in Omissis ad calcem Tom. 1. p. 380, 2. 
»ex codice Nic. Clerici et altero Memmii legendnm videtur, 
nquibus est a vobis et ipscrum et rei publicae causa consulendum* 
»nam in eis sic legitur , quibus est a vobis et ipsorum et pret. 
y)Causa consulendum. nam ex r. p. , quod valet rei publicae , 
»factum primum pr., hinc Praetoribus , hinc imperatoribus.n 
cf. Gronov. Observatt. 4, £4. p. 688. sq.|? 

C. 4. §. 9 (£L)« USQUE 1N HISPANIAM LEGATOS ECBATANIS MISIT 
AD EOS DUCE5 QUIBUSCUM TUM BELLUM GEREBAMUS. VOX Ecbatatlis 

doctis quibusdam viris suspecta est, eaque in quibusdarn libris 
veteribus varie scripta est [codex Erfurtensis, quo primum 
"Wunderus V. C. accurate usus est, p. 84. legatos ac litteras. 
quam lectionem pluribus libris firmatam, Lambinus et post eum 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 193 

nonnulli alii praetuleruntu Beck. p. 327. Lambinus , id est, 
margo editionum, quae eius nomine vocantur, quum aliarum , 
tum Laemarianae a. 1596. , qua utor.]. * 

Ibid. ab unis hostium copiis. si in duobus Jocis disiunctis- 
simis maximeque diversis bellum gerebatur, quomodo poterant 
esse unae copiae? maiim igitur legi^ ab unius hostis copiis. sed 
quum in uno codice manu scripto repererim scriptum a vinis 
[vid. annot. ad V. Accus. c. 69. §• 177 .] , videtur potius legen- 
dum, a binis hostium copiis [exOmissis post Tom, 1. p. 380, 2 ]* 

Ibid. vos ancipiti contentione distracti, liber unus manu 
scriptus habet districti [vid. Beck. p. 327. > qui laudavit Ouden- 
dorp. ad Frontin. Stratag. 1. 3, 5.]. 

C. 5. §.11 (14.). MERCATORIBUS AUT NAVICULATORIBUS INIURIO- 

sius tractatis. malim legi , naviculariis. 

Ibid. IUS LEGATIONIS VERBO VIOLATUM ILLI PERSECUTI SUNT. 

legendum fortasse est, bello persecuti sunt [et sic margo Lae- 
marianae a. 1596., neque hoc tamen de Lambini suspicione.]. 

§. 13 (17.). et eum prope esse. liber manu scriptus habet, 
et eum propter esse. quod probo [probavit etiam Orell. p. 442* 
sed vid. Drakenborch.ad Livii Epit. 49. T. 12. P. 1. p. 708. sq.J. 

C. 6. §. 14 (19.). SI ET belli UTILITATEM et pacis dignita- 
tem sustinere vultis. belli utilitatem intellige res eas , quae ac£ 
beilum gerendum bellique sumptus sufferendos sunt utiles. sie 
Caesar belli emolumentum dixit libro 1. de Belio Gallico [C. 35 
§. 3. p. Oudendorp. 53.], neque exercitum sine magno commeatu 
atque emolumento in unum locum contrahere posse. ubi Petrus 
Victorius tamen emolumentum scribit pro sumptu accipi [VV. 
LL. 22, 10.]. a quo dissentio [addantur ex Omissis post Tom- 
4. p. 625, 1. haec: «iramo fortasse apud Caesarem eo quem dixi 
»loco legendum , sine magno commeatti atque molimento. ut 
Tf>molimentum sit a verbo molior , iris , idem valens quod moli^ 
»men, quo utitur Horatius Ep. 2. lib. 2. [w, 93, 4.], quanto 
»cum fastUj quanto molimine circum Spectemus vacuam Roma- 
nis vatibus aedem.u]. 

§, 16 (21.). FAMILIAS MAXIMAS QUAS IN SlLVlS HABENT. sic 

legendum, non ut vulgo, ift salinis. quod ego conieci ex an- 
tiqua scriptura in filius. adde, quod significatur vectigal ex 
pecore et ex pastione. quum hunc locum sic emendassern, pro- 
dierunt in lucem libri Adversariorum 12. priores Adriani Tur- 
nebi , quorum in primo , capite quinto, hanc nostram eraen- 
dationem multis rationibus confirmat [reliqua dabit Beckius V« 
C. , quem vid. p. 333.]. 

C. 8. §. 21 (29-)« SATIS OPINOR HOC ESSE LAUDIS ATQUE ITA 

reputo. sic habent omnes libri et impressi et manu scripti, 
jpraeter unum eutnque Memmianum , in quo scriptum reperi in 
;huius verbi locum RP. [vid. Beck. p. 339- sq.]. 

C. 9. §. 22 (30.), QUAM praedicant in fuga fratris sui 

MEMBRA IN JIS LOCIS QUA SE PARENS PERSEQUERETUR DISSIPAVlSSE* 

13 



194 DIONYSII LAMBINI 

lege, quam praedicant , in fuga, fratris sui membra, et reli- 
qua [ex Omissis post Tom. 1. p. 38(), 2.]. 

Ibid. ex tota asia direptas. legendum videtur potius de- 
reptas [ex Omissis 1. I. et vid. annotata ad IIII. Herenn. C. 39. 
§. 51.]. 

§. 26 (37.)« QUAntum illud bellum futurUm putetis. iidem 
libri , quos supra laudavi, habent, quantum illud bellum factum 
putetis. quod probo. quantum factum autem interpretor quam 
auctum, quam magnum factum [ex Omissis 1. 1. et cf. Beck. p, 
344.]. 

Ibid. vetere expulso exercitu. legendum , ut babent iidem 
libri, vetere exercitu pulso [ex Omissis 1. 1. atque hoc ordine 
verba unus posuit codex Erfurtensis, apud Wunder. p. 85., 
Lambini correctionem, interpretibus tantum non omnibus igno- 
ratam , egregie firmans.]. 

C. 10. §. 28 (390. post med. non stipendiis sed triumphis 
est traducta. sic habent aliquot libri manu scripti cum vulga- 
tis consentientes, nisi quod in nonnullis scriptum reperi terdo^ 
cta cum litura. unde mihi suspicio orta est , legendum perdo- 
cta , nisi quis malit edocta. perdocta tamen mihi videtur 
aptius. in duobus aliis scriptum est tradita , neque sine litura. 
unde Turnebus putabat fieri commodissime posse erudita. quod 
si probaremus ac reciperemus , numerosius terminaretur senten- 
tia [ex Omissis Tom. 1. p. 380, 2. Beck. p. 346. weaque lectio 
»inde a Lambino est recepta, quam Lambinus etiam usu lo- 
)>quendi Ciceronis defendit. ■<]. 

C. 11. §. 30 (42.). testis est gallia per quam legionibus 

NOSTRIS 1N HISPANIAM ITER GALLORUM INTERNECIONE PATEFACTUM EST. 

magna est hoc loco in libris manu scriptis scripturae varietas. 
alii enim habent intensicne , alii interemtione seu interemptione, 
alii internicione. unde suspicari possit aliquis subesse men- 
dum, quod et Francisco Fabricio Marcodurano, homini in pri- 
mis erudito, videtur, qui, ut mihi significat una epistola ad me 
scripta, Jegendum existimat interitione. quod et mihi venerat 
in mentem, ut plnribus verbis ostendi annotatione in epistolam 
20. libri 2. ad Atticum p. 464, 2. [ex Omissis post Tom. 4. p. 
625, 1. cf. Beck. p. 348.]. 

C. 12. §. 33 (48.). TANTAMNE UNIUS HOMINIS INCREDIBILIS AC 
DIVINA VIRTUS TAM BREVI TEMPORE LUCEM AFFERRE REI PUBLICAE 

potuit. sic legendnm censet Hotomanus, et recte. 

C 14. §. 40 (57.). UNDE ILLAM TANTAM CELERITATEM ET TAM 

incredibilem cursum natum putatis. quum mendose legatur in 
codicibus vulgatis partim initum , partim inventum j quod pro- 
ximum tamen in uno scripto reperi , ego, utroque damnato, 
natuin reposui [vid. Gronov. Diatr. in Statium Tom. 1. p. Hand. 
83., ab Orellio laudatum p. 450 ]. 

Ibid. non avaritia ab instituto cursu ad praedam aliquam 
&evocavit» legendum ex iliis libris [ex codice INic. Clerici et 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 195 

altero Memmii], dcvocavit [ex Omiss. Tom. 1. p. 380, 2. inse- 
rendum Oreilianis p, 351. cf. Beck. p. 357.]. 

§. 42 (60.)' vos QUlRITES HOC IPSO IN LOCO SAEPE COGNOSTIS^ 

legendum, hoc ipso ex loco [ex Omissis lvl. firmant correctio* 
nem codices Erfurtensis apud Wunder. p, 86. et palimpsestus 
Taurinensis apud Peyron. p. 205.]. 

C. 15. §. 45 (65.). NISI AD ID IPSUM TEMPORIS. sic repOSUl, 

codicem manu scriptum secutus. nam in vulgatis non est prae- 
positio ad , quae necessaria est [vidd. Beck. p. 36l. Orell. p. 
452.]. 

G. 16. §. 46 (680. quid idem ipse MiTHRiDATES. liber manu 
scriptus habet, quid? idem iste Mithridates nonne ad eundem 
Cn. Pompeium legatum usque in Hispaniam misit ? quomodo for- 
tasse legendum est, quasi Mithridatem , cum quo beilum geren- 
dum est, indicet. 

C. 17. §• 51 (75 ). AT ENIM VIR CLARISSIMUS REI PUBLICAE ET 

vestris beneficiis amplissimis affectus. deest vox amantissimus 
ante vocem rei publicae [ex Omissis Tom. 1. p. 380 , 2-]. 

§. 53 (78.). ut neqUe privatam rem maritimam neque pu- 
pltcam iam obire possemus. legendum transmarinam , ut habent 
iiii iidem libri [codex Cierici et Memmianus. ex Omissis i. 1. 
Beck. p. 367. »privata res transmarina ad niercatores , publica 
ad magistratus pertinet.w]. 

C. 18. §. 55 (82.). portubus. liber manu scriptus et hic et 
alibi semper habet portibus per i [vid. Oudendorp. ad Caes.III. 
de B.'G. c. 8. §. 1. p. 139. et cf. Rudimann. P. 1. p. 104. et 
Schneider. Doctr. Formarum L. L. P. 1. p. 339.]. 

C. 19« §• 57 (85-). GABINIO DICAM ANNE POMPEIO AN UTRIQUE. 

legendum potius, ut habent iidem libri [Cierici et Memmianus], 
Gabinione dicam ah Pompeio an utrique [ ex Omissis Tom. 1. 
p. 380, 2.]? 

§. 58 (89.)« extr. rerumque gestarum comes cn. pompeio 
ascribitur, a codice manu scripto vox utraque , quae est ih 
vulgatis , auctor , comes > aberat. sed Memmius et Auratas cen- 
sent vocem alteram tantum < auctor , esse delendam^ aiteram 
retinendam [cf, Beck. p. 371. sq.]. 

C. 20. §. 59 (90.). QUUM omnes una prope voce in ipso vo£ 
spem habituros esse dixistis. sic legendum., non ut vuJgo, iri 
eo ipso vos spem habituros esse dixistis [vid. Ruhnken. ad Vel- 
lei. 2. 32, 1* p. 179]. nam praeterquam quod pronomert ed 
nort est in quibusdam libris mana scriptis, ratio et consuetudo 
Latini sermonis postulant, ut ita legatur, quemadmodum eden- 
dum curavi. si enim in eo ipso legeremus, significaretur Pom- 
Speius* at ex Plutarcho notum est, populuin respondisse, s6 
spem habiturum in ipso Catulo [p. 632. B.Tom. 3; p. Schaefer. 58.]. 

§. 60 (92.). ab eodem scipione esse deletas. vox Scipione 
adventicia et aliena videtur esse. nam quum supra dixerit^ ab 



196 DIONYSII LAMBINI 

uno imperatore , imperator autem ille Sclpio fuerit, liic vel di~ 
cendam fuit, ab eodem imperatore , vel satis fuit dieere , ab 
eodem. 

C. 23. §. 67 (105.). VIDEBAT ENIM POPULUM ftOMAUTJM NON 
LOCUPLETARI QUOTANNIS PECUNIA PUBLICA PRAETER PAUCOS. sic re- 

stituit Hotomanus, et recte. atque ut ille hoc vidit, sic aniinad- 
verti infra proxime Jegendum, neque nos j non ut vulgo, neque 
eos [vid. Beck. p. 378. sq.]. 



XIIIL 
IN ORATIONEM PRO A. CLUENTIO AVITO. 

avito. sic esse legendum iampridem admonuit Cuiacius 
Tolosanus, iurisconsultus doctissimus. quod quum Romae esse- 
mus , mecum communicavit Petrus Faber Tolosanus, consilia- 
rius Regius in magno, ut loquimur, consilio, egoque nuper in 
Commentarios Lucretianos retuli [vid. annot. ad Orat. p. 257, 48. 
id est C. 29. §. 103.]- 

C. 1. §. 2. prospicio. liber manu scriptus habet perspicio 
[vid. Peyron. p. 185-]. ego tamen nihil muto. idem , ubi vul- 
gati habent consuevistis , habet consuestis. 

C. 2. §. 5 (6. Beck.). parum firmamenti et parum virium 
veritas habet. deleta voce minus Latina falsitas , quae in hunc 
locum irruerat, reposui veritas , quae reperitur in omnibus li- 
bris manu scriptis. quod iampridem admonuit Petrus Victorius 
[VV. LL. 24, 2.]. 

§. 6 (8«). SI EAM RATIO CONVELLET SI ORATIO LABEFACTABIT. 

sic legendum est, quod et libri veteres et ratio flagitant LP e >*~ 
ron. p. 186.]. 

C.4. §. 10 (15.). quum illi in quem dicitur damxatio omine 

IGNOMITSIAE PERICULUM IAM ABSTULERIT MORS VERO ETIAM DOLORIS. 

quidam docti legi volunt, dolorem [sed vid. Beck. Tom. 3. p.ll.]. 

C. 5. §-12 (18.). MATER ENIM A ME IN OMNI CAUSA TAMETSI 
IN HUNC HOSTILI ODIO ET CRUDELITATE EST MATER INQUAM APPELLA- 

bitur. libri vulgati habent, nominis causa, nos in omni causa 
reposuimus, manuscriptos secuti. quae lectio perspicue vera est. 

Ibid. ET NUNC QUUM MAXIME FILIUM INTERFECTUM CUPIT. 

quidam legi volunt, et nunc quam maxime. ego nihil muto 
[cf. Pareum Lex. Crit. p. 300, 2.]. 

§. 14 (22.). extr. nullis auspicibus. sic legendum et ita 

habent duo libri manu scripti, atque ita Hieronyraus Ferrarius, 

b. iamnridem jj restituit coniectura ductus, coniecturam suam 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 197 

confirmat loco illo, qui est libro 1. de Divinatione [p. 260, 17. 
nobis C. 16. §. 28,]? nihil fere quondam maioris rei nisi au- 
spicato , ne privatim quidem > gerebatur : quod etiam nunc nu- 
ptiarum auspices declarant _, qui re omissa nomen tantum tenent. 

C. 6. §. 17 (25.)« QUUM AD AMICI PERICULA DEPELLENDA ADHIBE» 

rer. liber manu scriptus unus habet , qui ad amici pericula 
[et solent ita qui et quum sive cum a scriptoribus librariis, qaae 
fuit natio hominum non doctissima, confundi. vid. Drakenb. 
ad Livii quum alios Jocos, tum 21.40,7- Tom. 6. P. 2. p. 207.]. 

§. 18 (26 ). QUOD NON TOTUM A MATRE ESSET CONFLATUM ET 

perfectum. idem liber habet, conflatum et profectum. quod 
magis placet [Ernest. p. 603, 9. »profectum post conjlatum 
languet.«J. 

Ibid. instruit accusatores instruit testes. instituit habent 
libri manu scripti. instituit autem id est docet. sequitur deinde 
in vulgatis instruit testes , id est armat et ornat iis rebus, quae 
ad causam obtinendam et ad Cluentium damnandum vaLent. 
sed ego puto errato librarii commissum esse , ut ita habeant 
liJjri veteres. ita enim scriptum oportuit, instruit accusatores , 
inslituit testes , id est, ornat accusatores, docet testes quid di- 
cant. sic autem loquitur infra non longe ab extremo [p. 284, 50. 
nobis C. 67. §. 192.] , atque his rebus quum instructum accusa- 
torem filio suo Romam ipsa misisset j paulisper conquirendorum 
et conducendorum testium causa Larini est commorata, „et 
reliqua. 

C. 7. §. 20 (30 ). ut neque accusator timere neque reus 
sperare debuerit. iiclem libri habent, sperare potuerit. unde 
mihi orta suspicio est, Jegendum, ut*neque accusator timere 
debuerit neque reus sperare potuerit. 

C. 9. §. 27 (41.). non denique illam oppianici domum. sic 
esse legendum iampridem admonuit Petrus Victorius Variarum 
Lectionum libro 15. [c. 20.], idque ex auctoritate codicum an- 
tiquorum , quos adiuvat locus ille infra non longe ab extremo 
[p. 284, 34. id est C. 66. §. 189], domumque illam in perpe* 
tuum scelere onini affluentem reliquisset. profert Victorius item 
locum ex libro primo de Divinatione huic similem [p. 263, 30. 
nobis C. 23. §. 46.] , sic ut tota domus sanguine redundaret. 

C. 10. §. 30 (47.). ut ad ea quae propiora huius causae 
et adiunctiora sunt perveniam. Jibri manu scripti habent, quae 
propriora, mendose. quidam legi volunt, quae propria. si 
propiora retinemus , legendum videtur, propiora huic causae. 
et ita melius quadrabit id quod sequitur, adiunctiora [ Ernest. 
p. 607, 20. »sed huius referri potest ad Cluentium , ut opinor, 
xquamquam eius mentio non praecedit. alias Lambini correctio 
»necessaria est.« nimirum quia comparativus , praeterquam ex 
communi adiectivi natura, non regit genitivum. vid. Perizon. 
ad Sanctii Minervam 2, 10. Tom. 1. p. 284. sqq.]. 



|98 DIONYSII LAMBINI 

C. 11. §. 32 (52.)« extr. qui in itno corpore plures neca- 
ret. libri veteres habent, multos necaret. 

C. 13« §. 36 (57.)- QUAM CLARA TUM RECENTI RE. iOnge, Opi- 

nor, concinnior est haec scriptura, quam vulgata, quam clara, 
quum recens fuit ? 

C. 13. §. 39 (62.). extr. in quo inter allegatos oppia- 
nici nomen primum esse constabat [ dedi vulgatam scripturam, 
quam babet lemma praefixum annotationi. omissa sunt illa, 
inter allegatos , in contextu verborum Ciceronis p. 259? 9. > 
inter alligatos JLambinus maluit reposita Corrigendd. p. 848,2.]. 
duae voces, quae sunt in omnibus libris, inter allegatos , vel 
delendae sunt (sunt enim ineptae et supervacaneae. adde , 
quod allegare non est, quod vulgus putat , nominare, comme- 
morare et proferre , sed ad aliqnem alicuius rei oblinendae 
causa privatim mittere. M. Tullius libro 1. Accusationis [p. 
86, 39« id est C. 57- 149«]? pctit a me Rabonius et amicos alle- 
gat , facile impetrat~), vel legendum inter alligatos. per alli- 
gatos autem significat iio/ovg , obnoxios et affines culpae. bic 
operarii quum dubitationis meae notam sgriptam non satis intei- 
lexissent, putarunt, me boc totum inter allegatos voluisse de- 
leri. quod ionge aliter est. notam cnim illam calarno traverso 
appositam mibi volebam in posterum valere ad refricandam 
meae dubitationis mernoriam , ut aliquid ea de re notarem. 
nunc qnum Turnebos [ Adverss. 20, 5] sentiat esse legendum 
inter alligatos , nihil est dubitationi loci relictum. 

C. 14. §. 40 (63.). AD quam quum adduxisset medicum ILLUM 
suum iam cognitum et saepe victorem. sequitur deinceps in 
libris vulgatis, per quem interfecerat plurimos. quae sine du- 
bio ex ora libri in contextum orationis ab aliquo indocto ii- 
brario translata sunt , cuius generis erratorum pleni sunt libri. 
tale est iilud pro Roscio Amerino [p. 20, 48. id est C. 11. 
§. 30.], insutus in culeum , supplicium parricidarum. et Pbilip- 
pica quadam (Xflll. C. 4. §. 10. p 666, 25.], a domesticis ho- 
stibus j id est qui inlra moenia hostes sunt. 

C. 16- §. 47 (75.). extr. qua dignitate fuerit. libri mana 
scripti babent, qua diligentia. 

C. 19- §. 52 (83.). SED UT QUICQUID EGO APPREIIENDERAM 

statim accusator extorquebat e manibus. nihil muto, quamvis 
sciam, quibusdam placere legi, ut quicque. errant illi. nam 
quicquid saepe a veteribus pro quicque ponitur. quod pluribus 
verbis ostendi in Commentariis Lucretianis [ vid. annotata ad 
Or. pro Caecina C. 27. §. 79-]- 

C. 21. §. 58 (94.). HOC QUANQUAM SEDULO FACIEBAT TAMEN 
IKTERDUM non defendere sed PRAEVARICARI ACCUSATORI videbatur. 
magna est hoc loco librorum varietas. alii enim babent, prae- 
varicari accusatorij alii, praevaricari accusationi j alii, praeva- 
ficari defensioni. quod postremum fortasse non est reiiciendum, 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 199 

tit praevaricari defensioni interpretemur praevaricando defen- 
sionem et causam susceptam prodere. verumtamen nihil muto, 
et praevaricari accusatori interpretor praevaricando , id est 
male defendendo accusatori inservire. omnino haec varietas 
snspicionem mihi commovet, has voces esse adventicias, et le- 
gendum, non defendere sed p raevaricari vi de batur* 
nam tametsi praevaricatio usitatius in accusatore causam pro- 
dente locum habeat, potest tamen et in patrono seu defensore 
valere: ut si quis dicat, aliquem esse causae publicae, quam 
susceperit, praevaricatorem. sic enim Caelius ad Ciceronem 
libro 8. [p. 90, 31. epist. 11.], ne quod favore Paulli adeptus 
esset boni sua culpct videretur amisisse , et praev aric ator 
caus ae publicae existimaretur. 

C. 22. §• 59 (96 ). QUID EST QUOD IAM DE OPPIANICI CAUSA 

plura dicamus. liber manu scriptus habet, quid est quod iam 
de Oppianici persona causaque plura dicamus ? 

C.24. §.66(109.)' VT EO AUCTORE UTERETUR CUPIDIORE QUAM 

fides iudicis postulabat. placet mihi omnino magis scriptura 
vetus , ut eo fautore uteretur cupidiore. 

C. 26. § 70 (116.). et quum domi suae miserrimis in locis 

ET INANISSIMIS TANTUM NUMORUM POSITUM VIDERET. COncin || niorP^. 

pmnino est haec lectio quam vulgata, domi suae miserrimus et a ' 
inanissimus [vid. Victorium VV. LL. 11,22. et cf. Beck. p. 57.]. 
§. 72 (119-). princ. qui aliquid ex eius sermone speculae 
degustarat. nihil muto , quamvis Barnabas Brissonius, iuris 
consultorum eruditissimus, mihi confirmavit, se reperisse in 
quodam libro manu scripto spe gulae, nam omnino hoc spe 
gulae corruptum est, 

C. 27. §» 73 (121.). iudices se id velle dixerunt. in uno 
libro manu scripto non sunt haec, iudices se id velle [erratum 
a Beckio V. C. p. 6l. cf. Orell. p, 481.]. 

C. 28. §. 78 (131.). QUI TUM CONSULTO PROPE IN OCCULTO 

stetissent. liber unus manu scriptus habet, propter in occulto 
[v. Peyron. p. 191.], idemque paucis post versibus [hac ipsa se-» 
ctione, C.29.]» versatam [sic correxi istud versatum 3 commen- 
tum librariorum. v. Beck. p. 65.] esse in iudicio mentionem pe ■> 
cuniae sciebant , ubi vnlgati habent, sentiebant. 

C. 29. §• 79 (133.). SUMMAM ILLI IUDICIO INVIDIAM INFAMI- 

amque esse cotjflatam idem iiber habet, summam habito iudi- 
cio invidiam, unde quis suspicari possit legendum esse , sum- 
mam Avito illo iudicio invidiam infamiamque esse conflatam 
[cf. Beck. p. 65. sq.]. 

C. 30. §. 83 (140.). SINE STALENO NE IW CONSILIUM IRETUR 

tribunicia potestate perfectum est. idem liber habet , tribuni- 
cia potestate cffectum est. idem paullo post habet, condemna- 
tionem dederat , ubi vulgati damnationem, et patimini, ubi alii 
patiamini. quod probo. 



^00 DIONYSH LAMBINI 

C. 31. §. 84 C142.). SAPIENTISSIMUM ESSE DICUNT EUM. fcX 

Hesiodo [OO. et DD. 291. sqq. in Gaisford. Poetis Minn. Grr. 
Vol. 1. p. 19« sq.] , ovrog pev navdqiOTog , o$ avTW ndvTa vojjarj 
WoaoadjLtsvog x. t. 1. [ vid. Drakenborcb. ad Livii 22. 29, 8. T. 
7. p. 185. Gataker. ad Antonin. 4, 21. p. 133. sq. edit. Canta- 
brig. a. 1652.]. 

C. 32. §• 88 (149-)« EG0 E NIM ME AD OMNIA CONFIRMAVI. le- 

gendum fortasse est conformavi [Beck. p. 73. »adversantibus 
Grutero et Graevio. nam confirmare se ad omnia est, se ratio- 
nibus et argumentis munire.a Lambinum similiter corrigentem 
vidimus ad IIII. Herenn. C. 22. §. 31. II. de Orat. C.28. §. 123.]. 

C. 34. §• 92 (154-). QUI HOC CONFITENTUR P0SSUNT ILLUD 

idem iudicium non fecisse defendere. ab eodem libro abest ne- 
gatio , quam tamen retineo, ut necessariam [sed v. Beck. p. 76. 
et Peyron. p. 191.]. 

§. 94 (157.). NON QUOD ILLI AUT EXLEGEM ESSE SVLLAM AUT 
CAUSAM PECUNIAE PUBLICAE CONTEMPTAM ATQUE OBIECTAM PUTARENT, 

profert bunc locum Nonius Marcellus in voce exlex [1 , 26- p. 
Mercer. 10, 27. sed bic dedit non auo illi , et sic est in lem- 
mate buic annotationi praescripto. contra non quod illi babet 
Priscianus 6. p. 725. Putscb. C. 18. §. 94. Tom. 1. p. Krebl.286., 
idque egregie firmatur palimpsesti Taurinensis auctoritate. vid. 
Peyron. p. 191.1. 

C. 37. §. 103 (171). NON NUMERO HANC ABSOLUTIONEM NIHILO 
MINUS ENIM POTEST UT ILLAM MULTAM NON COMMISERIT ACCEPISSE 
TAMEN OB REM IUDICANDAM PECUNIAM QUAM STALENUS QUI CAUSAM 

nusquam eadem lege DixiT. sic restitui , scripturae veleris vesti* 
gia secutus. non numero, inquit , absolutionem Fidiculanii. 
nam quamvis absolutus sit, nibilo minus tamen quam Stalenus 
pecuniam ob rem iudicandam accipere potuit ; qui tamen Sta- 
lenus nusquam accusatus est, quod pecuniam ob rem iudican- 
dam accepisset. 

C. 38. §. 107 (177.). SED ETIAM EX HOMINIBUS IPSIS. non 

potui veterem scripturam ex hominibus ipsis , reiecta vulgata 
ex nominibus ipsis , non probare. baec enim perspicue recta 
et vera est, altera autem acrius cernenti et attentius conside- 
ranti falsa et mendosa [non enim raro h et n , praesertim ini- 
tiales, a scriptoribus librariis confunduntur. vid. Drakenborcb. 
ad Livii 24. 18, 8. et 32. 20, 7. cf. annot. ad Brut. C. 35. 
§. 133.]. 

C 41. §. 113 (186.). IAM POTUIT ALIQUIS AB INITIO NON SE- 

Pisse. liber manu scriptus unus babet, iam potuerunt aliqui ab 
initio non sedisse. ab eodem supra abest verbum condemnavit. 

C. 42. §.117 (191.)' CUM ALTERO VERO ( SICUTI ET PLERIQUE 
VESTRUM SCIUNT ) MAGNUS USUS ET SUMMA UTRIUSQUE OFFICIIS CON- 

stituta necessitudo est. libri manu scripti babent , constituta 
consuetudo est. iidem infra quinque post versibus [ §. 118.] , 
ubi est in vuigatis vim aninii, non babent animi* 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 201 

C. 43. §. 121 (196.)* POPULI ROMANI 8UFFBAGIIS SAEPENUMERO 

censorias subscriptiones esse deletas. libri dao manu scripti 
habent, esse sublatas. 

C. 45. §. 127 (204.). NAM ILLUD QUOD afferunt nihil Est 

ALIQUID ESSE QUOD DE HIS DUOBUS HABUERINT COMPERTUM DE CETE- 
RIS NIHIL COMPERISSE IAM ILLUD QUIDEM MINIME PROBANDUM EST AD 
NOTATIONES AUCTORITATEMQUE CENSORIAM EXEMPLUM ILLOS A CONSUE- 

tudine militari transtulisse [parui equidem Lambino , sic re- 
ponenti in Indice Erratorum p. 848, 2. nam in contextu ver- 
borum Ciceronis p. 273, 37. et 39. priore loco at illud quod 
afferunt, posteriore nam illud quidem, improbante summo viro, 
scriptum est. sed illum suspicor hoc voluisse, ut iam illud 
quod afferunt , ac deinceps nam illud quidem ederetur.]. mul- 
tum debemus libris manu scriptis, quorum beneficio hunc lo- 
cum, qui erat in vulgatis mendosissimus, emendare licuit [cff. 
Beck. p. 105. Orell. p. 497-]. 

C. 48. §.05 (217.). quod ECLOGiUM recitasti. libris omni- 
bus invitis ita legendum, eclogium non elogium. quamquam 
non omnibus "libris invitis ita reposuimus, quia si non hoc loco 
hanc vocem ita scriptam reperimus, at multis aliis in locis ita 
scripta reperitur. postulat autem ratio et veritas, ut ita scriba- 
tur. est enim vox Graeca ab ecloga , item voce Graeca, demi- 
nuta , sxloyij , inde sxXoyelov. elogium autem neque Latina, 
neque Graeca vox est, sed barbara et purgatis auribus respuen- 
da. nam quod quidam tradiderunt, esse ductam a nomine Xoyog, 
errant. esset enim et Graecis sioyiov seu sXoystov usitatum , 
quod non est. quod si Graeca vox non est, multo minus est 
Latina [ veterum loca posuit Gesnerus Tbes. L. L. Tom. 1. p. 
341, 54. sqq. vid. Bergman. notis ad Ruhnkenii Opuscula p. 
edit. repet. 1021.]. 

C. 48. §. 135. El FILIO COHEREDES HOMINES ALIENISSIMOS CON- 

iungeret. libri manu scripti habent, adiungeret. 

C. 50. §. 139 (225.). extr. sed quae ex re ipsa causaque 
ducantur. vetus liber habet , dicantur [vid. ad II. de Invent. 
C. 34. §. 105«]. quod non est reiiciendum. nam sic propemo- 
dum infra loquitur [p. 276, 12. C. 51. §. 141.], ut oratio ex 
re et ex causa habita videretur. 

C. 52. §. 143 (233.). sed num tibi ita defendisse videor ut 

TOTA IN CAUSA MENTIONEM ULLAM FECERIM LEGIS NUM SECUS HANC 
CAUSAM DEFENDISSE AC SI LEGE AVITUS TENERETUR. sic potius legl 

vellem, sed non tibi ita defendisse videor _, ut tota in causa 
mentionem nullam fecerim legis. quarn eandem coniecturam 
quum Memmium de hoc loco fecisse postea cognovissem, multo 
magis eam amplexus surn, ita tamen , ut est in vulgatis, excu- 
dendum curavi. si cui vero haec coniectura probaretur , legen- 
dum esset proxime , nec secus hanc causam defendisse ac si 
lege 4vitu& teneretur. ubi libri et manu scripti et vulgati ha- 
bent, num secus hariQ causam defendisse ac si lege Avitus tene- 



202 DIONYSIl LAMBINI 

returl sed in eo loco ea re dissentiunt manu scripti ab impres- 
sis , quod illi habent defendissem , quum impressi habeant de- 
fendisse. unde suspicari possit aliquis ita legendum, num secus 
hanc causam defendissem _, si lege Avitus teneretur? quam Jectio- 
nem probo [cf. Beck. p. 120. et OreJl. p. 502.]. 

§. 144. LEGUM FRAESIDIO A CAPITE PERICULUM PROPULSARE. 

liber manu scriptus habet, capitis periculum propulsare. 

C. 53. §. 145 (236.)- NEQUE ME ILLA ORATIO COMMOVERET 
QUOD AIT ATTIUS INDIGNUM ESSE FACINUS SI SENATOR IUDICIO QUEM- 
QUAM CIRCUMVENERIT LEGIBUS EUM TENERI SI EQUES ROMANUS HOC 

idem fecerit non teneri. quibusdam videtur vox facinus esse 
adventicia et aliena, non Ciceronis. alii putant Iioc totum esse 
mendosum et legendnm, iniquum esse si Senator iudicio quem- 
quam circumvenerit legibus e.um teneri. milii ilii priores prope- 
modum verum dicere videntur ex iis quqe proxjme a Cicerone 
respondentur , ut tibi concedam hoc esse indignum \\ et reliqua : 
si vero spectes , qnae post Jegis recitationem aj* eodem dicun- 
tur , alteri aeque prope ad verum accedere. sic antem ilji Ci- 
cero [ p. 278, 6. C, 55. §. 155], iniquum tibi videtur , Aiti , 
esse , non iisdem legibus omnes teneri. 

C. 54. §. 148 (242.). qui eorum quorum videlicet qui su- 
pra scripti sunt. haec verba , cjui eorum , sunt Ciceronis legis 
verJja iterantis, quae a scriba recitata sunt, proinde ac si ita 
diceret Cicero, qui eoruni , inquit lex. sed quaero , quorum? 
respondet ipse sibi , videlicet qui supra scripti sunt. 

C. 55. §.151(248.)« extr. nihil fecisset libentius quam 
omnem illam acerbitatem proscriptionis suae in hanc unam 
quaestionem contulisset. ante liaec verba [in hanc unam quae- 
stionem contulisset] Jeguntur in Jibris omnibus haec , questus 
in veteres iudices , quae sine dubio ex ora liJ)ri in contextum 
illata sunt. ascripserat enim Jector aliquis e regione huius loci 
haec verba , quaestio in veteres iudices, nempe equites. deiude 
ea scriptor librarius huc intnlit. deinde aliquis ex nomine 
quaestioy quum quo pertineret non videret, fecit questus, plane 
indocte et crasse. nam queror in aliquem non dicunt Latini , 
sed queror dc aliquo. hoc igitur totum deJeri iussi. infra non 
longe [§.152.], ubi Jibri vulgati habent equester ordo , scriptum 
est in manu scriptis equites Romani, ubi ilii includatur, lii ha- 
bent concludantur. 

C. 58. §. 159 (258.). est enim sapientis iudicis. sequitur 
deinceps in libris vulgatis, meminisse se hominem , quod totum, 
quum sit supervacaaeum nec reperiatur in libris antiquis, delen- 
dum curavi. 

Ibid. rxputare non se esse sr./jM. sic legendum , non nt 
in libris vulgatis , putare non se esse solum, 

IJjid. maximique aestimare conscientiam mentis suae. sic 
legendum potius , quam quomodo est in libris vulgatis, maxi- 
meque aestitnare. 






EMENDATIOINUM TULLIANARUM P. II. 203 

« 

C 6-L* ' §• 17(1* (271.). QUEM PROPTER ANIMI IMPORTUNLTATEM 
KEMO REClFfiRE TECTO HEMO AUDIRE NEMO ALLOQUI NEMO ASPICERE 

vellet. (Juis non videt, longe hanc meliorem esse leclionem 
vulgata, mdire? longeque gravius esse nolle aliquem audire * 
quam nolTe adire ? %ku\tos enim non adimus, quos tamen non. 
au8%*e nolumus. ve<umtamen vulgatam non damno [vid. Dra- 
kenborch. ad Lwii £& 12, 2. Tom. 5. P. 2. p. 88.]. 

C. 62- §. JT73 (275.). LAM VERO ILLUD quam nqn PROBABILE 
QUAM 1N POCULO '''' LATENTIUS POTUIT ABDITUM ALIQUA IN PARTE 
PANIS QUAM SI TOTUM COLLIQUEFACTUM IN POTIONE ESSET. llbri 

manu scripti habent, latius petivit aditum aliqua in parte panis. 
quae dissirniiitudo eAtiscrepantia arguit, huoc locum esse men- 
dosum. ego nie in omnes partes verti, ut ex hac antiqua scri- 
ptura depravata aljq^id recti elicerem. sed frustra. ex voce 
latius suspicabar hq*s sentire Ciceronem, latius manavit aut 
manare potuLt?daturifran pane j quam si totum colliquefactum 
in potione essdfe, sed sequitur, celerius potuit comesum quani 
potum in vemm atqiue in omnes partes corporis permanare ? 
vulgatam igitur lectionem retineo. versu 47. operae omiserunt 
verba aliquot post vocem probabile , quae quamvis reperiantur 
in omnibus libris vulgatis, hic tamen repraesentare volui, quam 
inusitatum y iudices , quam novum , in pane datum venenum? fa- 
ciliusne potuit, quam in poculo [correcta dedit haec cadein Lam- 
hinus in Indice Erratorum p. 848, 2.]? 

Ibid. CELERIUS POTUIT COMESUM QUAM POTUM IN VENAS ATQUE 

in omnes partes corporis permanare. Priscianus libro 10. duobus 
locis legit comestum [p. Putsch. 892. C. 5. §• 28. Tom. 1. p. Krehl. 
493. et^ p. Putsch. 893. C. 5. §. 28. Tom. 1. p. 495. vid. Voss. 3. 
de Analogia 26. p. 99- et 37. p. 133. Sfruv. de Latinorum De- 
clin. et Coniugat. p. repet. edit. 230. sq.]. 

§. 175 {177-). ad c. quintilium. liber unus manu scriptus 
habet, ad L. Quintium. 

lbid. extr. aut si quid habet id intra parietes in dome- 
stico sceleee versetur. videtur legendum, id intra parietes 
domesticos in domestico scelere versetur. vel hoc totum in do~ 
mestico scelere tollendum, si intra parietes domesticos reposi- 
tum sit. 

C. 65. §. 182 (288.). itane tandem mulier iam non morbo 
sed scelere fubiosa. legendum fortasse est, itaque tandem mu^ 
lier , iam non morbo sed scelere furiosa, deleta interrogatio- 
ii is nota. 

§. 183 (290.). extr. et quod tum sassia dictitabat. Jiber 
manu scriptus habet, dictitavit. et infra [§. 184.], ubi vulgati 
habent, obsignatas esse dixi , in illis est dixit. et inferius 
[eadem sectione], ubi vulgati, aliquicl adiungere diclum , illi 
habent, aliquod dictum adiungere. 

C, 66. §. 186 (294 ■)• esto in tabellis niiiil est auctorita- 
tis. Ioannes Passeratius, homo pereruditus, legendum putat, irt 
tabellis nonnihil est aucloritalis. cui assentior. 



•• •'. • 

204 DIONYSII LAMBINl" 

* ™ 

§. 188 (297.). extr, quod a. aurium melinum. cmum repe- 
rissera scriptum in libris manu scriptis, quod a Auaum , [non 
quod quum aAurium, ut est apud Beck. p. 153.], r^cile mihi 
fuit coniicere , reponendnm, quod A. Aurium,. id^sst Aulum 
Aurium. cognomen autem Melinum retintfljj. quamquam noiL est 
in iis, quos dixi , libris. #. W •* 

§. 189- (298.). ILLUD PRIMUM QUEROR ILJBUD SjJeLUS iQUOD KUNC 
DENIQUE PATEFACTUM EST FABRICIANI VENENI*. quuftl htfeC Verba , 

de illo scelere , quae leguntur in libris vulgatis", reperissera in 
Jibris manu scriptis partim demersa in Jrtura, J)artim non uno 
modo scripta , ego illud scelus reposui. {Mrbd r«ctom*esse arbi- 
tror [cf. Beck. p. 153. sq.]. f / 

§. 190 ('299.) extr. donis muneribus collatione filiae spe 
iiereditatis obstriinxit, sic habent libri ma/fu scr.ipti Memmiani, 
atque ita se reperisse in aliis, item anjjquis , %estatur Petrus 
Victorius Variarum Lectionum Jibro 12. [c. # 22.L^upra autem , 
ubi in libris vulgatis legitur, dies omnes ac nojffs tota mente j 
antiqui habent, dies omnes atque noctes tota mente maler de 
pernicie filii cogitaret. unde suspicari possit aliquis legendum, 
dies omnes noctesque totas tota mente _, vel delendum mente [ut 
jhoc sit, omisso ac j dies omnes noctesque totas mater 
de pernicie filii cogitaret.]. et superius, versu 27. [im- 
jno p. 283, 27. id est C. 65. §. 182. extr.] , legendum affuisse 
gemino^f, ubi operae fecerunt afuisse. plane mendose [corre- 
ctum in Indice Erratorum p. 8^8, 2. cf« annotata ad h. 1, a 
Beckio V. C. p. 149.]. 



XV. 

IN ORATIONEM DE LEGE AGRABIA IN SENATU. 

C, 2. §. 5. VIDETE NUNC QUO AFFECTARIT ITER APERTIUS 

quam antea. Paulli Manutii coniecturam secutus sic edendum 
p.694 curavi. nam vulgata lectio , quoad fecerit i \\ ter apertius quam 
a- antea, meo mdicio inepta est [vid. tamen Beck. p. 171.]. 

lbid. IUBENT venire agros attaleensium atque olympeno- 
rum. nihil refert, utrum scribatur Attaliensium , an Attaleen- 
sium. neque me movet , quod Graece dicitur AttuIuu. nam 
diphthongus st vertitur a Latinis vel in i longum vel in e lon- 
gum, uC*Al£ldvdo£ia , Alexandria seu Alexandrea, v.i/ootZov , 
cichorium seu cichoreum, xsvTuvostov , Centaurium seu Centau- 
reum, et cetera sexcenta [vid. Drakenborch. et qui ad Livii 31. 
43, 5. laudantur ab illo Tom. 9. p- 570.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 205 

C. 4. §. 11. QUARE HIS AGRIS GRATIS PARCERET. «ic restitui 

coniectura dactus. 

§. 13. IUBET ENIM PECUNIAM SI QUA POST NOS CONSULES EX 
NOVIS VECTIGALIBUS REFICIATUR HAC UTI DECEMVIROS. S1*C legendum, 

non ut est in libris vulgatis, recipiatur. licet et legere rediga- 
tur j quod et nonnullis placet [vid. Beck p. 177.]. 

C. 5. §. l^. OMNIBUS RATIONIBUS ET MODIS CONSTRUCTAM ET 
COACERVATAM PECUNIAM DECEMVIRALEM. sic legendum, DOn Ut Vul- 

go legitur, omnibus rebus et modis [Beck. p. 177« » res sunt, 
>/ut Guilelmius docet, ea omnia quibus pecunia conflcitur, modi 
»consiiia et artificia eam in rem adhibita. «]. 

§. 16. quot quorum hominum iN quae loca# sic Laureda- 
nus, patricius Venetus, et recte. 

[C. 6. §. 18. QUI LOCUS UBERTATEM agrorum abundantiam- 
que rerum omnium propter superbiam et CRUDELITATEM GENUISSE 
dicitur. Orell. p. 532. »proptev post vocem omnium collocat 
»Lambinus.« est operarum error, correctus a Lambino in In- 
dice Erratorum p. 848 , 2.] 

C. 8. §. 26. SIC ME IN HOC MAGISTRATU GERAM P. C. ld est , 

Patres conscripti. sic autem emendavit Lauredanus [cf. Beck. 
P . 185.]. 

C. 9. §. 27. liberi a DELicTis. legendum arbitror, liberi a 
deliciis. 



XVI. 

IN ORATIONEM DE LEGE AGRARIA AD POPULUM. 

C. 2. §. 4 (Beck. 5.). quod meis comitiis non tabellam in- 
dicem tacitae libertatis sed vocem vivam prae vobis vindicem 
vestrarum erga me voluntatum ac studiorum tulistis. sic lau^ 
redanus emendat [ locam Ciceronis repraesentavi ex edit. p. 
291,38. sed lemma praefixum annotationi sic habet, non ta- 
bellam vindi ce m , quae fuit Laaredani coniectura, probata 
Lambino et bonis libris egregie firmata. itaque , opinor, sic 
dare voluit Lambinus, ut nunc editar, guod meis comitiis non 
tabellam vindicem tacitae libertatis _, sed vocem vivam prae 
vobis indicem vestrarum erga me voluntatum ac studiorum 
tulistis.]. 

§. 5 (6.). CUI ERRATO NULLA VENIA RECTE FACTO EXIGUA LAUS 

et ab ihvitis expressa proponitur. errato qaidam dicturn volunt 
Graecorum more pro ^iaor^xoTi , id est pro eo qui peccavit. 



206 DIONYSII LAMBINI 






qnale est apud Terentium Hecyra [5. 1, 11.], iam aetate ea 
sum , ut non siel peccato mihi ignosci aequum. iidem tamen 
testantnr in libris suis manu scriptis scriptum esse, cum errato. 
ego malim sic explicare. cui in errato nulla venia , in recte 
facto exigua laus et ab invitis expressa proponitur [vid. Rubn- 
ken. Dictatis ad Terentii l. 1. p. Scbopen. 231. et quem lau- 
davit ille, Perizon. ad Sanctii Minerv. 4, 4. Tom. 2. p. 144. sq. 
cf. eundem ad 3 , 9- Tom. 1. p. 655. sqq. Zumpt. Gramm. L. L. 
p, edit. nov. 504. id est G. 8l , 8. §. 648.]. vel fortasse ita le- 
gendum, cuius errato. 

C. 4. §. 10 (13.). QUI CIVITATUM AFFLICTARUM PERDITIS IAM 

rebus extremi exitiorum solent esse exitus. videtur esse delenda 
tox exitiorum. nam exitium nibil aiiud est, quam extremus 
et perditus exitus. 

C. 5. §. 13 (18.). extr. tamen si qui acutiores in cojvcione 
steteraivt. Manutius banc lectionem retinet et exemplis con- 
firmat. ego tamen malim Jegi, tametsi, qui acutiorcs erant , de 
lege Agraria nescio quid voluisse eum diccre suspicabantur [vid. 
Beck. p. 197. sq.]. 

C. 6. §• 14 090- OMNI HOC VOBIS ASSEVERATIONE CONFIRMABE 

possum. sic legendum censeo, non, ut in omnibus iibris legi- 
tur, omni hoc vobis ratione confirmare possum. sic autem lo- 
quitur libro 13. Epistolarurn ad Atticum [p* 357, 48. epist. 23.1, 
omni tibi asseveratione afjirmo , quod mihi credas ve.lim, mihi 
maiori offensioni esse quam delectationi possessiunculas meas. 

Ibld. QUIA PEBSAEPE SF.DITIOSIS ATQUE IMPROBIS TRIBUXIS PLE- 

bis. lego , sed quia pcrsaepe seditiosis atque improbis Tribu' 
nis plebis boni et fortes Consules obstiterunt. 

C. 7« §• 18 (24.). ITEM HNQUIT CAPITE ALTERO UT COMITIIS 

pontificis maximi. item ut comitiis Pontificls Maximi verba 
sunt legis, baec autem , inquit capiic altero , Ciceronis. illa 
autem, eodemque modo , assentior Lauredano, patricio Veneto , 
esse interpretationem vocis item j quae ex margine libri in cou- 
textum orationis irruerit. 

§. 19 (25.)» populi ad partes daret. Lauredanus legit, 
populo ad partes daret. 

Ibid. hic quod adimi nullo pacto poterat potestve quadam 
ratioke eripere conatur. sic Muretus emendat bunc locum li- 
bro Variarum Lectionum 5. c. 5- [Operum Tom. 2. p. Ruhnken. 
104.], cui assentior. nara vulgata lectio, poterat potestate, sine 
dubio mendosa est. 

C. 8. §. 20 C26.). extr. volet eos rexuxciare quibus regia 
potestas hac lege quaeritur. sic iampridem in meo codice 
emendaram , quod idem reperi postea Lauredano placere [vid. 
Beck. p. 203. sed iiiud renunciari Lambino vix ac ne vix qui- 
dem vinelicaverim, habet margo Laemarianae a. 1596.]. pauilo 



EMEJNDATIONUM TULLIANARUM P. II. 207 

post [§.21.] mutata interpunctione sic lego , sortietur tribus idem 
Bullus, homo felix : educet quas volet tribus. 

C. 9. §. 22 (31.). extr # et videlicet collegas suos ascri- 

PTORES LEGIS AGRARIAE NON REPUDIABIT A QUIBUS EI LOCUS PRIMUS 
ItfVlDIAE IN PRAESCRIPTIONE LEGIS CONCESSUS EST. sic SCriptum est 

etiam in libris antiquis. sed legendum videtur proscriptione» 
proscribere enim est in publico seu publiee scribere [vid. Beck. 
p. 205. sq. ' 

§. 24 (33.). non reus denique. sic emendat Lauredanus, 
et recte. nam a libris vulgatis aberat negatio [locum, quem 
varie suppleverunt editores, librorum auctoritatem secuti , ita 
constituit Lambinus p. 295 , 2. itaque excipitur hac lege non 
adolescentia, non legitimum aliquod impedimentum , non pote- 
stas , non rnagistratus ullus aliis negotiis ae legibus impeditus , 
non reus denique , quominus Decemvir Jieri possit. praesentem 
eum profiteri iuhet. quod nuila alia in lege umquam fuit y ne 
in his quidem magisiratibus , quorum certus ordo est. timebat 
enim, Pompeius ne si adesset , ferri non posset: aut ne , si ac- 
cepta lex esset , illum sibi collegam ascriberetis custodem ac 
vindicem cupiditatum. cf. Beck. p. 207- sq. et VV. LL, cod. 
Erfurt. apud Wunderum V. G. p. 113. sq.]._ 

C. 11, §.26 (37.)« NAM QUUM CENTURIATA LEX CONSULIBUS FE- 
REBATUR QUUM CURIATA CETERIS PATRICIIS MAGISTRATIBUS TUM ITE- 
RUM DE EISDEM IUDICABATUR UT ESSET REPREHENDENDI POTESTAS SI 

populum beneficii sui poeniteret. magna est de huius loci ex- 
plicatione inter Sigonium , Gruchium, Lauredanum controversia, 
quam non est mei instituti neque huius loci dirimere aut sedare. 
hoc tantum ponarr, Sigonii sententiam mihi probabiliorem vi- 
ideri , quem iegat lector in libro de Antiquo Iure Civium Ro- 
imanorum, et Gruchium de Comitiis [in Thes. AA. Roram, Tom. 
1. p. 39. sqq. et 531. sqq.] et Lauredanum in Commentariis ad 
hanc Orationem, ad hunc Jocum. ubi nihil immutavi, praeter- 
ijquam quod Sigonium et Gruchium [et Fotomanum Observatt. 
*5 , 11.] secutus pro Censoribus Consulibus excudendum curavi. 
praeterea adverbium quuni ante vocem centuriata , quae a scri- 
ptore librario fuerat omissa , restitui. in ceteris quae immutat 
et addit Gruchius, non est ferendus. paullo post, ubi libri 
vulgati habent, quae vos non sinitis , legendum quae vos non 
tenetis [vid. Beck. p. 210. sqq. et qui ab Orellio laudantur hu- 
ius loci explicatores p. 5^3.]. 

§. 29 (40.). si hoc fieri potest. placet mihi Lauredani con- 
iectura^ qui mavult hoc loco ie»gi , si hoc ferri potest , non di- 

licet mihi tamen recepta [solent haec duo commutari a scri- 
ptoribus librariis, id quod pluribus locis in Livianis codicibus 
observarunt VV. DD. v. Drakenborch. ad 5. 54, 6 Tom. 3. P. 
1. p. 455. sq. Lauredani coniectura probatur Schellero Obser- 
vatt. p. 85.]. 



208 PIONYSII LAMBINI 

h. C. 12. §. 30 (42.). || HIC TRIBUNUS PL. LEGI CURIATAE QUAM 

PRAETOR FERAT ADIMIT INTERCEDENDI POTESTATEM. sic legendum 

est, ut recte coniicit Lauredanus. 

C. 14. §. 37 (54.)' SED ILLUD MAGIS EST CREDENDUM ET PER- 

timescendum. fortasse legendum est , magis est cavendum. nisi 
forte qui lectionem receptam retinere et tueri volent, dicent 
credendum idem valere hoc loco quod suspicandum , quo verbo 
panllo post utitur [cavendum dare voluit Beckius, Lallemandum 
secutus, sed operae non paruerunt. vide illum p. 222. horren- 
dunl pro cavendo nolim tamen vindicatum Lambino. habet 
margo Laemarianae edit. a. 1596.]. 

C. 15- §. 39 (57.)' PRIMUM HOC QUAERO QUI TANDEM LOCUS 
USQUAM SIT QUEM NON POSSINT DECEMVIRI DICERE PUBLICUM POPULI 

romani esse factum. libri manu scripti habent, primum hoc 
{quaero enini) qui tandem locus usquam sit, et reliqua. 

C. 17. $> 44 (63.). CUR NON ITEM UT QUUM DIRECTO ET PALAM 

begionem illam petierunt quietis nobis. eorum coniecturam 
probo, qui directo pro decreto , secuti veteris scripturae in 
libris manu scriptis extantia vestigia [vid. Drakenborch. ad Livii 
40. 30, 6. Tom. 11. p. 693. cf. eundem adLivii 22. 47, 2. Tom. 
7. p. 270. et ad Silii 4, 678. p. 231.], reposuerunt. perspicue 
enim directo hic dicit, quod mox per cursum rectum. 

§. 45 (64.). unaque # #. hic est lacuna. puto autem tale 
quid desiderari post unaque , quantum mali exteris nationibus 
comparetur j considerate [vid. Beck. p. 229- sq.]. Lauredanus 
autem nihil deese putat, tantumque ex unaque facit animisque. 

§. 46 (65.). QUANTA CALAMITAS POPULI SI DIXERIT. SIC emen- 

dat Lauredanus [id est, at quanta calamitas populi. atque sic 
repraesentavit lemma praescriptum annotationi.] ex auctoritate 
codicum manu scriptorum, et ita excudi iusseram. sed operae 
omiserunt at. 

C. 18. §. 48 (68.). QUAM TU MIHI EX ORDINE RECITA DE LEGIS 
SCRIPTO POPULI ROMANI AUCTIONEM QUAM MEHERCULE EGO PRAECONI 
HUIC IPSI LUCTUOSAM ET ACERBAM PRAEDICATIONEM FUTURAM PUTO. 

Lauredanus testatur, amicum quendam suum , virum gravem 
et certum, sibi confirmasse repertum a se in uno codice manu 
scripto recitationem. quod ait sibi magis placere. ego dubito. 
nam movet me quod antecedit, praeconi huic ipsi. est enim 
praeconis praedicare , scribae recitare. itaque si recitationem 
legeremus, una legendum quoque supra videretur scribae huic 
ipsi 3 hoc modo , scribae huic ipsi luctuosam et acerbam recita- 
tionem futuram puto 4 nunc autem absurdum est , praeconera 
in contione recitare : nisi forte quis dicat, etiam hoc munus 
fuisse praeconum in contionibus recitare, si quid esset recitan- 
dum praeter legem. nam in Comitiis praecones leges solitos 
esse recitare constat. rursus aeque videtur absurdum^ praeco- 
nem in contione praedicare. praeconis est enim, in auctione, 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 209 

non in contione , praedicare: nisi qtiis dicat, praeconem etiam 
auctionem seu auctionis descriptionem in contione solitum prae- 
dicare. sed hac de re iudicent eruditi. 

C. 19. §• 51 (720' ASCRIBIT EIDEM AUCTIONI CORINTHIOS AGROS 

opimos et fertiles. sic est legendum, non, ut est in libris 
vulgatis, idem auctioni. 

Ibid. verum inter hos agros regios captos veteribus bellis 

VIRTUTE SUMMORUM IMPERATORUM ADIUNGIT REGlOS AGROS MITHRIDA- 
TIS QUI IN PAPHLAGONIA QUI IN PONTO QUI IN CAPPADOCIA FUERUNT 

ut eos decemviri vendant. videtur hic locus mendosus. nam 
non satis Latine dictum videtur, adiungit inter hos agfos. quid 
si sic legamus? verum interim ad hos agros regios captos vete- 
r>ribus bellis , et reliqua [Beck. p. 236. »ibrsitan inter hos agros 
«absolute accipiendum est: dum illos agros regum enumerat, 
»qui vendendi sint, etiam Mithridatis agros iis adiungit. « cf. 
Orell. p. 550.]. 

C. 21. §. 57 (81.). QUEM EGO EXCIPl ET PROPTER HOMINUM NE- 
CESSITUDmEM ET PROPTER AEQUITATEM QUIRITES SANE VEHEMENTER 

gaudeo. secutus sum Lauredani coniecturam verissimam. ac ne 
frustra tempus conteram , admonitum lectorem velirn , quicquid 
erit in hac Oratione infra emendatum ac mutaturn , eius nomine 
gratiam esse habendam Lauredano: nisi quid erit, quod nomi^ 
natim vel mihi vel alii ascribatur. 

Ibid. CETEROS ETIAM SI privati sint permittere ut publici 
iudicentur. vel legendum ceteri (nam hic ordo verborum est, 
■permittere ut ceteri, etiam si prwati sint , publici iudicentur) , 
vei more comico seu Graeco potius locutus est. sic autem lo- 
quunlur illi, Plautus Asinaria [1. 1,45.], verum meam uxorem 
nescis qualis siet, pro uxor rnea nescis qualis sit [vid. Pareum ; 
Lex. Critici Mantiss. pag. 166, 2. sqq. Perizonium notis ad 
Sanctii Minerv. 2, 9. Tom. 1. p. 26l. sqq. Ruhnken. Dictatis 
ad Terentii Andr. Prolog. 3. p. Schopen. 4]. 

Ibid. HUNC EXCIPERE NOMINATIM QUI PUBLICUS ESSE FATEATUR. 

j nihil mutandum puto. nam fateatur hoc [oco patiendi signill- 
cationem h«ibet, quod non est veteribus inusitatum in talibus 
verbis [vid. Voss. 3. de Analogia 6. p. 26. et cf. Beck. p. 242.]. 
C. 22. §. 59 (86.). horum erit solorum iuDiciuM. sic legen- 
dum potius arbitror, quam vel solutum vel liberum vel nunc* 
vulgata autem lectio , nullum iudicium , reiicienda prorsus est 
[vid. Beck. p. 245., ubi inter alia haec leguntur: »apud Olive- 
»tum ex Lambb. affertur, horum erit solorum iudiciunij quod 
»ex animadversionibus Lambini petitum.«]. 

C. 23. §. 62 (89.). POMPEIUS ENIM QUUM HOC ANIMO SIT UT 
QUICQUID VOBIS PLACEAT SIBI FERENDUM PUTET TUM QUOD VOS FERRE 
NON POTERITIS ID PROFECTO PERFICIET NE DIUTIUS INVITI FERRE CO- 

gamini. huins quoque loci restitutio Lauredani tota est , nisi 

Iquod infra addidi tum , ante , quod vos ferre non poteritis [cf. 
Beck. p. 246. sq.]. 
14 



210 DIONYSII LAMBINI 

C. 25. §♦ 67 (970* AGE vero definis locum quidnam agri 

AGRI VERO INQUIT QUI ARARI AUT COLI POSSIT* SIC restitui. COD- 

iectura autem mea facilis et probabilis est. nam quum vox agri 
bis esset a Cicerone posita, librarius scriptor, plus sibi tribuens 
quam satis erat, alterum omisit tanquam otiosum. iam haec 
verba , agri vero, inquit , qui arari aut coli possit , a Cicerone 
respondentur, qui idem interrogarat [vid. Beck. p. 252. sq ]. 

Ibid. extr. invenietur enim ratio quaestus de vestra te- 
cunia. libri vulgati habent inietur [vid. Garaton. ad Pison. p. 
Orell. 374. et Cramer. ad Schol. luven. p.218.], plane mendose. 
Paullus Manutius reposuit inibitur , ego invenietur. ita autem 
locutus est M. Tullius in Oratione pro Quinctio [p. 8,41. nobis 
C. 14. §. 46. inveniri ratio, C. Aquilli , non potest , ut ad suum 
quisque quam pritnum sine cuiusquam dedecore , infamia perni- 
cieque perveniat? sed ibi Lambinus p. 676. b. legendum fortasse 
est, inquit, iniri ratio. idque repetitum in lndice Rerum et 
Verborum p. 784, 2. vid. Beck. p. 253. sq.]. 

C. 26. §. 69 (101.). huic subvenire vult succumbenti iam 
atque oppresso syllanis oneribus gravibus sua lege ut liceat 
illi invidiam deponere pecuniam condere. sic restituendum cen- 
seo, reiecta lectione vulgata, Syllanis oneribus gravi. nam satis 
hoc edictum est , et dictum quidem verbis longe significatiori- 
bus, succumbenti atque oppresso. iam onus grave Latine dice- 
mus potius , quam aliquem onere gravem. M. Tullius in Catone 
Maiore [p. 405.» 45. nobis C. 2. §. 4.], ut onus se Aetna gravius 
dicant sustinere. 

Ibid. ET VOS DUBITATIS QUIN VFCTIG\LIA VESTRA NON VENDA- 
TIS PLURIMO MAIORUM VESTBORUM SANGUINE ET SUDORE QUAESlTA. 

totum hunc locum, usque ad , nam ad hanc emptionem Decem- 
viralem , lego cum interrogationis nota, et negationem, quae 
in alienum locum traducta fuerat , in suum restituo. sententia 
autem est haec, populum Romanum [] dubitare non debc e 
p.6g5. quin non vendat, id est, quin vendere non debeat^ certum esse, 
a - populum Romanum vendere non debere. 

C 27. §• 73 (106.). AN EST LOCUS QUI COLONIAM POSTULET 

est et qui plane recuset. quindecim iam abhinc annis sic ha- 
bebam hunc locum coniectura emendatum in meis adversariis , 
quae mihi nunc magis probatur , quum eandem in mentem ve- 
nisse video Lauredano [cf. annotata ad h, 1. a Beckio V. D. p. 
258. sq]. 

C. 29. §. 79 (112.). PROFERAT IN SINGULOS IUGERA DENA DE- 

scribat. sic hunc locum restitui ex altero liuic simillimo infra, 
ibi [p. 304, 27 id est C. 31. §. 85-] , et in eo duodena describit 
in singulos homines iugera. ex quo item praeterea hic legen- 
dum fortasse est , in singulos iugera duodena [ Beck. p. 265« 
»sensus, dividat agrum Campanum in dena iugera, quae singu- 
»lis colonis dentur.«]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. IL 211 

C. 30. §• 82 (118.). QUI ILLAS A MAIORIBUS PULCIIERRIMAS 
VECTIGALITJM SEDES ARMIS PARTAS ACCEPISTIS. sic Sine dubio le=" 

gendum, non , ut habent libri vulgati , armis captas. 

C. 33. §. 90 (130.). extr. karthaginiense iii. sic emendat 
Lauredanus, plane divine. iii. autem valet tertium [Beck. p* 
278. »Lauredanus et Lambinus legi maluerunt, Karthaginiense 
»iii., quia necessarium est, tertium intelligi,« Lauredani con- 
iecturam probavit Lambinus , probatam minime tamen recepit. 
servavi equidem lemma , annotationi praescriptum a Lambino.]* 
idem pari evoro/Ja infra [ p. 306., non 310, 15. nobis C. 35* 
§. 96. init.] , ubi vulgati libri babent quiun numeruiii colonorum, 
quum ido colonorum reposuit, iod autem id est, quinque milia. 

C. 34. §♦ 93 (136.)« vegrandi macie torridum, vegrandi 
legendum, et ita edendum curavi, non vel grandi, ut habent 
libri vulgati. hoc primum. torridum autem Joannes Passera- 
-tius depravatum esse putat, et horridum reponendum. 

C. 36. §. 99 (146.). UT NIHIL AURO ET ARGENTO VIOLARI NIHlL 
NUMERO ET SUFFRAGIIS DECLARARI NlHlL VI ILLATA ET MANU PERFRIN- 
GI POSSET QUOD NON VOS OPPRESSUM ATQUE EREPTUM TENERETIS. eX 

veteris scriptarae vestigiis obscuris hanc lectionem elici posse 
putavi. quam si quis non probabit , experiatur, utrum melins 
divinare possit. testatur autem Lauredanus sic esse scriptum in 
quodam codice manu scripto , nihil velata manu jin alio, vel 
lecta manu. sed (non enim possum manum tollere de tabula)* 
quid si ita legamus , i)i et allata manu? quid, si vi et facta 
manul quid , si hoc modo, vi et dilecta manul per dilectam 
manum autem intelligentur milites dilecti , id est, ut hodie 
vulgo in libris legitur, delectL veteres enim dicebant dilectum 
militum , non delectum, ut saepe admonuimus [vid. ad U. de 
Orat. C, 9« §♦ 36.], et item ante nos alii. 

C. 37. §• 103 (153.). Na m si ii Qut proPter desidiam m otid 

VIVUNT TAMEN IN SUA TURPI INERTIA CAPIUNT VOLUPTATEM. sic 

docti quidam legendum putant, nam si ii qui propter desidiam 
in otio vivunt j quemadmodum edidimus. sed quid hoc ad tot 
vulnera, quae sunt in hac extrema oratione, plane insanabilia 
sine codicum manu scriptorum subsidio? ego , ut aliquid affer- 
rem , pro sub ipso otio si otio ipso repGsui , pro actibtis acic 
(ubi tamen quidam amicus meus aciebus reponit), pro revocavi, 
quod est in libris vulgatis, seu rogavi , quod in manu scriptis 
nonnullis, praec avi< 



212 DIOJNYSIl LAMBINI 



XVIL 



IN ORATIONEM DE LEGE AGRARIA ITEM AD 
POPULUM. 



C. 4. §. 14 (Beck. 16. )• fundos quos in agro cassinati 
optimos et fructuosissimos continuavit. legendum fortasse est, 
opimos [Lambini cperae dederunt agros opimos , ego alterum 
delevij et fructuosos seu fructuosissimos. 



XVIII. 

1N ORATIONEM PRO C. RABIRIO PERDUELLIONIS REO. 

C. 2. §. 6 (7. Beck.). init. in semihorae curriculum coegi- 
sti. liber unus manu scriptus habet, in semihorae circulum 

§. 7 (8-)- NISI forte de locis religiosis ac de lucis quos 

AB HOC VIOLATOS ESSE DIXISTI PLURIBUS VERBIS TIBI RESPONDEINDUM 

putas. idem liber habet, de locis religiosis ac delubris. 

C. 3. §• 7 (9.)- exlr. an de peculatu facto an de tabula 
rio incenso longa oratio est expromenda. vox facto videtur 
adventicia, reperitur tamen in vetere codice. in eodem est ex- 
primenda infra , ubi libri vulgati babent expromenda [vid. Dra- 
kenborcb. ad Livii 34. 6l , 8. Tom. 10. p. 251. et de expromen- 
di verbo eundem ad eiusdem 39- 12, 4. Tom. 11. p. 350.]. 

§. 8 (11.). QUOD EST IN EADEM MULTAE IRROGATIONE PRAESCRI- 

ptum. idem liber sic babet, praescriptum, id est ante scriptum. 
et ita legit Turnebus, et ita edi iussimus [vid. Beck. p. 321.]. 

C. 4. §• 13 (16.). caput obnubito arbori INFELICI SUSPENDITO. 
hunc locum profert Nonius in voce suspensum [4, 413. p. Mer- 
cer. 386, 15.]. quae sit autem arbor infelix , multi docuerunt 
[vid. Hejn. Opuscc. Acadd. Tom. 3. p. 184. sqq.]. paullo post 
[c 5. §. 14.], ubi vulgo legitur, eius patrui mors est, vetus co- 
dex non habet eius , et vero videtur ea vox supervacanea , sed 
non item inferius, ibi , quam illi eius fratris* 

C. 5. §. 16 (20.). CARNIFEX VERO ET OBNUPTIO CATITIS. Sl*C 

putat legendum Muretus [VV. LL. 8, 9. Operum Tom. 2- p. 
Rubnken. 183.], egoque ei assentior. credibile est enim, alte- 
rum iiiud 7 quod est in libris fere omnibus ? obductio , natum 







EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 213 



ex annotatione et interpretatione nominis obnuptio [cf. Pareum 
Lex. Crit. p. 819. sq.]. idem Muretus pauilo post, ubi libri vul- 
gati et manu scripti omnes habent conditio seu potius condicio, 
legendum existimat condictio. condictio autem , ut ait ille, est 
denunciatio, a condicendo , quod denunciare significat. ego au- 
tem supra [§. 15], ubi est in vulgatis codicibus et verborum 
acerbitates , verberum reposui. 

C. 7- §• 20 (26.). ADHIBENT OMNES TRIBUNOS PLEB. PRAETER 
SATURNINUM OMNES PRAETORES PRAETER GLAUCIAM. sic legendum 

censet Adrianus Turnehus [ cf. Muretum Comm. in I. Catilin. 
C. 2. §. 4. Operum Tom. 2. p. Ruhnken. 541.]- 

Ibfd. ATQUE EIUS AETATIS QUAE TUM MAGNAM PARTEM REI PU- 
BLICAE ATQUE OMNEM DIGNITATEM IUDICIORUM TENEBAT. legendum 

videtur , qui tum magnam partem rei publicae atque omnem di- 
gnitatem iudiciorum tenebant, quorum equitum? inquit. eius ae- 
tatis equitum, qui tum magnam partem rei publicae atque 
omnem dignitatem iudiciorum, tenebant. 



XIX. 

IN ORATIONEM PRIMAM CATILINARIAM. . 

C. 2. §. 4 (5. Beck.). num unum diem postea l. saturnini 

TRIBUNI PLEB. ET C. SERVILII PRAETORIS POPULI ROMANI MORTEM EO- 

rum dignitas remorata est [non ut est apud Beck. p. 353., num 
unum diem postea L. Saturnini Tribuni pleb. et C. Servilii Prae- 
toris mortem ac poenam dignitas eorum remorata est? est hoc 
! in rnargine earum editionum, quae Lambini nomine vocantur, 
'! Paris. a. 1584., Laemarianae a. 1596., aliarum.]. aiii aliter, ego 
sic hunc locum a vestigiis antiquae scripturae non longe dis- 
cedens restitui [cf. Beck. p. 352. sq.]. 

Ibid. tanquam gladium in vagina reconditum. testatur 
Muretus [Commentariis ad h. 1. Operum Tom. 2. p. Ruhnken. 
542.] vocem gladium non reperiri in tribus [veteribus?] libris 
manu scriptis [vid. tamen Ernest, p 749? 9. sedem mutat istud 
gladiumin libris , quos equidem inspexi , tantum non omnibus. 
facit cum Lambino Rom. editio a, 1472. hoc ipsum repraesen- 
tans, tanquam gladium in vagina reconditum. cod. Duisburg., 
I nunc Bonnensis, item editio Colon. s. a. et 1. n. (sed Ulrici 
Zell. , Hanoviensis. Ebert. Lex. Bibliograph. Tom. 1. col. 339. 
n. 4362.) sic habent, tanquam in vagina reconditum gladium. 
a codice Gud. 2. abest gladium ]. 

C.3. §. 6(9.). s-i illustrantur si erumpunt omnia? JVonius 
; ad vcrbum lusirare [4, 285. p. Mercer. 335, 25.] legit hic lu- 



214 DIONYSIl LAMBINI 

strantur , et lustrare interpretatur patefacere. sed Diomedes 
libro 1. capite 4. [p. 387.] et Charisius libro 2- [ p. Putsch. 201.] 
ad particulam si ita legunt , ut edidimus et ut est scriptum in 
libris omnibus, illustrantur, vel certe, ne mentiar, inlustrantur 
[codd. Gud. 2. et Erlangensem elustrantur repraesentare vidi , 
et sic olim correcturus erat Modius Novantiqq. LL. epist. 5- Tbes. 
Crit. Gruter. Tom. 5. p. 11. , eieganti, ut ait, metaphora, a lu- 
stris ferarurn petita, unde illae arte a venatoribus in lucem et 
apertum eliciuntur ac protrahuntur , id est elustrantur. positu 
verborum contrario cod. Duisburg. et edit. Colon., si erumpunt 
omnia , si illustrantur.]. 

§. 8 (12.). NIHIL AGIS NIHIL MOLIRIS NIHIL COGITAS QUOD EGO 
NON MODO AUDIAM SED ETIAM VIDEAM PLANEQUE SENTIAM, videtur 

legendum non modo non audiam ., quamvis reclament omnes 
libri, et vulgati et manu scripti [hoc ipsum igitur voluit Lam- 
binus, quod ego non modo non audiam , sed etiam videam pla- 
neque sentiam , et sic repraesentare memini editionemColonien- 
sem , quam supra laudavi , neglectam adhuc ab editoribus. plura 
in hanc rem, sed plane dissimilia congessit litterarum antiqua- 
rum eximium decus , M. Antonius Muretus , Comm. ad h. 1. p. 
546., tum vero etiam VV. LL. 10, 7. p. 231. sq. dabo equidem 
reliquorum librorum scripturam, qui olim mihi ad manum fue- 
runt. sic igitur codex Gud. 2., quod non modo audiam , sed 
etiam videam planeque modo sentiam. codex Duisburgensis , 
quod ego non modo non audiam > sed etiam videam planequc 
senliam. editio Rom. a. 1472., quod ego non modo audiam , 
sed etiam videam, plane etiam scntiam.]. 

C. 4. §. S (13.). inter falcarios. Prisciaiius libro 8. [non 
lioc, sed 18. p. Putsch. 1181., id est C. 24. §. 208. Tom. 2. p. 
Krehl. 203.] interpretatur , in locum , ubi habitant falcarii [vid. 
Muret. Comm. p. 546.J. 

C. 5. §. 10 (16.). magno me metu liberaris. libri veteres 
Labent liberaberis [mutatis b et v. vid. ad V. Accus. C 69. §. 
177«] ? ego liberaveris corrigo. 

§. 11 (17.). NON EST SAEPIUS IN UNO HOMLVE SALUS SUMMAE 

[non summa } ut habet Orell. Vol. 2. P. 2. p. 9-] Rei pericli- 
tanda [hoc dedit Lambinus p. 317,11-, sed imprudens, opinor, 
et nolens annotationi haec praescripsit, non est saepius in uno 
homine salus summae rei publicae perclitanda.]. vel sic legen- 
dum, vel salus rei publicae periclitanda. ita autem Latini lo- 
quuntur, summa res, usitatius et melius, quam summa rei. quoJ 
posterius tamen passira in codicibus pro illo priore suppositum 
est [vid. annot. ad I. de Invent. C. 16. §. 32. et ad Orat pro 
B.oscio Amerino C 32. §. 91. codex Gud. 2. sic dedit, non sae- 
pius iam in uno homine summa salus periclitanda est rci publi- 
cae , appositis verbo substantivo punctis, quibus punctis indi- 
catur, eximendum illud e contextu verborum suoque loco re- 
ponendum. cod. Duisburg. et edit. Coion. , non est saepius ir% 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 215 

uno homine periclitanda summa salus rei publicae, quae nunc 
recepta lectio est, ei patrocinatur edit. Rora, a 1472.]. 

C. 6. §. 13 (21.). QUOD PRIVATARUM RERUM DEDECUS NON HAE- 

ret in fama? sic restitui , et ita sine dubio legendum [est haec 
Antonii Augustini coniectura, probata Turnebo Adverss. 30, 15. 
de meis codex Gud. 2- haec repraesentat, quod privatarum re- 
rum dedecus non haeret tuae infamiae? cod. Duisburg. et edit. 
Coloniensis, non inhaeret infamiae. editio Rom. a 1472., non 
haeret infamiae tuae. adi Beck. p. 368 sq.]. 

§. 14 (22.) quum morte superioris uxoris novis nuptiis 
domum vacuam fecisses. libri veteres habent vacuefecisses , 
unde suspicor legendum vacefecisses [Lucretianum vacefacere , 
de quo pauca admodum Pareus Lex. Crit. p. 1260, j. vide 
tamen Carrionem AA. LL 4 1,18. Thes. Crit. Grut. Vol. 3. P 2. 
p. 25. , qui illud ipsum vacuefecisses defendit, suorum libro- 
rum auctoritatem secutus. contra , quod olim edebatur vacuani 
fecisses , in ordinem receptum a Lambino, servat idem Rom. 
editio.a. 1472., et tuetur Bentleius, criticorum summus, ad 
Horatii II. Epp. 2, 92. Tom. 2. p. Lips. 114. ceterum cod. Gud. 
2. sic habet , uxoris nuptiis domum tuam vacuefecisses. cod, 
Duisburg. et edit. Coloniensis, novis nuptiis locum vacuefecisses. 
cf. Beck. p. 369. sq.]. 

§, 15 (23). I*EQUE ENIM SUNT AUT OBSCURA AUT NON MULTA 

postea commissa. sic restituit Muretus ex auctoritate librorum 
antiquorum [1. i. p. 556.]. et ne tempus in ea re lectori signi- 
ficanda consumam, semel dico, omnes locos in his orationibus 
restitutos praeter eos, qui aliud nomen praescriptum habebunt, 
a Mureto esse restitutos ex auctoritate veterum codicum [cod. 
Gud. 2., non multo postea commissa j cod. Duisburg. et edit, 
Coloniensis , non multo commissa postea , Rom. edit. a. 1472., 
non multo post commissa. cf. Beck. p. 372.]. 

Ibid. NIHIL AGIS NIHIL ASSEQUERIS WIHIL MOLIRIS QUOD MIHI 
PATEKE NON SOLEAT IN TEMPORE TfEQUE TAMEN CONARI AC VELLE DE- 

sistis. sic ego hunc locum restitui, coniectura ductus. nam 
vulgata lectio, quod mihi latere valeat , VTioooXoixog est, nec 
potest ferri [vide tamen Voss. de Construct. 35. p. 128. sq.]. 
sic supra locutus est [p. 315, 34. nobis C. 1. §. 1.], patere tua, 
consilia non sentis [a codice Gud. 2. haec absunt, quod mihi 
patere non soleat , sive latere valeat in lempore. codex Duisb. 
editt. Rom. et Colon. sic habent, quod me latere valeat intem- 
pore. cf. Beck. p. 373. sq.] ? 

C. 7. §. 16 (25.). vacua fact;a sunt, libri veteres habent 
vacuefacta sunt _, ut supra. 

§. 17 (26 ). ET SI ME MEIS CIVIBUS INIURIA SUSPECTUM TAM 

graviter ATQUE offensum viDEREM. libros veteres habere atque 
infensum testatur Muretus; ego tamen in uno hanc receptam re- 
peri , in alio inofftnsum [ non offensum , ut est apud Beck. p. 
376.]. quapropfcer nihil niuto, praesertim quum offensus idem 



216 DIONYSII LAMBINI 

interdum valeat, quod infcnsus [unde etiam haec vocabula non 
raro inter se permutantur, cuius permutationis exempla posuit 
Drakenborchius ad Livii 7. 27, 7. Toni. 4. P. 1. p. 225.]. Ci- 
cero libro 1. ad Atticum [? ep. 16. (17.) p. Larobin. 208, 21.], 
alienatus et offensus animus [e Nizolio p. 47, 1- cf. eundem 
p. 501, 2.]. Plancus ad Ciceronem Jibro 10. Epistolarum [ep. 18. 
p. 114, 41.], aut hominem offensum mihi, coniunctum cum re 
publica non sublevassem. 

lbld. ET IAMDIU TE NIHIL IUDICAT IVISI DE PATRICIDIO SUO 

cogitare. ego sic restitui , quum ita (egatur in libris vulgatis, 
et iam diu de te nihil iudicat nisi de pat.icidio suo cogitare. 
nam hic ordo atque haec verborum sententia est, et iamdiu, 
iudicatj te nihil nisi de palricidio suo cogitare. 

C. 8. §. 21 (32.). de ti; autem catilina quum quiesci \t 
probant. hunc Jocum profert Diomedes iibro 1. capite de Verbo 
[cap. 4. p. Putsch. 383.]. 

C. 9. §. 22 (33.). UTINAM TIBI ISTAM MENTEM DII IMMORTALES 

darent! sic restituit Petrus Victorius [VV. LL. 7 , 5.]. nam libri 
vulgati [et Colon. edit. et Rom. a. 1472. nec aliter codd. Gud. 
2. et Duisburg ] habent, donarcnt [vid. Beck, p. 382.]. 

Ibid. sed est mihi tanti [ sic certe Lambin. p. 219 ? 5. 
nam in lemmate sic repraesentatur , scd est tanli , dcleto pro- 
nomine substantivo, quod et Muretus deleri iussit neque habent 
codd. Gud. 2. Duisburg. et abesse iubet edit. Coloniensis.]. sic 
legendum , deleta negatione, quae est in libris vulgatis [ etiam 
Rom. a. 1172] , ut pluribus verbis docet Muretus ad hunc lo- 
cum [p. 56'<>. sq.]. qua de re nos quoque nonnulla diximus in 
Commentariis Horatianis [ad II. Epp. 3 , 304. p. 374. E. F.J. 

C. 10. §. 27 (38.). QUUM TE A CONSULATU DEPULI. S1*C Uft- 

bent omnes fere libri , nisi quorl habent repuli. sed non dissi- 
mulabo , Diomedem libro 1. capite 4. [p. Putsch. 3S6 | legere, 
siquidem Diomedes eo loco emendatus est, quum a te Consula- 
tum repuli [sed vid. Garaton. ad h. 1. et Ferrat. in Epistoiis p. 204.]. 

C. 11. §. 29 (41.). AN QUUM BELLO VASTABITUR ITALIA VEXA- 

buntur urbes tecta ardebunt. hunc locum profert Diomedes 
libro 1. cap. 4. [p. Putsch. 386], ubi de verbo scribit , et item 
Charisius libro 2- [p. 201.] capite de Coniunctione. 

C. 12. §. 29« HIS EGO SANCTISSIMIS REI PUBLICAE VOCTBUS ET 
EORUM HOMINUM QUI IDEM SENTIUNT MENTIBUS PAUCA RESPONDEBO 

[sic dedit Lambinus in contextu verborum Ciceronis p. 320, 2. 
sed tamen suspicor, illum dare voluisse hoc ipsum quod est in 
lemmate , his ergo sanctissimis rei publicae vocibus,^. Muretus 
testificatur scriptum esse in libris manu scriptis, his ego san- 
ctissimis rei publicae vocibus [ et sic est in edit. Rom. a. 1472. 
cf. annotata a Beckio V. C. p. 300.]. 

C. 13. §• 32 (46.). obsidere [sic corrigendum fuit istud ob- 
sistere , quum ex iis quae deinceps annotantur a Lumbino, tum 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 217 

ex. Indice Erratorum p. 848, 2] cum gladiis curiam. mendose 
liic operae excuderunt obsistere. quare emenda obsidere, ut 
habent omnes libri et manu scripti et vulgati. 

§. 33 (47.). hisce ominibus [hoc reponendum ex Indice Er- 
ratorum p. 848 , 2-]. hic iterum ab operis peccatum est. excu- 
derunt enim omnibus , quum legendum sit ominibus [libri tan- 
tum non omnes istud omnibus praeferunt. sed omnia et omina 
jnnumeris locis permutari , multi ostenderunt ad Silii 9, 4. p, 
Drakenborch. 448. quibus adde Dukerum ad Livii 29. 10, 8, 
Tom. 9. p. 56. sq. et Drakenborch. ad Livii Epi£ 117, Tom. 14. 
p. 263.]. 



XX, 

IN ORATIONEM SECUNDAM CATILINARIAM. 

C. 2. §. 3 (4. Beck.). non modo invidia mea. sic legendum, 
non ut est in libris vulgatis, invidiae meae [sed vid. Muretum 
Commentariis ad h. L Tom. 2. p. 583. sq.j. 

§, 4 (6.). TONGILLUM MIHI EDUXIT QUEM AMARE IN PRAE (| P 696. 

texta coeperat publicium et munatium. vocern calumnia , quas a ' 
sopervacanea est, quamquarn reperitur in veteribus libris, ego 
funditus sustuli. si quis autem quaerat, unde orta sit, orta est 
ex ora libri, ad quam aliquis e regione huius loci, in quo M. 
Tullius ait Tongillum, quum esset puer, a Catilina fuisse ama- 
tum , ascripserat calumnia , significans scilicet, hoc esse orato- 
rie dictum potius quam vere. 

C. 3. §.5 (7.). itaque ego illum exercitum prae gallica- 
nis legionibus et noc delectu [quidni potius dilectu? vid. annot. 
ad II. de Orat. C. 9« §. 36.] quem in agro piceso et gallico 
q. metellus habuit. hunc locum et feliciter restituit Muretus , 
partim coniectura ductus , partim auctoritate veterura codicum. 
fretus , et erudite explicat [Comm. p. 584. sq. ]. itaque ei 
omnia assensus sum, praeterquam quod prae Gallicanis legio- 
nibus legendum potius putem , quam et Gallicanis. neque vero 
est , quod mibi in hac re antiquorum iibrorum auctoritas oppo- 
natur. nam in uno manu scripto eoque antiquissimo scriptum 
reperi pro Gallicanis , ex quo levi immutatione facta non du-^ 
bitavi facere prae t 

§• 6 (9-)- WAE ILLI VEHEMENTER ERRANT. hunC loCUm testeill 

producit Charisius Jibro 2. cap. de Coniunctione [p. Putsch. 202.]. 
producit et locum illam ex Rosciana [proRoscio Amerino c. 18. 
§. 50- p. Lambin. 23, 11.] , nae tu y Eruci , accusator esscs rt- 



218 DIONYSII LAMBiNI 

diculus. quem eundem profert et Diomedes libro 1. cap. 6., 
apud quem notandum est, ne uno eodemque modo scrlbi , quum 
affirmationem, negationem, probibitionem significat. et tamen 
certum est, non esse erratum typographi [vid.annot.adllI.de 
Orat. c. 31. §. 125.]. 

C. 4. §.6 (10.). SI ACCELERARE VOLENT AD VESPERUM CONSE- 

quentur. codices Memmiani babent ad vesperam. 

§. 7 (11.)» Q UIS GANEO QUIS IVEPOS QUIS ADULTER. profert 

hunc locum Nonius ad vocem ganeo [nes. 2, 387. p. Mercer. 
119, 12. omisit ille tamen quis nepos.]. 

C. 5. §• 9 (l3.). NEMO I!S SCENA LEVIOR ET JVEQUIOR. SCIO in 

omnibus fere libris manu scriptis et lapidibus antiquis boc no- 
men scribi cum dipbtbongo ae [ Vo.ss. Art. Gramm. 1 , 43. p. 
151. «scena an scaena scribas parum refert.« sed cf. Priscian. 

1. p. 561. G. 9. § 51. Tom. 1. p. Krehl. 47. «ponitur (;ae) pro 
»e longa ut oxt]V}j , scaena.u sic ibi scribendum.]. verumtamen 
usum scribendi populo concessi , scientiarn mibi reservavi, ut 
ait M. Tuilius [in Oratore C. 48. §. 160 p. 265, 25.]. 

C. 6. §. 13 (20.)- QUAESIVI QUID DUBITARET PROFICISCI EO QUO 

iampridem pararat. Charisius libro 2. profert bunc locum, ca- 
pite de Coniunctione [p. 'J02. cf. Diomedes p. 3S7.], sed paullo 
aliter, nempe sic, interrogavi, num dubitaret eo proficisci [Lam- 
Lino proficisci eo corrigenti assunt mei ad unum omnes, Gud. 

2. et Duisburg. , editt. Colon. et R.om. a. 1472. deinceps Gud. 
2. quo iampridem parasset 3 edit. Rom. a. 1472. quo iampridem 
pararet. vid. Acta Soc. Tiaiect. Tom. 4. p. 274.]. 

C. 10. §. 22 (34.). velis amictos non togis. hunc locum 
testem producit Nonius ad nomen toga [4, 463. p. Mercer. 406, 
17], quod docet dictum esse a tegendo [Beck. p. 428. »laxis 
ntogis lauti et delicati bomines utebantur. v. Ruben. 2. de Re 
Vest. 12.« in Thes. AA. Romm. Tom. 6. p. 1024. sq.]. 

C. 11 § 24 (36-). SCORTATORUM COHORTEM PRAETORIAM. lege 

scortorum , ut habent libri veteres [de meis cod. Duisburg. , nunc 
Bonnensis, et edit. Coloniensis habent, cohortem scortorum 
Praetoriam. Gruter. p. 463, 35. »ridiculus est Lambinus, ar- 
»bitratus utrumque retinendum, scortatorum ac scortorum. im- 
»mo eo ipso perierit omnis orationis lepos ac vis omnis. sed 
»quod opus est revelare hos monstrosos ?«]. 

Ibid. IAM VERO URBES COLONIARUM AC MUMCIPIORUM RESPON- 

debunt cATiLipfAE tumulis silvestribus. Muretus censet legendum 
vires coloniarum ac municipiorum , negatque Latine dici posse 
urbes coloniarum nec municipiarum. a qao dissentire in prae- 
senti non possum. idem testificatur, in libris antiquis infra scri- 
ptum esse cumulis i, ubi vuigati habent tuiuuiis [de meis cumulis, 
probatum Mureto, solus habet codex Duiaburgensis , et quae 
bunc codicem fere sequitur, editio Coloniensis. vocem tamen 
Catilinae ( vid, Beck. p. 430,} eqniclem omissam non memini. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P II, 219 

ceterum tumulus et cumulus passim confunduntur, cuius confu- 
sionis causa litterarum t et c similitudo est. vid. Drakenborch. 
ad Livii JO. 29, 18. Tom. 5. P. 2. p. 220. et Oudendorp. ad 
Caes. de B. G. 6. 17, 4. p. 309- et cfc annot. ad III. Accus. C, 
58. §. 132.J. 



XXI. 

IN TERTIAM CATILINARIAM. 

C. 1. §. 2 (3.). GLADIOS IN REM PUBLICAM DESTRICTOS. SIC le- 

gendum censet Adrianus Turnebus, non ut vulgo, districtos* 
et ita ubique reponendum [vid. Lambinum Commentariis Hora- 
tianis ad I. Carmm. 35 , 39. p. Francof. 84. E. F. P. 1. p. repet. 
nuper editionis 149-, et cf. disputata ab Drakenborchio ad Silii 
17, 164. p. 854. adde, quae VV. DD. congesserunt ad Livii 8« 
7, 20. Tom. 4. P.2. p.6l. sq. et ad 27.13,9. Tom. 8, p. 555. sq.j. 

C. 2. §. 5 (7-)« et g. pomtinum. sic scribendum , non Po/i- 
tinum neque Pomptinum. natn in boc posterius eodem errore 
ac vitio p illatum est , quo in calumpnia , dampno _, tempto, 
emptor, ademptus , consumptus , et similia [vid. Cortium ad Sal- 
lustii Catilin. 45, 1. p. 267. sq. contra Pomptinus ubique scri- 
(bendum existimabat Nic. Heinsius ad Silii 8, 381. p. 421. eum 
sequutus estDrakenborchius in Livio suo, quem vid. ad 2- 34, 4.]« 

Ibid. praesidio cum gladiis miseram. sic legendum, ut 
icenset Muretus, auctoritate veterum codicum fretus, ut sit mi- 
seram praesidio , et supra pr oxime in re publica [locum ita con- 
istitutam volebat Lambinus adeoque corrigendum p. 327, 4. et 
\ego ex praefectura Reatina complures delectos adolescentes , 
\quorum opera utor assidue in re publica > praesidio cum gladiis 
miseram. de meis plures sic babent, quorum opera utor assi- 
due in rei publicae ( id est, reip.~) praesidio. sola Romana a. 
1472- , quorum opera in re publica utor assidue.\ 

C. 4. §. 8 (11.)« TUM ILLE QUUM vix se ex magno timore 
RECREASSET DIXIT A P. LENTULO SE HABERE AD CATILINAM MANDATA 

et litteras. secutus sum libros vulgatos et lectionem receptam, 
tamquam probabilem et ferendam. placet mihi tamen magis an- 
tiqua, quamMuretus testatur se in manu scripto reperisse , quum 
se ex magno timore recepisset [vid. Beck. p. 448.]. 

C, 5. §. 10 (13.). ORARE UT ITEM illi facerent quae sibi 

legati eorum praecepissent. si hanc lectionem probabimns, quae 

jin omnibus libris et manu scriptis et vulgatis reperitur, sic 

eam interpretabimur ; ut item illi faqerent, videlicet senatus et 



220 DIONYSII LAMBINI 

populus Galloram, quae sibi , nempe senatni et popalo Gallo- 
ram, legati praecepissent 3 icl est, praescripsissent et faciendam 
esse ostendissent. sed Maretas censet legendam recepissent , ut 
sit hic Ciceronis sensus : quae sibi , nempe Lentulo, legati eo- 
rum recepissent , id esl , spopondissent et suo periculo promisis- 
sent. quod valde probo [mei libri consentiunt in praecepissent, 
nec alterum illud recepissent , probatum Lambino , me legere 
memini in codioe Duisburgensi, quem denuo pertractavi.]. 

G. 6. §. 14 (21.)- IN Q« magium chilonem. secutus sum Fr. 
Sylvii coniecturam, quam et Muretus probat [ Comm. ad h. 1. 
p. 624.]. nam manu scripti et vulgati mendose habent in Q, 
Manlium Chiloncm [cf. aunotata a Beck. ad h. 1. p. 457.]. 



XXII. 

m QUARTAM CATILINARIAM. 

C. 1. §. 2 (3 Beck. ). haec sedes honoris sella curulis. 
Muretus testatur se in antiquo libro longe optimo ita scriptum 
reperisse, haec sedes honoris , id est sella curulis [ de meis sic 
habent cod. Duisbarg. et editio Coloniensis.]. unde suspicari 
possit aliquis hoc totum , id est sella curulis > esse adventicium 
et ex declaratione ad oram libri ascripta natum [sed vid. Beck. 
p. 482. et Orell. p. 39- , qai censet ampliandum , maxime pro- 
pter illud Livii 9. 46, 9- Tora. 5 P. 1. p. 383. , curulem af- 
ferri sellam eo iussit ac sede honoris sui anxios invidia 
inimicos spectavit.]. 

C. 2. §. 3 (5.). pro eo mihi Ac mereor. legendum putant 
docti quidam , mihi pro eo ac mereor. 

Ibid. NEQUE ENIM TURPIS MORS FORTI VIRO POTEST ACCIDERE. 

Quinctilianus [VI. Inst. Orat. C. 3. §. 109- Tom. 2. p. Spalding. 
023] legit gravis mors [ita solent ii, qui veterum loca memori- 
ter recitant. Vincentius Bellovacensis Spec. Hist. 7, 31. edit. 
pr. nequaquam turpis rnors viro forti polest accidere. contra 
Spec. Doctr. 5, 71. et 6, 113 item Nat. 32, 108. nequaquam 
viro forti turpis mors accidere potest. codices Gud. 2. etDuis-i 
burg. , tum edit. Coloniensis, nam neque turpis mors.]. 

C. 4. §. 7 (11.). II puwcto temporis frui vita. corri.ge, 
punctum temporis [et sic correctum in Indice Erratorum p. 8^8. 
de meis nulli babent puncto cod. Duisb. edd. CoJon, et Rom. 
a. 1472. per punctum repraesentant.]. 

§. 8 (13.). HORRIBILES CUSTODIAS CIRCUMDAT ET DLGWAS SCE- 

lere homisum perditqrum» sic est interpungendum ac distin- 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 221 



guendam [post perditorum, ut sancit ad sequentia referatur], 
et praeterea dignas legendum s littera addita , non digna [cod. 
Daisbarg. et edit. Coloniensis, et digna hominum perditorum 
sceiere.]. paallo ante nostri libri habent municipiis > ubi vul- 
gati municipibus [tuetur hoc ipsum codex Gud. 2., alterum ha- 
bent cod. Duisburg. ed. Coloniensis et Rom. a, 1472.]. 

C. 5. §. 9 (16.). extr. intellectum est quid intersit inter 

LEVITATEM CONCIONATORUM ET ANIMUM VERE POPULAREM SALUTI PO- 

puli consulentem. legendum fortasse est inter lenitatem ^ ut in- 
telligamus eum significare, non esse hoc tempore Jenitati Jo- 
cum, et lenitatem in tam atroci facinore esse vituperandam. 
sic infra 18. post versibus [p. 333, 35. c. 6. §. 11.], atque ob- 
lineho , eam multo leniorem fuisse [ in lenitatem proclivi errore 
Je meis conspirant codd. Gud. 2. Duisburg. et edit. Coloniensis, 
jed vid. Beck. p. 402,]. 

C. 6. §. 12 (23.). SUPPLICIUM DE servo non QUAM ACERBISSI- 
mum sumpserit. sic hunc locum emendavi addita negatione , 
quae deerat, idque ex Lactantio lib. 1. de Ira Dei cap. 17. sic 
autem ille , quid , si fiant illa 3 quae a Cicerone dicuntur? et- 
enim quae ro , si quis paterfamilias liberis suis a, 
servo interfectis, uxore occisa, incensa dqmo % 
supplicium d e servo nunquam acerbissimum sum- 
pseritj ulrum is clemens ac misericors, an inhuma- 
nus et cr udelis simus esse videaturl ex nunquam igi- 
tur, quod est apud Lactantium corruptum, facio non quam , 
quae sine dubio vera et recta scriptura est. praeterea servo 
reposui, ut est apud eundem, quum libri omnes habeant servis. 
nunc huius loci sententia ita plana et aperta est, ut expiica- 
tione neque mea neque cuiusquam egeat. nam quod eam Mu- 
retus secus explicat , non horninis, sed vitiosae scripturae culpa 
est [iJlud non quam acerbissimum egregie firmat cod. Gud. 2. 
de servo tuetur idem cum Duisburg. et edit. Coloniensi.]. 

§. 13 (25.). in carcere necatum esse dixit ita hunc lo- 
cum restituit Sebastianus Corradus Commentariis in Brutum, 
quanquam sine auctoritate librorum manu scriptorum, quem 
secutus est Muretus, eiusque coniecturam antiquorum libroruhi 
testimonio confirmat [mei ad unum omnes necatum^ quod con- 
iecerat Corradus, non necandum praeferunt.], 

Ibid. vereamini censeo. fortasse Jegendum est, vereamini^ 
credo [cf. Beck. p. 501.]. 

C. 8- §. 17 (33.). FREQUENTIA CIVIUM SUSTINETUR. CodeX 

Memmianus habet, sustentatur [est hoc etiam in meis , Gud. % 
Duisburg. editt, Colon. et Adamiana a. 1472.]. 



222 DIONYSII LAMBINI 



XXIIL 

IN ORATIONEM PRO L. LICINIO MURENA. 

C. 1. §. 1. UT EA RES MIHI MAGISTRATUIQUE MEO. CodeX 

Memmianus habet, mihi fides magistratuique meo ., unde quis 
suspicari possit legendum, mihi, fidti , magistratuique meo. 
[vid. quos laudavit ad h. 1. Orellius p. 49-]« idem infra habet, 
cum populi Romani voluntatibus , ubi vulgati habent, voluntate. 

lbid. ut eis quoque hominibus. sic habet idem liber, ubi 
Tulgati ut iis [vid. annot. ad Brut. C. 2. §. 9. et C. 54. §. 199]. 
idem infra [§. 2.] , tralata sit ad vos , ubi vulgati translata. 

C. 2. §. 3 (6. Beck.). cui res publica a me uno traditur 
sustinenda [sic dedit Lambinus p. contextus 336, 49 , alterum, 
a me una , posuit in lemmate.]. videtur legendum, a me uno. 

§. 4 (8.)- VERUM ETIAM PROVIDERE QUID FUTURUM SIT. qui- 

dam legendum putant praevidere , a quibus dissentio. nam no- 
tat quodam loco Asconius, et alii locupletes auctores Latinita- 
tis, pro valere interdum in iunctura idem , quod prae. 

C. 3. §. 6 (10.). negat esse eiusdem severitatis cato. as- 
sentior Hotomano [Observatt. 2,11.], deesse in libris vulgatis 
vocem Cato , post nomen severitatis [Beck. p. 526. » at illud 
«nomen ex antecedentibus non difficulter subintelligitur.»]. 

C. 4. §. 9 (16.). NIMIRUM HAEC CAUSA EST EIUSMODI QUAM 
NEC INDUSTRIUS NEC MISERICORS NEC OFFICIOSUS DESERERE POSSIT. 

sic erat in libris vulgatis , quam nec industrius, quam nec mi- 
sericors. ego hoc quam _, quod est ante nec misericors , de me- 
dio sustuli. 

C. 6. §. 13 (24.). AUT EX SCUERARUM ALIQUO CONVIVIO. S1*C 

reposui coniectura ductus, quum libri et vulgati et manu scri- 
pti omnes habeant convicio. non est autem scurrarum convi- 
ciari , sed in conviviis salse et facete et urbane in aliquem 
dicere. 

Ibid. sed conspicere. quidam legi volunt considerare. 

Ibid. tempestivi convivii. sic legendurn, non intempestivi, 
ut quidam indocti reposuerunt, neque id uno loco, sed pluri- 
bus. tempestiva autem convivia dicebantur, quae certo diei 
tempore agitabantur, erantque apparatiora et in multam noctem 
producebantur, et adhibebantur plures convivae. idem pro Ar- 
chia Poeta [p. 388, 12. id est C. 6. §. 13.], quare quis tandem 
me reprehendat , aut quis mihi iure succenseat , si , quantum ce- 
teris ad suas res obeundas j quantum ad festos dies lucforum 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 223 

celebrandos , quantum ad alias voluptates et ad ipsam requiem 
animi et corporis conceditur temporis , quantum alii tribuunt 
tempestivis conviviis , quantum denique aleae , quantum pilae, 
tantum mihi egomet ad haec studia recolenda sumpsero ? ideni 
in Catone Maiore [p. 412, 19. nobis c. 14. §. 46.], ego vero pro- 
pter sermonis delectationem tempestivis conviviis delector , nec 
cum aequalibus solum , qui pauci admodum restantj sed cum 
vestra etiam aetate atque vobiscum. sic autem habent tibri ve- 
teres, quomodo edendum curavimus [de discrimine convivii tem~ 
pestivi et intempestivi (sic enim vocant suo j non Latinorum 
veterum more) post Adrianum Turnebum Adverss. 6 , 16. plura 
congessit Lipsius in Excursu A. ad Taciti Ann. 14, 2. Tom. 2. 
p. Oberlin. 818- sqq. verum intempestiva convivia nulla extare 
apud veteres docuit Salmasius ad Vopisci FJorianum e, 6. p. 631. 
sqq. cf. Gesner. Thes. L. L. v. tempestivus Vol. 4. p. 743, 89-]. 

Ibid. non comissatio. sic legendum, non ut vulgo, co- 
messatio. id quod iam pridem docuimus. sed praeterquam quod 
ratio comissatio flagitat, eliam liber manu scriptus confirmat, 
in quo scriptum reperi comisatio [v. annotata ad III. de Orat. 
c. 41. §• 164. et ad Ili. Accus. c. 12. §.31.]. 

C. 7. §• 15 ( 29.)- FACIS UT RURSUS PLEBES IN AVENTINUM SE- 

vocanda esse videatur. sic habet idem liber, neque dubium 
est, quin ita legendum sit. ita enim veteres , eos dico qui ae- 
tate Ciceronis vixerunt, loquebantur [vid. Voss. de Analogia 
2, 20. p. 347.]. 

C. 8. §. 18 (34.). quaesturam una petiit et sum ego factus 
prior. Hotomanus libro 1. Observationum capite 37. [adde 2, 12.]. 
putat hunc locum versibus aliquot esse mutilatum , in quibus de 
Comitiorum consuetudine et renunciationis gradibus agebatur. 
oroxima enim illa, pares dignitate Jiant, non habere qcto refe- 
cantur, et illis , unus autem solus primus possit obtinere , perspi- 
cue vocem gradus deesse, sed fallitur. jj nihil enim deest^p.eoj, 
neque quicquam de Comitiorum consuetudine et renunciationis a. 
tradibus agebatur. hoc sic paucis ostendere libet. ex eo quod 
Quaestor esset factus prior quamMurena, volebat effici Servius, 
»e dignitate esse superiorem. negat hoc ex eo consequi Cicero, 
hoc modo. fieri potest, ut multi fiant sive Quaestores sive Prae- 
jtores pares dignitate , et tamen necesse est , unum solumque 
primum renunciari , quia , inquit, renunciatio gradus habeat, 
'dignitas autem non habeat. quod autem dicit idem Hotomanus, 
(n voce unus subinteiligi gradus , nae ille vehementer errat. 
nam ad personam refertur, non ad gradum. et ut \o illis, 
yuam multi Jiant j subintelligendum Quaestores scilicet, sic in 
boc unus petitor, scilicet solus primus Quaesturam possit obtinere. 

C. 9. §. 21 (39). afueris tamdiu. sic habet liber rnana 
?criptus Memmianus, quem sequor. afueris autem valet abfue- 
ris [vide Annotata ad Brut. c. 80. §. 276. Orat. c. 47. §. 153. 
r. Accus. c. 51. §. 135.]. 



224 DIONYSII LAMBINI 

§. 22 (40.). Qui potest dubitari. idem liber habet, quis 
potest dubitare? ego tamen nihil muto. 

C. 12. §. 26 (^9.). TRANSIT AD EUM IURIS CONSULTUS TIIHCI- 

]vis latini modo. Charisius libro 1. legit iureconsultus. ad eunt 
autem , videlicet a quo petebatur, qui sine iurisconsulto respon- 
tlere non possit, transit a dextra ad laevarn et contra. 

Ibid. istam viam dico ite viam. sic legendum , et ita legit 
Priscianus libro 18. [pp. Putsch. 1168. et 1177. id est c. 20. §§. 
167. et 196. Tom. 2. pp. Krehl. 179- et 197], et item infra ire 
viam [ Beck. p. 547. «etiam hoc loco Olivetus e Lambinianis 
»affert ire.a sed Laemariana a. 1596., quae et ipsa in Lambi- 
xiianis habetur, istud ire in ordinem recepit.]. supra autem 
Hotomanus vocem praesentibus , quae in libris omnibus sequi- 
tur deinceps vocem superstitibus j delendam censet [cf. Scheller. 
Observatt. p. 92. sq.]. a quo partim dissentio, auctoritate Festi 
fretus [sub v. cf. Orell. ad h. 1. p. 57.] , qui docens , superstites 
testes praesentes significare, hoc affert testimonium, quod super~ 
stitibus praesentibus ii , inter quos controversia est , vindicias 
suraere iubentur : partim ei assentior, commotos his verbis Ser- 
vii ad illum locum Virgilii Aen. libro 3. [v. 339-] , superalne 
etvescilur aura? vsupcratne, vivit. sane nove dictum est et ca- 
»ret exemplo, ut pauca in Virgilio. alii dicunt, superat super- 
»stes est. sed superstcs praesentem significat, ut Cicero in Mu- 
3>reniana c. 12., suis utrisque. superstitibus , id est praesentibus 
[locus est Tom. 2. p.Burmann. 395.] « nam haec verba, id est 
praesentibus , non videntur esse Ciceronis. quem locum mihi 
indicavit Barnabas Brissonius. Antonius Augustinus autem putat 
legendum, virisque superstitibus, 

Ibid. sed anne tu dicis causa vindicaveris. sic est legen- 
dum. hoc primum. deinde, quid sit dicis causa, si cui forte 
ignotum est , ex Varrone [de L. L. 5, 7- p. 56, 27.] et nostrae 
aetatis iurisconsultis discendum [ vid. Beck. p. 548. sq. Oreli. 
p. 57. «egregia sane videbatur lectio , donec repertus est Gaius 
»L. 4. §. 16. p. 306. qui prior vindicavcrat , ila alterum inter- 
vrogabat ^ postulo , anne dicas , qua ex causavindi- 
c av en's. «]. 

§. 27. (52-) senes ad coemptioives faciendas. hi dicebantur 
senes coemptionales. M' Curius libro 7. Epp. ad M. Tullium 
Ciceronem [p. 81, 35. epist. 29.], ergo fructus est tuus, manci- 
pium illius. quod quidem si inter senes c o emptionales^ 
venale proscripseris _, egerit n&n multum [cf. Beck. p. 549« sq.]. 

C. 14. §. 30 (60.). tollitur e medio. liber manu scriptus 
habet, pdiitur [Ernest. p. 8i6, 55. «editt. pr. tollitur , usque 
»ad Lambinuni, qui e manu scripto pellitur edidit, ut est etiam 
»apud Gellium 20, 9.« dedi equidem ipsias Lambini manum , 
ignoratam Ernesto, summo viro. e Lambinianis quas vocant 
Laemariana a. 1596. , quae mihi ad manum est , alterum iiiud 



EMEJNDATIOJNfUM TULLIANARUM P. II. 225 

pellitur , codicis Memmiani, de quo dubitabat Ernestus, aucto- 
ritate firmatum, minime tamen Lambino vindicat, eius lectionis 
neseio quem auctorem laudat.]. 

C. 15. §.32 (65.). pugna excitatum. liber manu scriptus 
habet, pugna exetaceret. quae scriptura quid sibi velit, aut 
quid ex ea boni elici possit, ego non video. boc suspicor, ali- 
quid hic subesse vulneris [vide Beck. p. 557- sqj. 

C. 17- §. 36 (72). SUMMO INGENIO OPIBUS GRATIA NOBILITATE. 

i «ic restituit Hotomanus [Observatt. 2, 13.], quum in vulgatis 
Jibris legatur, ingenio , opera. 

Ibid. qfctr. sic haec comitiorum tempestas popularis. sic 
e S° £S3t&0^ seque dubium est , quin ita sit legendum. 

C.'fl. §• 37 (75.). extr. idem comitiis l. murenae praesto 

i fuit. libri vulgati habent, idem comes L. Murenae praesto fuit. 

plane mendose, nam comitiis Jegendum, ut censet Hotomanus. 

§. 58 (76.')» IMPERATORES ENIM COMITIIS CONSULARIBUS NON 

verborum interpretes deliguntur. libri scripti duo habent dili- 
gentur , unde coniicio legendum dileguntur , ut loquebantur olim 
boni scriptores [vide annotata ad II. de Orat. c. 9« §. 36.]. 

C. 19. §. 39 (78.). SED SI NOSMET IPSI QUI ET AB DELECTA- 

TIONE OMNI NEGOTIIS IMPEDIMUR ET IN IPSA OCCUPATIONE DELECTA- 

I TIOTNES ALIAS MULTAS HABERE POSSUMUS LUDIS TAMEN OBLECTAMUR ET 

DUCIMUR QUID TU ADMIRERE MULTITUDINEM INDOCTAM. etsi legen- 

duni censetHotomanus, non sed si, ut habent libri vulgati. sed 
quum in hoc fallitur, tum in eo , quod vult Jegi, qui nec ab 
delectatiqne omni negotiis impedimur. haec enim huius argu- 
menti vis est. si nos, qui et impedimur negotiis, quominus 
ullam delectationem consectemur aut capiamus , et in ipsis ne- 
gotiis multas alias delectationes habere possumus, quam quae e 
ludis percipiuntur, ludis tamen oblectamur: quid mirum est, 
indoctam multitudinem Judis delectari? sed si autem Jegendum 
est , quia adversatur superiori illi, si popuho ludorum magnificen- 
tia voluptati est. 

C. 20. §. 42 (82.). ET PROPE PARS CIVITATIS OFFENSA. qui- 

dam legi volunt, et prope dimidia pars civitatis offensa. sed 
primum nullum est Jiuius vocis in Jibris manu scriptis vestigium, 
deinde appellatione partis dimidia inteJiigitur [offensa, non of- 
fensa est, probatur Oreilio V. D. p. 63. correctionem Lambi- 
nianae repetitiones videntur ignorare ]. 

Ibid. dilectum in umbria. sic reperi scriptum in codice 
Memmiano. itaque non sum veritas sic ut ederetur iubere, quam- 
quam pro meo iure vel sine Jibrorum auctoritate poteram [vid. 
annot. ad h. 1. c. 18. §. 38.]. 

C. 21. §. 44 (86). quid ergo accept, - iniuriam persequi 
non placet. videtur sic potius Jegendum, ( 7 ? ergo acceptam 
iniuriam perseaui non placet ? 

15 



220 DIONYSII LAMBINI 

§. 45 (87.)« WESCIS TU ILLUM ACCUSATIONEM COGITARE ? SIC 

legendum est , non ut in libris vulgatis , scis tu illum accusa- 
tionem cogitare? atque ita loquitar in Planciana [ p. 451, 45« 
nobis c. 'll . §. 65.], qiiid? tu nescis , inquit , hunc Syracusis 
Quaestorem fuisse? et paullo post mentlose est in vuigatis, aut 
testatam rem abiiciunt, legendumque , aut totam rem abiiciunt. 

C.22. §.46 (90-). TU QUUM TE DE CURRICULO PETITIONIS DE- 

FLEXisses. liber vetus habet, tu non te de curriculo petitionis 
[Orell. p. 6l. »om te ex meis sola editio 1534.» et Laemariana 
a. 15*6. omisit, nec puto equidem apparere voculam istarn ia 
iis editionibus, quas nulla satis idonea ratione Lambini nomine 
vocant. sed tamen margo repetitionis Lambinianae , qua utor, 
sic babet, nfortasse tu quum te de curriculo.ui. 

C. 23. §• 47. (92.). quid ergo iiaec quis TULiT. fortasse 
sic potius distinguendum, quid? ergo \\ haec quis tulit? paullo 
post legendum, quid? illa quae mea summa voluntate senatus 
frequens repudiavit , mediocriter adversata tibi esse existimas? 
ut habent nonnulli libri, etiam impressi. 

§. 48 (94.). itaque IN 1ISDEM redus fere versor et quoad 
?OSSUM iudices occurro vestrae satietati. Hotomanns [Obser- 
vatt. 2, 13 ], ut est svazo/o;, hunc iocutn sine adiumento libro- 
rom anliquorum sic emendandum censet (nam vulgati mendose 
habent sapientiae~) , ego in codice Memmiano huius verae et 
rectae scripturae vestigia reperi. ita enim in eo scripturn est, 
vestrae sapietati. 

C. 24- §. 4(S. dum tu accusatioivem comparas. sic legendum 
potius, quam comparares [ sed v. JJeier. ad PVagmm. Oratt. p.27. 
comparares in ordinem recepit Lambinus p. edit. 345, 46.]. it. 
pro Milone [ p. 547, 47. nobis c. 10. §. 28.], dum se uxor , ut 
fit j comparat. 

§. 49 (96.). vallatum audacibus atque sicariis. audacibus 
et [atque?] sicariis perspicue rectum est [probatur etiam Bur- 
manno ad Petroniurn c. 8l. p. 520.]. 

Ibid. CIRCUMFLUENTEM COLONORUM ARRETINORUM et fesulano- 

BUM exercitu. sic est scriptum in eodem codice , et melius, 
quam ut est in vulgatis , circumfluente. et paullo post, perculsi 
Syllani temporis calamitaie [vid. annotata ad IV. Accus. c. 34. 
§. 75 ]. 

C. 25- §. 5l (98.). NON SE PURGAVIT SED I5DICAVIT ATQUE 

WDUiT. mirabilis hic quoque , et paene dicam divina Hotomani 
tvGxoyia iuit. nam quemadmodum coniecit hic esse legendum, 
ita sine uila dissimilitudine legitur in eodem codice, induit, 
non ut habent libri vulgati, innuit. 

C. 26. §. 52 (100. ). ET SPE ET CUPIDITATE ITfFLAMMATUM. 

quidam le«i volunt inflatum , ut supra [p. 345, 50. nobis c. 24. 
§. 49. cxtr.J, spe et promissis inflatum [Beck. p. 579. »Lambi- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 227 

»nus monet, nonnnllos legi velle inflatum , sibi nihil mutandnm 
»videri. qaod si quid mutandam sit , scribi posse , et spe in- 
nflatum et cupiditate inflammatum.a videntur haec desumpta e 
repetitionibus Lambinianis , quarurn quae publici ioris facta est 
a. 1596. Laemariana , istud et spe inflatum et cupiditate injlam- 
matum minime tamen Lambino aqceptum ferre videtur.]. ego 
nihil muto. 

C. 27. §. 56 (101.). WON QUI ODIO INIMICITIARUM AD ACCU- 
SANDUM SED QUI STUDIO ACCUSANDI AD INIMICITIAS DESCENDERINT. 

hic locus fuit mihi aliquando suspectus. quid est enim, odio 
inimicitiarum ad accusandum descendere? desistet ab aecusa- 
tione potius qui inimicitias oderit, quam accusabit. verumta» 
raen nihil mutandum. sic enirn locutus est etiam alibi [vid. 
Nizolium a Faccioiato castigatum p. 221, v. descendo.]. 

Ibid. extr. ut eius opes et ingenium praesidio multis etiam 

ALIENISSIMIS VIX CUIQUAM INIMICO EXITIO ESSE DEBERENT. Ut intel- 

ligat lector, quanta mihi vel gratia vel laus debeatur ob huius 
loci restitutionem , proponenda est lectio vulgata. talis igitur 
est, vix cuiquam inimicus esse deberet. qua quid primo aspectu 
integrius? sic est. falsa pleraque sunt veris proxima. quo fit, 
nt falsurn a vero discernere sit interdum difficillimum. sic au- 
item habet codex Memmianus , vix cuiquam inimico exmo esse 
deberet. aliquantisper haesi atque adeo aestuavi in hoc exmo, 
ifateor, neque primo potui veram scripturam elicere. tandern 
sententia Giceronis attentius considerata exitio , parva immuta- 
tione facta, pro exmo reposui , quam emendationem omnes lit- 
teris tinctos homines probaturos esse confido. 

C 28. §• 58 (107.). QUOD EST FIRMAMENTUM AC ROBUR. liber 

antiquus habet , fundamentum ac robur. ego tamen nihil muto. 

Ibid. extr. quanta in ipso imperio populi romani. vox 
ipso abest a codice antiquo. 

C 29. §. 60 (111.). UT CORRIGENDUS POTIUS QUAM LEVITER 

inflectendus esse videare. sic est Jegendum , et ita habet codex 
manu scriptus [ Beck. p. 585. »leviter restituit Lambjnus , quarn- 
»quam et leniter infleclere dici posset, asperitati corrigentis 
oppositum.u]. 

C. 20. §• 62 (114). DIXISTI QUIPPE FIXUM ET STATUTUM EST. 

sic restitueram annis ante duodecim. idem nunc indicio meo 
valde delector, quum id video jveteris codicis auctoritate com- 
probari. supra autem, paullo ante [ p. 348, 4. nobis c. 21. §. 6l.], 
quis non videt esse legendum, quae [et] mihi et vobis nota et 
iucunda sunt ^ non ut est in libris voigatis, iudicanda? non 
lenim hi iudices sedent , ut iudicent de studiis humanitatis. 

C. 31. §. 64 (117). QUUM IN EIUSDEM ANNI CUSTODIA TE AT- 

que l. murenam fortuna posuisset. idem codex habet, in eius- 
dem anni custodiam. quod fortasse rectum est. 



228 DIONYSII LAMBINI 

Ibid. QUOD ATROCITER IN SENATU DIXISTI AUT NON DIXISSES 
AUT SI POTUISSES MITIOREM iN PARTEM INTERPRETARERE. haeC huiuS 

loci restitutio tota Hotomani est [Observatt. 2,12.]. neque 
tanien dubiam cuiquam debet esse , quin sit recta et probanda. 

§. 65 (118.). UT QUUM AD ULTIMUM ANIMO CONTENDISSEMUS IBI 

tamen ubi oporteret non consisteremus. hic unum aut alterum 
desiderari versum putat Hotomanus , ego non puto. induxit eum 
negatio omissa a librario ante verbum consisteremus , propter si- 
militudinem scilicet, litterarum. sententia autem haec est. Stoici 
fines officiorum longius, quam natura vellet , protulerunt, adeo 
ut, quum ad ultimum j id est ad finem officii a Stoicis constitu- 
tum , pervenissemus seu conlendissemus , in eo tamen ubi opor- 
teret, id est in offieio non cousisteremus j .sed extra et ultra 
officii fines procurreremus. atqui sunt certi officiorum fines, 
quos ultra citraque nequit consistere rectumj inquit Flaccus [ I. 
Satirr. 1, 107.]. ego idem qui hic ab Hotomano dissentio , hoc 
ei assentior, quod paullo post sic legendum putat, sed tamen, 
est etiam in dissolvenda severitatc laus uliqua humanitatis* 

Ibid. ENIMVEBO NISI SENTE^TIAM SENTENTIA ALI\ VICERIT ME- 

lior. vocem sententiam a librario omissam , in codice manu 
scripto repertam, reposui. 

C. 32. §. 67 (122.). QUOD LEGE TOENIERIM POENIVI AMBITUM. 

nihil hic meum est. quicquid est, codicis veteris est. poenire 
autem , et moerij et moenera , et immoene , et multa alia pro 
punire , muri j munera, immurie, dixisse veteres et docent gram- 
matici veteres, et ego admonui in Commentariis Lucretianis 
[quum alibi tum ad 1, 33. vide annotata ad II. Herenn. c. 23. 
§. 35.]. 

Ibid. SI GLADIATORIBUS VULGO LOCUS TRIBUTIM. SIC habet 

codex vetus, et hoc idem venisse in mentem Hotomano vide- 
mus. congruit curn hoc loco alter il!e triginta septem circiter 
post versibus [p. 350, 7. nobis c. 34* §. 72.], at spectacula sunt 
tributim data et ad prandium vulgo vocaii. aJiquot post versi- 
bus [c. 3't. §. 70.], ubi vul^o legitur promerendi aut proferendi, 
legendum promerendi aut rcferendi. 

C. 35. §• 73 (134.). NON SED MERCEDE MERCEDE CONVINCE. 

praeclare hunc locum restituit Hotomanus. 

Ibid. extr. nec si virgo vestalis huius PRoriNQUA et neces- 

SARIA LOCUM SUUM GLADIATORIBUS COHCESSIT RUIC ET ILLA PIE FECIT 

et nic a culpa non est remotus. hic negationem , quae est in 
p.698. vuigatis || ante et illa 3 alieno loco posita, ego in suum locum 
a. restitui , ibi , non est remotus* 

§. 74. (136). summam auctoritatem. legendum puto , tu 
summam auctoritatem, 

C 36. §. 77 (141.). SIN ETIAMSI NORIS TAMEN PER MONITOREM 
APPELLANDI SUNT CUR ANTE APPELLAS QUAM INSUSURRAVIT. hunC 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 229 

Jocum sane felieiter restitui, aliquantum adiutus a libris veteri- 
bus. et paullo post, ubi vulgati habent cur autem petis , vete- 
res cur ante pellis _, ego cur ante appellas reposui. quae scri- 
ptura ita plana et perspicua est, ut se ipsa declaret. 

C. 37. §. 78 (143.). clamo atque testor. sic habet liber 
Memmianus, non obtestor. idem paullo post, nusque eo L. Ca- 
tilina, ex quo feci non usque eo , quomodo sane dubio legen- 
dum est. 

§. 79 (146.). extr. duq cotjsules. sic habet liber vetus. 

j duo autem pro duos interdum dixerunt veteres. Virgilius [XI. 

Aeneid. 285, 6.], si duo praeterea tales Idaea tulisset Terra viros, 

et item saepe M. Tullius, ut alias admonuimus [ vide annotata 

ad I. Accus. c. 16. §. 42.]. 

§. 80. nolite arbitrari non mediocribus consiliis aut usi- 
tatis viis non lex improba fojv perniciosa largitio non auditum 

ALIQUANDO ALIQUOD MALUM REI PUBLICAE QUAERITUR. sic liabet CO- 

dex Memmianus, non [?] usitatis vitis > non lex improba , non 
perniciosa largitio > quemadmodum edendum curavi, nisi quod 
viis j quod est i.n vulgatis, retinui, pro quo fortasse reponendum 
vitiis. praeterea suspicabar initio, verba illa nolite arbitrari 
esse aliunde profecta. sed venit mihi postea in mentem, licere 
iretinere, ita tamen, ut separatim legantur [cf. annotata a Beckio 

IV. D. p 604. sq.]. 
C. 38. §. 8i (148.). IAM ENIM HESTERNA COTTCIONE INTOTfUIT 
VOX PERNICIOSA DESIGNATI TRIBUJNT COLLEGAE TUI. VOCem THbuni , 
quae est in libris vulgatis post designati^ sustuleram fretus au- 
ctoritate veteris codicis , in quo nullum est eius vestigium. sed 
mutata postea sententia eam retinui, ne quem nimis religiosum 
offenderem, testatus tamen non esse in libris scriptis. illud 
praeterea admonendus est iector, in eodem libro seriptum esse 
\designavit, non designati^ unde suspicor, etiarn vocem designati 
esse delendam, ut quae nata sit ex annotatione, quum ascri- 
psisset aliquis e regione huius loci designavit Clodium, seu de~ 
signatur Clodius. 

C. 39 §• 85 (156.). HUKC IAM QUI IMPEDITURI SINT PARATI 
SUJ\ T T ~'* '"' ILLA PESTIS IMMANIS IMPORTUNA CATILIKA PRORUMPET QUA 

poterit. sic legendum videtur potius , quam ut est in vulgatis, 
Catilinae. quin ut libere dicam quod sentio, vox Catilina 
fortasse aliena est, non Ciceronis, et ex annotatione nata. nam 
per irnmanera et importunam pestem Catilina describitur ac 
significatur. 

jbid. extr. et privatorum diligentia opprimentur. liber 
Memmianus habet confirmentur , plane mendose, quis negat? 
Sed verendum est, ne confirmentur a librario sit positum pro 
comprimentur. de quo iudicet lector eruditus. 

C. 41. §. 89 (163.). unde cum hoivore decesseris. sic habet 
codex Memmianus, neque dubium cuiquam esse debet, quia 
ita sit legendum. 



230 DIONYSII LAMBINI 

Ibid. REPETJTE EO ACCEDAT IPSE NUNCIUS SUAE CALAMITATIS. 

Jibri veteres habent, eo excidet. de' qua^scriptura iudicet lector 
eruditus. ego interea malim legi accedit, quam accedat [cf. 
annotata a Beck. p. 613. sq.]. 



XXIIIL 

IN ORATIONEM PRO L. VALERIO FLACCO. 

Magna pars emendationum huius orationis accepta referenda 
est codicibus Vaticanis et Gabrielis Faerni ingenio et diligen- 
tiae , cetera paitim Memmianis libris, partim nostris et aliorum 
quorundam coniecturis. 

C. 2. §. 4 <6. Beck.). AT IS QUIDEM OMNEM SUAM DE NOBIS \ 

potestatem tradidit voins. sic habet codex Memmianus, et ita 
legendum, non de bonis. 

C 3. §• 8 (12.). tmolites ille ficenus. sic emendat Adria- 
nus Turnebus [Adversarr. 30, 4.], coniectura ductus. 

Ibid. temperatissimum legatum. malim legi temperantissi- j 
mum [probatur et Garatonio temperantissimum , propterea quod ' 
a temperantia, quae in legato maxime laudatur, temperantissi- 
mus , non temperatissimus dicatur. et proclivi aduiodum errore 
a scriptoribus librariis in his verbis et similibus turbatum est, ;J 
partim addita nota , paitim dempta. monuit Drakenborcbius 
quum alibi, tum ad Livii 5. 48, 3. p. 392-]. 

C. 4. §.10 (16 ). extr. ivihil dixit quod eum laederet [sed 
pronomen delent Lambinianae repetitiones] quum cuperet. qui- 
dam in suis libris manu scriptis scriptum esse aiunt quem cupe- 
ret , et hanc scripturan? probant. ego banc vulgatam in libris 
Memmianis expressam reperi, et item Faernus in Vaticanis. 
neque video, quamobrem non sit omnibus modis retinenda. 

C. 5. §, 13 (20.). quem spero his rebus fore mag> t o usui et 
amicis et rei publicae. libri omnes manu scripti, etiam ipsi ■. 
Memmiani, habent^ quem spero his verbis [tuetur his rebusVe- 
trus Victorius VV. LL. 11 , 9]- Guido quidam Lollius putabat | 
legendum, quem spero aliis rebus [cff. Beck. ad h. 1. Tom. 4. p. 
14. Orell. p. 84.]. 

C. 7. §. 17 (27.). SED PROPE CUJSCTIS GEJfTIBUS ESITEBANT. 

sic legendum potius, quam eminebant. 

Ibid. id sutores et zonarii co^clamaru^t* nonnulli libri 
manu scripti habent, et coriarii conclamarunt. non probo [pla- 
cet tamen Turnebo Adversariis 30 , 4.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 231 

C. 8. §. 18 (29.)« spe largitionis. sic emendaram multis 
lam ante annis, sed mnlto magis nunc mea coniecfura delector, 
quum eam video codicis Memmiani auctoritate confirmari. nam 
in eis exernplis, quae faerant a Faerno ad libros Vaticanos 
emendata, legitur, ut in aiiis vuigatis, spe legationis. quod 
sine dubio mendosum est, mirorque, hunc Jocum a Faerno non 
esse correctum. neque enim rnihi persuadere poss>um , in Vati- 
canis legationis sciiptum fuisse [sed vide Ernestum, summum 
virum , p. 859 , 28.]. 

§. 19 (30.). iam nihil praeter spem. neque hunc locum 

iFaernus emendavit, sed eum emendate et recte scriptum in 

codice Memmiano vidi. nam speciem , quod est in vulgatis, 

corruptum est [vide Drakenborch. ad Livii 3« 9> 13. et qui ibi 

laudantur Tom. 2. P. 1. p. 90. sq.]. 

C. 14. §. 32 (50.). |J ab aeno in asiam, omnes libri manu 
scripti , etiam Memmianus, babent ab Eno , unde feci /4eno 9 
auctore Aclriano Turnebo [Adverss. 20, 28 ]• Aenus eniin Thra- 
ciae urbs. iege Stepbanum de Urbibus [p 44- sq.]. 

Ibld. QUI QUUM IN OMNES ASIAE CIVITATES PRO PORTIONE PE- 

cuniam descripsisset. sic hunc locum restituendurn censeo, sine 
dubio in vulgatis et manu scriptis corruptum. eius autem sen- 
tentia, ita emendata , planissiina et facillima est. 



C. 17. §. 40 (65-). qui de tabulis publicis recitat. Erri- 
cus Stepbanus ait, se in uno codice manu scripto legisse , quia 
qui de tabulis publicis recitat. 

Ibid. sed tamen iudicium FiERi videtur. sic legendum esse 
probant libri veteres , et pluribns verbis docet Faernus [e.deba- 
tur ante Faernum pro iudicioj errore librariorum tralaticio, 
indicium. vid. ad II. de Orat. c. 71- §• 289-1- iudicium fieri 
videtur _, inquit , id est habet speciem et simulacrum aliquod 
iudicii. paucis post versibus [§. 41], ubi vulgati libri habent 
efferretur _, veteres babent ecferretur , itaque legendum [et edi- 
dit Faernus, antiqui codicis auctoritatem secutus, in quo co- 
Idice sic fuit, quum haec ferentur siv e ferrentur. vid. Cort. ad 
Sallustii lugurth. 14, 11. p. 474. et cf. PareumLex. Crit. p. 398,1.]. 

§.41 (67.)- cuius mors te altqua relevavit. sie legen- 
dum est, non ut babent libri vulgati, aliqua ex parte. aliqua 
autein boc loco adverbiura est, ut docet Faernus [Beck. p. 43# 
»ita aliqua adverbialiter dici negat Graevius «]. 

Ibid. extr. totoque mithridattco crimine. s»c habent 
omnes , quos vidi, codices veteres , et item ii, quibus est usus 
Faernus. alii tamen reponunt testimonio. 

C. 19- §-44 (72.). cum civitate mihi res est acerbima et 
conficiendarum litterarum diligentissima. huius loci emendatio 
debetur codici manu scripto ex coenobio Divi Dionysii , etAdri- 
ano Turnebo [Adverss. 30, 4# vid. Ernest. p. 870» sq. annot. 62.]» 



232 DIONYSII LAMB13NI 

C. 21. §. 51 (83.)« ABDUXISTI TEMNO APOLLONIDEM [ SlC COITI- 

gendura fait Apolloniam , vel ex Indice Erratorum p. 848. J. ' 
in hoc nomine Apollonidem mendum subesse suspicor, et in 
Apollinidenses sive , ut fere semper habent manu scripti libri , 
Apollonidienses , pro quo quidam legi volunt Apollonienses et 
pro Apollonide Apollonia. ego iusseram excudi Apollonidem et 
Apollonidienses , quemadmodum habent libri omnes, quum prae- 
sertimPlinius Apollonidienses commemoret [5, 30. sect. 33. Tom. 
1. p. Harduin. 283, 12]. sed vel errarunt vel neglexerunt meum 
imperium operae. quare ubique repone Apollonidem et Apollo- 
nidienses [ utramque formamj et Apolloniam et Apollonidcm, 
usitatam esse docuit Garatonius ad h. 1.]. 

Ibld. PECUNIAM ADOLESCENTULO GRANDI FENORE FIDUCIA TAMEN 

accepta occupavisti. hunc totum locum doctissime declarat do- 
ctissimus Faernus. occupare pecuniam est collocare , inquitJNo- 
nius [4, 340. v. occupatus , p. Mercer. 356, 7.], id est fenori 
dare seu fenerari. accipere fiduciam est fundum aut aliam rem 
soli seu, ut appellant , immobilem ab aliquo mancipare seu ac- 
cipere ea lege , ut, quum ille repetat, ei remancipet. unde 
haec mancipatio fiduciaria appellatur, quia prornissio et fides 
restituendi interponitur. promissio autem illa nullis tabulis aut 
testimoniis erat confirmata, sed tota res erat eius qui accipie- 
bat , fidei credita et commissa. ex quo fiducia dicebatur. hic 
autem fundus ficluciarius fuerat loco hypothecae ab adolescente 
Lysania Deciano traditus ea lege (ut Decianus dicebat), ut, si 
pecunia ab eo fenori Lysaniae data ei ad diem non solveretur, 
fundus esset Deciani. quum igitur condicio evenisset, hoc est, 
pecunia Deciano non esset persoluta, dicebat Decianus , fidu- 
ciam esse commissam. 

C. 23. §. 54 (88.). exsiluerust procepes. sic Erricus Ste- 
phanus ex antiquo codice reponit, ubi vulgo legitur siluerunt 
[vid. Ernest. p. 876, 91. haerentem in insiluerunt } et Scheller. 
Observatt. p. 97. sq.]. 

§. 55 (89-). civitatis pudeivtis. quidam legi volunt, pru- 
dentis [vid. annotata ad III. Accus. c. 87. §. 200."]. 

C. 24. §■ 57 (91.). AVULSUM EST E> T IM PRAETER SPEM. SIC 

habet codex Memmianus , et ita legendum [edebatur ante Lam- 
hinum amissum pro avulso.]. 

Ibid. extr. annon idem quod pergami. sic legit Sylvius , et 
ita legendum videtur. 

C. 25. §• 60 (95). extr. mithridatem dominum. sic reposui, 
quum in codice veteri reperissem scriptum dm. Faerni autem 
lectio demum non placet [placuit tamen Garatonio. ]. quorsum 
enim hoc demuni? nunc autem bellum est orationis incremen- , 
tum , dominum , patrem > conservatorem, 

Ibid. illitm dionysum nysium evium bromium bacchum komi- 
^abant [itane? hoc enim voluit Lambinus, non illud quod nunc l ( 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 233 

legitur p. 364,3., illum Evium , Bromium , Nysium , Bacchum 

nominabant.]. sic est legendum, et ita seriptum est in libris 

antiquis. delenda autem est vox Liberum. non enim verisimile 

est, Graecos nominibus Romanis usos esse, sed Graecis potius. 

ad hunc Jocum illustrandum pertinent Plutarclii verba libro 1. 

i ^v/unootaxcov [Tom. 2. p. 624. A.], quem locum mihi Brissonius, 

iurisconsultus, indicavit, et tractat Muretus Variarum Lectio- 

num libro 1. capite 2. [Operurn Tom. 2. p. Ruhnken. 10. sqq."). 

JMi&oiduTtiv ds tov nolsprjoavTa c Pcopat'oig iv TOig dycootv, ovg 

I insTsXu , xai nolvcpayiag d&Xa Suvai xai noXvnooiag cpaoi. vi~ 

{nTJoaL d' avTOV upicpOTSQa xai oXcog nrslv nXuoTOV tcov xa& avTOv 

) dvdoconcov. 616 xai /liovvoov knixty&ijvai* id est, Milhridatem 

autem eum , qui cum Romanis bellum gessit , in his certaminibuSj 

) quae inibat et celebrabat, etiam edacitatis et bibacitatis prae- 

Imia proposuisse ferunt. in utraque re autem palmam tulisse j 

. et omnino plurimum suae aetatis hominum bibisse, quapropter et 

Dionysum esse cognomento dictum. affert aliam causam proba- 

biiiorem illius cognomenti idem Plutarcbus , nempe quod, quum 

bis fulmine tactus fuerit, integer et salvus incolumisque dis- 

i cesserit. sic Plutarcbus [1. 1. p. 624. B. j , ol Sh nolkoi av\ov 

\ ano tcov xsoavvofioXicov bpoiOTifca tov nddovg ngogijyoosvoav id 

[est, vulgus autem a fulminum ictibus propter similitudinem ca- 

\sus eum Dionysum nominavit [cf. Rubnken. ad Velleii Paterculi 

2. 82, 4. p. 344, sq.]. iam Nysius dictus est Bacchus a monte 

%sa. 

C. 26. §. 61 (97). DIGNITATI HORUM COMPONANT SUAM. SIC 

habent aliquot libri manu scripti, in hisMemmiani. componant 
H autem, id est comparent. tralatio a pari gladiatorum. op-V-^90 
ponunt scilicet suppositum ab iis est, qui illud componant non a ' 
intelligerent. Virgilius Tityro [Eci.l, 24.], sic parvis compo- 
nere magna solebam, 

§.62(98.). de quorum urbis possessione. omnes libri manu 
Iscripti Romani, ut testaturFaernus, habent possessione, et item 
Memmiani et Parisienses. quod interpretatur idem Faernus tu- 
tela. et recte. Horatius oda 26. Jibro 3. [vv. 9» sqq.], o quae 
beatam, diva _, tenes Cyprum et Memphin carentem Sithonia 
nive, regina. id est, ut Graeci dicunt, df,icpi^s^xag , d/Licpifiat- 
veig, s'x£ig [vid. Lambinum Commentariis ad h. 1. p, 198. E.]. 

§. 63 C100.). SED HAUD SCIO AN CUNCTIS GENTIBUS ANTEPONEN- 

dam dicam. libri vulgati habent iure dicam. iure non est in 
libris scriptis Romanis neque in Memmianis, eamque Faernus 
supervacaneam iudicat, cui assentimur. itaque delendam cura- 
vimus [de formulae haud scio an vi ac potestate affirmante adi 
Wopkensium Lectt. Tullianis 1,7. p. 35. sq. , sed castigatum 
cundem ab Handio V. D. p. rep. edit. 50. sq.]. 

C. 27. §> 64 (101.). non ut munitam coloniis illam GENTEM 
augeret sed ut obsessam teneret. vulgati libri habent , illam 
augeret gentem. Faernus testatur, vocem gcnlem in suis libris 



234 DIONYSII LAMBINI 

antiqnis non reperiri , neqae nos in Memmianis reperimus. non 
habent tamen illam augeret , sed illani generaret. quod quid 
sibi velit, iudicet lector ingeniosus et sagax. ego interea , illam 
gentem augeret , cxeudendum curavi [reliquam lectionis varie- 
tatem proposuit Beck. p. 66. sq. ] 

§. 65. (102.). AN VESTRUM HOC VETUS PROVERBIUM, VOX VetllS 

abest a codice Memmiano. 

C. 28. §. 66 ( 105.)- ob hoc crimen. quidam libri habent, 
ad hoc crimen ,~quod magis probo. 

§. 6S (103.). QUAESITUM ET PROLATUM PALAM NON NEGAS. S1*C 

esse scriptum in suis libris aliquot scriptis manu testatur Faer- 
nus, et nos item in Memmiano reperimus. pro quo Yulgati ha- 
bent probatum. 

Ibid. extr. pergami non multum f,] auri ratio constat. 
hunc locum emendata distinctione et interpunctione planum et 
illustrem reddidi. paollo post [§. 69 •], ubi libri vulgati babent, 
a iudicibus oratio avertitur, liber Memmianus habet convertitur* 
non placet. 

C. 29. §. 70 (110). sed tamen in pergameno. sic habent 
codices Memmiani. quod probo. 

§. 71 (111.). LITES TURPAE PRAETOR RO. ODIO EST. eX Codice 

Memmiano vocem Ro. addidi , quae necessaria est, qoamquani 
non Praetor Ro., sed po. lio. babet. unde coniicere possit ali- 
quis, Jegendum esse populus Romanus [cf. annotata ad IV. Ac- 
cus. c. 66. §. 149. et ad V. c. 13. § 31.]. 

Ibid. graecorum libertate gaudes. si sequamur auctorita- 
tem codicis coenobii D. Dionysii, legendum est levitate > quam 
scripturam probat Adrianus Turnebus. 

Ibid. apollonienses. lege Apollonidienses , ut habent libri 
manu scripti, quamquam iudicet iector [vid. annotata ad h. 1. 
C 21. §. 51]. 

Ibid extr. si iam te crassi agri delectabant. quidam 
scribunt Crassi, ego nihil muto. nam per crassos agros pin- 
gues et opimi significantor [ vid. Pareum Lex. Crit. p. 'J)\ , 1. [. 
nisi quis dicat, Crassum tales agros illo in loco [in Crustumino 
etCapinati, qui est tractus Etruriae fertilissimus ] habuisse [cf. 
Lambin. Comm. Horatianis ad I. Carmm. 31, 12. p. 76. C ]. 

C. 31. §. 76 (119.). clarissimum virum praesta^tissimum 

SAPIENTIA SINGULARI INGEMO MIHI CREDE LUDEBANT. legeildum for- 

tasse est , illudtbant. 

C. 3X §. 77 (120.). FLACCUM INIMICITIIS ET IRACUNDIA DECRE- 
VISSE DICIS ET VERO ADIUNGIS CAUSAS INIMICITIARUM QUOD PATRI L. 
FLACCI AEDILI CURULI PATER TUUS TRIBUNUS PL. DIEM DIXERIT. hic 

locus insanabilis erat sine ope codicum manu scriptorum. sic 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 235 

igitur ^mendovi atque ita edendum curavi, veteris scripturae 
vestigia secutus } Flaccum inimicitiis et iracundia incitatum 
decrevis.se dicis j et vero adiungis causas inimicitiarum , quod 
patri L. Flacci Aedili Curuli pater tuus Tribunus Pl. diem 
dixerit. docti quidam affirmant, se hoc modo scriptum repe- 
risse in libris antiquis, Flaccus vi et iniuria decrevit 3 motus 
paternis odiis ; vereque adiungis causas \inimicitiarum y et reli- 
qua. in quo praeter alia offendit me illud, vi et iniuria decre- 
vit, nam prJmum quid est , vi decrevit? deinde quis ita lo^ 
Iquitur, iniuria decrevit? iniuriam diceremus potius, atque ita 
M. Tullius loquitur in Oratione pro P. Quinctio [p. 12, 18. 
Snobis C. 21. §. 69.]. 

Ibid, extr. cur autem praetor te inimicum paternum iit 
consilium vocavit. sic restituit Antonius Augustinus Hispanus, 
et recte. Praelor autem , nempe hic Flaccus filius, oiim Tri- 
bunus militum, postea Praetor factus. ita refellentur levia 
argumenta quoriindam, qui hanc lectionem oppugnaverunt, et 
frustra. mirorque hoc illis in mentem venisse , quum aperte 
dicat postea Cicero, nunc accusamur ab iis , qui nobis in con- 
silio fuerunt. 

§. 78 (121.). * QUAS easdem mulieribus a me datas apud pa- 
taranos requisivit. locus desperatus sine auxilio librorum anti- 
quorum. quidam sic emendare conantur, quas eaedem mulieres 
a me datas apud Pataranos requisiverunt. 

§. 79(122«). AD HAEC PRAEDIA ETIAM INCENSA DEDICAVISTI. 

iquidam legi volunt, at haec praedia etiam incensa dedicavisti. 
jproxime autem incensa pro in censu reposui , atque ita legen- 
dum [sed vid. Lipsium VV. LL. 31. T. 1. p. Vesal. edit. 207.]. 
incensa porro, id est non censa [cf. Livium 1, 44. ibique VV. 
DD. p. 341., et 4. 8, 3. retulit et Pareus in suum Thesaurum, 
Lex.Crit. p. 590, 1.]. paullo ante lege Apollonidienses , et paullo 
post ab Apollonidiensibus , et versu 1. paginae proximae [p. 367, 1. 
C. 32. §. 80. , ubi legitur et Apolloniae et Romae] Apollonide 
seu Apollonidiae. 

§. $0. fin. eum maximam habiturum esse familtam. quae 
sequuntur, sumpta sunt ex antiquo codice, quum essent ad eius 
oram ab aliquo aliena manu e regione huius lacunae ascripta. 
quae quamvis dubium mihi esset , utrum sint Ciceronis necne, 
probavi tamen et appingenda curavi , ut hic locus saltem sen- 
tentiam aliquam probabilem et minus interruptam contineret 
[ea verba sunt haec , asterisco notata ab Lambino, p. 367? 8. 
responsum est > eius facta non videri. idem visum est postea 
Flaccoj quum rem cognosceretj itaque decrevit.]. 

C. 33. §. 81 (126.). sed defendam decianum qui tibi in 
suspicionem nullo suo delicto venit. coniectura P. Fabri Tolo- 
sani, Consiliarii Regii, approbata sic reposui, quum in libris 
omnibus legatur, scilicet defendam. 



236 DIONYSII LAMMM 

§, 82. QUOD ORNABAT FACETE LOCUM QUEM PREHETTDERAT. SIC 

reposui , quum libri omnes vulgati habeant facile. 

§. 83 (1270- extr, nunc facis suspicionem. fortasse legen- 
dum, iacis s uspicionem [vide annotata ad IIII. Herenn. C. 27- 
§. 37. et cf. Drakenborch. ad Livii 41. 4, 2, Tom. 11. p. 823.]. 

C. 34. § 86 (130.). SI HEREDITATEM IN PROVINCIA CREVERIT 

quum viderem ab omnibus libris ma || nu scriptis, et Memmia 
nis et B.omanis, teste Faerno, abesse negationem ante verbum 
reliquerit Oulgati enim libri habent, non reliquerit), ego ex relique 
rit feci creverit, quae coniectura placet Aurato, placet Turnebo, 
placetBrissonio, placet ipsi Memmio, cui non ? quid sit autem cer 
nere hereditatem y docet Varro libro 6. de LinguaLatina [6,5. p. 
81, 7-]. crevi valet constitui. itaque heres, quum constituit 
se heredcm esse , dicitur c ernere , et quum id fecit j cr e 
vis s e. 

C. 36. §. 91 (i37.)- EAM PECUKIAM QUAM CONFECERAT. Faer 

uus et Erricus Stephanus testantur scriptum esse traiecerat in 
omnibus libris manu scriptis, quibus usi sunt. ego item ir 
nostris vidi contraiecerat, unde mihi orta suspicio est, confece- 
rat fuisse primo depravatum, et ex. eo factum coniecerat [vid 
Manutium ad 12. Epp. 25. et cfF. ab Drakenborchio notata ad 
Livii 10. 6, 3. Tom. 5. P. 2. p. 48.]. deinde lectorem aliquem 
ascripsisse ad oram Jibri tra pro con ; deinde librarium dubi- 
tantem alium scripsisse contraiecerat , aliura traiecerat. si quis 
tamen traiecerat probabit, non repugnabo. est enim probabilis 
scriptura, et eam probat Faernus. hinc aulem dicta est iraie-] 
cticia pecunia [quae ab uno loco in alterum transfertur, sive 
permutatur]. licet etiam dicere , traiecerat [?] esse veram 
scripturam, sed aliud significare, quam quod putavit Faernas. I 

C. 37« §. 92 (139.)- AN ETIAM SCRIPSIT ORATU TUO. sic ha- 

bent codices quam Memmiani tum alii , sine ulla litura aut 
varietate. 

§. 9^ (141.). disputo et expostulo. sic restitui ex aucto- 
ritate codicum Memmianornm, quum in vulgatis legeretur dis- 
puto postremo , plane mendose [vid. Beck. p. 95.]. 

C. 38. §. 96 (143.). TvIMIAE PIETATIS ET SUMMI AMORIS IW 
FATRIAM VICISSIM l\ T OS POENAS SI ITA PLACET SUFFERAMUS. mendose 

in libris vuigatis legitur, si ita diis placet , nos vocem diis y 
quae abest a libris manu scriptis, sustulimus. infra autem, 
undecim post versibus [§-97.], ubi libri vulgati hahent si modo liber, 
ego, libros eosdem manu scriptos secutus, sit modo liber reposui. 

C. 39« §. 98 (146.). QUATTTA REI PUBLICAE CAUSA LAETITIA 
POPULI ROMAIU QUANTA GRATULATIO CONSECUTA EST. nillil muto. 

videtur enim mihi haec lectio probabilis et ferenda, verumta- 
irien scriptura vetus non est negligenda, quae talis est : quanta 
rei publicae causa laetitia populi Romani _, quanta gratulatione 
conservatus est? quam sic paullum immutarem : quanta rei 
publicae laetitia, quanta populi Romani gratulalione conser~ 
vatiia est ? 



EMENDATiONUM TULLIANARUM P. II. 237 



XXV. 

IN ORATIONEM PRO P. CORNELIO SYLLA. 

C. 1. §. 2. QUANTUM DE MEA AUCTORITATE DERIPUISSET. sic 

est legendum , et ita habet codex unus Memmianus manu scri- 
ptus. deripere autem idem valet, quodillud, quod snpra po- 
suit, detrahere [vide annotata ad IV. Accus. C. 50. §♦ 111. p. 
Lamb. 180, 43.]. 

C. 2. §. 5. quorum ego opera. codex manu scriptus habet, 
guorum ego ope. 

C. 3. §. 7. CUM QUIBUS IN CETERIS INTELLIGIS AFUISSE. SIC 

edendum curavi, a codice manu scripto admonitus, in quo est 
affuisse. affuisse autem dicebant veteres, non abfuisse ut saepe 
iam diximus [vid. annotata ad V. Accus. C. 51. §. 135. et ad Or. 
pro Murena C. 9. §. 21.]. 

C. 4. §. 11 C12. Beck.). lepido et tullo coss. liber manu 
scriptus habet, Lepido et Volcalio coss. ego tamen nihil muto, 
existiraans, hoc Volcatio natnm esse ex aliqua annotatione. 
nam horum Consulum cognomina dumtaxat ponuntur [vid. I. 
Catilin. C. 6. §. 15. p. 317, 40.]. quodsi praenomina quoque 
et nomina ponantur, erunt M, Aemilius Lepidus et L. Folca- 
•tius Tullus , qui Consules fuerunt anno ab Urbe condita 687. 
|[vid. Pigh. Ann. Romm. Tom. 3. p. 315. sq. nec desunt tamen 
jexempla nominis alterius Consulis, alterius cognominis positi, 
|ut h. 1. p. 379, 49- C. 20. §. 56. et habet usus loquendi non- 
inulla, quae populo reiinquenda videantur.]. 

C. 5. §. 14 (17 ). qui autronio afuerim. sic reperi scri- 
ptum in libris duobus manus scriptis , neque vero dubium est, 
quin ita sit legendum. afuerim autem id est abfuerim [pro 
Antronio dedi Autronio , idque auctore Lambino, qui sic repoi i 
iussit lnd. Erratorum p. 848.]. 

C. 7. §. 22 (24). extr. non esse hoc regnare quum verum 
dicas iuratis probare. sic hunc locum restitui coniectura du- 
ctus. sententia autem est aperta. hoc tibi, inquit, respondeo, 
quod ad testimonia attinet, non esse hoc regnare, quum verum 
dicas, iuratis probare ; id est, non esse hoc regnare, eum, qui 
verum dicat, iudicibus iuratis persuadere et probare : regnaret 
is, qui, quum falsa diceret, fidem faceret tamen, aut sibi falsa 
dicendo fidem habere iudices cogeret. 

§. 23 (27.). nemo curioni. liber antiquus habet, nemo 
Curio [Beck. p. 123. »ita Lambinus edidit ex antiquo codice.« 



233 DIONYSII LAMBINI 

nempe Curio, quum vetus lectio fuerit Curioni , servata in repe- 
titionibus Lambinianis .]. 

C. 9- §- 26 (34). extr. cuius vicarius qui velit esse inveniri 
ifEMO potest longe abest ab eo regni suspicio. sic hunc locum restitui, 
coniectura ductus, partim mutata distinctione [sic enim Lambi- 
nus p. 375, 22. tamen hoc regnum appellabitur ? cuius vicarius 
qui velit esse inveniri nerno potest , longe abest ab eo regni 
suspicio. illud tamenne, probatum Orellio p. 121., habet margo 
repetitionum Lambinianarum, non ipse Lambinus.], partim hoc 
addito ab eo , quod scilicet a librario fuerat omissum propter 
similitudinem vocis sequentis. quodsi quis legi maiit, longe 
abest is a regni suspicione, aeque probabo. 

C. 10. §. 31 (40.). QUOD TAMEN tribunus pl. facit is [hoc 
addidi ex Indice Erratorum p. 848.] QUi unus videtur ex illis 
ad lugendos coniuratos relictus. sic habent libri manu scripti, 
quos secutus sum, 

C. 11. §. 33 (42.). itaque attende iam torqu.vte quam ego 

UON DEFUGIAM AUCTORITATEM CONSULATUS MEI. sic habent libri 

vulgati, manu scripti autem , quam ego defugiam [ »quod est 
venustius. ironice dictum. u Ernest. p. 908, 34.] concinnior 
vero est antiqua , quum sit eadem sententia. significat enim se 
non defugere auctoritatem Consulatus sui , id est , non negare 
se auctorem esse earum rerum, quae in Consulatu ipsins gestae 
sunt. defugere enim auctoriiatem est negare, se auctorem fuisse. 
nos Galli dicimus desauouer. 

Ibid. QUINQUE ROMINIBUS COMPREHENSIS ATQUE CONFOSSIS. qUl- 

dam legi volunt, atque confessis. 

C. 12. §. 34- (45.). atque in || praetura fuisset. assensus 
sum Errico Stephano, qui haec verba loco suo mota iudicavit 
eaque in suum locum restituit. praeterea verba aliquot a li- 
brario errante bis scripta sustuli [ponam integrum locum p. 
Lambin. 376, 30. harum omnium rerum, quas ego in Consulatu 
pro communi salute suscepi et gessi , L. ille Torquatus _, quum 
esset meus contubernalis in Consulatu atque in Praetura fuisset, 
quum princeps , quum signifer esset iuventutis y auctor , adiutor, 
particeps extitit ; parens eius, homo amantissimus patriae , ma~ 
ocimi animi , summi consilii , singularis constantiae , quum esset 
aeger , tanien omnibus rebus iltis interfuit , nunquam est a me 
degressus , studio , consilio , auctoritate unus adiuvit plurimum, 
quum infirniitatem corporis animi virtute superaret. vid. Beck. 
p. 132. sq., in hoc falsum , quod dicit Lambinum haec verba 
delevisse, quum auctor j quum princeps , quum signifer esset 
iuventutis.]. 

C 13. §. 36 (53-)- AB ALLOBROGIBUS NOMINATUM SYLLAM ESSE 
DICIS QUIS NEGAT AT VIDE QUEMADMODUM NOMINATUS SIT. inter 

hoc, quis negat ? et hoc , at vide j duas voces [Syllae indi- 
cium] interiectas et ex annotatione natas , atque in contextum 
orationis temere coniectas, ego olim, coniectura ductus, sustu- 






EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 239 

leram ac deleveram. quas Erricum Stephanum in vetere~codice 
non reperisse postea cognovi, 

§. 39- (510* in iNDicirs et quaestionibus. Erricus Siephanus 
existimat legendum, in iudiciis et quaestionibus , quum libri 
vulgati habeant in indiciis. qaod item mihi iam pridem in. 
mentem venerat [cf. annotata ad Orationem pro Flacco G. 17. 
§. 40.] 

C. 14. §. 40. (53.) AIT ME ALITER AC DICTUM EST IN TABULA9 

publicas retulisse. fortasse legendum, ait me aliter , atque 
indicatum est , in tabulas publicas retulisse, nt infra novem 
post versibus [§. 41.], aliter indicata haec esse diceret. nihit 
tamen mutare ausus sum, et in hoc dictum est subintelligo, ab 
indicibus. omnino indicatum est magis placet. 

Ibid. VOS ME AB OMNIBUS CETERIS COGITATIONIBUS AD UIVAM 

salutem rei publicae contulistis. quidam sine auctoritate ullius 
Jibri veteris legi volunt compulistis [cf. Drakenborch ad Livii 
5. 28, 7]. quod probo. verumtamen nihil muto [Beck. p. 138. 
»nonnulli apud Lambinum legi iusserunt compulislis , ipse Lam- 
»binus, si quid mutandum esset, maluit transtulistis.«]. 

(§. 42. (55.). CREDO esse neminem qui his omnibus aut vere 
REFEHENDIS AUT SCRIBENDIS PUTET FIDEM DILIGENTI AM INGENIUM DE- 

fuisse. a quibusdam libris antiquis abest aut scribendis , iti 
eisque ita legitur, vere referendis fidem put.et aut ingenium 
defuisse , in aliis, fidem [putet?] aut di/igentiam defiiisse [vide 
omnino notata a Beckio V. D. p.139. sq.]. 

C. 15. §. 42(56). DIVISI TOTI ITALIAE DIVISI IN OMNES PRO- 

vincias. placet mihi Memmii coniectura, arbitrantis legendum, 
dimisi in qmnes provincias. 

C. 17. §. 48. (64 ). extr. nec defendere quem velis. sic rcposui 
libris omnibus invitis, in quibus legitur mendose , ac defendere 
quem velis. 

§. 49 (65.). AT vero quum honos agebatur ampltssimus famt- 
liae vestrae. sic est in codice manu scripto Memmiano, et ita 
sine dubio legendum. 

C. 18. §. 50 (67.). extr. et satis idoneum officii iudicem 
posui te. sic emendavi coniectura ductus. posui autem , id est 
statui. 

C. 19- §.54 (72.). at empta est familia. sic reposui re- 
clamantibus libris omnibus , quos quidem vidt rim. obiiciebant 
enim adversarii V. Syllae , emptam esse gladiatorum familiam 
^er simulationem munerum, quae L. Syila Faustus populo da- 
turus esset. sic infra paullo post , nec opinante Fausto , quum 
is neque sciret neque vellet , familia est comparata. sed quid 
eam confirmare opus est , quum Erricus Stephanus se ita scri- 
ptum reperisse in codice manu scripto asseveret? 

Ibid. UTIN\M quidem haec ipsa non modo iniquorum invi- 
diae sed et aequorum expectationi satisfacere posset. liber manu 



2'JO DIONYSII LAMBINI 

seriptus Memmianus habet , iniquorum invidia esset , plane men- 
dose. cur igitur hanc scripturam antiquam propono? nt videat 
lector, in hac ipsa antiqua depravata esse rectae et verae le- 
ctionis vestigia. narn in invidia esset , si litteras spectes et 
syilabis mutatis nnam de verbo esset detrahas , reperies invidiae 
set. iam vero veteres librarios scripsisse set per t, non ut nos 
sed per d, constat inter omnes. ex his autem scripturae veter- 
ris vestigiis videtur ita legendum, non modo iniquorum invidiae 
sed aequorum expectationi satisfacere posset [sic Lambinus, 
hoc quidem Ioco, non modo _, sed _, et ita ijlum voluisse omnino 
suspicor. alterum, non modo , sed et , p. 379 , 39- positum, et 
Lambinus praetermisit in Indice Erratorum p. 8^8., et retinue- 
runt Lambinianae repetitiones.J. 

§. 55 (74.) at praefuit familiae. dele hic nomen Cor- 
nelius , quod est in iibris vuigatis et subinteiiige , P. Sylla. 
nam quamvis Syllae Corneiii sint, nomen Corneiii tamen, quod 
huc ab aliquo indocto iilatum est , et supervacaneum est et 
sententiam obscurat. 

C 20. §. 56 (75). AC PROFECTUS EST NON MODO OB CAUSAM 
SED ETIAM NECESSARIAM CAUSAM MAGNAE PECUNIAE RATIONE CUM MAU- 

ritaniae rege coiNTRACTA. quum in libris manu scriptis Memrni- 
anis reperissem scriptum, magna pecuniae ratione , ego , levi 
immutatione facta , magnae pecuniae ratione edendum curavi. 

§.57(770« si in hispaniam turbatum isset. sic habent libri 
veteres , praeclare , si conferas cum lectione vulgata , si in 
Hispania turbatum esset. codici autem Memmiano huius loci 
restitutio accepta referenda est [Beck. p. 153. »nec Lambinus 
»recepit , et Manutius improbavit. Olivetus tamen e Lambinia- 
»nis affert, in Hispaniam turbatum isset.u non habet Laema- 
riana a. 1596. nec reliquas habere puto.]. 

Ibid. ut quem in secundis rebus. dii malefaciant semido- 
ctis istis , qui quae non intelligunt inquinant, et sincera vasa, ut 
aiunt, incrustant. quod quum saepe et multis iocis factitarunt, 
tum hoc loco. nam haec verba , verisimile nan est [suspecta 
Lambino et Orat pro Roscio Amerino C. 41. §. 121. p. 33, 7. 
et IV. Accus. C. 6. §. 11- p. 162, 3. vide eundem ad Oratio- 
nem pro Sextio C. 36. §. 78. p. contextns 473, 16.], ex eorum 
officina nata sunt. sic cnim currit oratio et sententia: an in 
tantis rebus , tam novis consiliis , tam periculosis > tam turbulen- 
tis hominem amantissimum sui,familiarissimum, coniunctissimum 
qfficiis , usu , consuetudine dimittendum a se arbitraretur ? 
ut , quem in secundis rebus , quem in otio secum semper ha- 
huisset , hunc in adversis et in eo tumultu _, quem ipse compa- 
rabat j ab se dimitteret? 

C. 21. §. 60 (81.). iam vero quod subiicit. liber manu 
scriptus habet , quod obiicit. ego tamen nihil muto. 



EMENDATIOITOM TULLIANARUM P, II. 241 

§. 16 (82.)« extr. qiti ita de ambitione et de suffragiis 
suis cum colonis dissenserunt. idem liber habet, qui ita de 
ambulatione , quod quid sibi velit, nescio. 

C. 22. §. 63 (85-). PRLMUM CAECILIUS QUI FRATRIS calamita- 
TEM LEVARE POENA LEGIS 3IITIGANDA VOLUERIT LAUDEM MERETUR 
DELNDE CAECILIUM QUI ID PROMULGARIT IN QUO RES IUDICATAS VIDE- 
BATUR VOLUISSE RESCIKDERE UT STLLA RESTITUERETUR SYLLA RECTE 

xeprehendit. duo fere versns fuerant a scriptore librario omissi, 
juos ego partim coniectura ductus, partim ab antiquis libris 
idiutus , repraesentavi. errans scilicet Jibrarius in norninibus 
Oaecilius et Caecilium, a Caecilius ad Caecilium transilierat, 
it ita versum unum integrum omiserat , quem restituimus. 

Ibid. SED POENAM AMBITUS AUFEREBAT QUAE FUERAT NUPER 

uPERioRiBus legibus constituta. sic habent libri manu scripti 
Hemmiani, et item is , quo est usus Erricus Stephanus [proba- 
it emendationem Lambinus quum Ferratio Epp. p. 298., tum 
W. Aug. Woliio , criticorum principi, ad Orationes Quattuor, 
[uae vulgo feruntur Ciceronis, p. 198. cf. annotata ab Orellio 
>. 132.]. 

C. 23. §. 65 (90.). EX ILLO TEMPORE L. CAECILIUS MULTA E RE 

ublica egit. sic emendat Erricas Stephanus, plane ingeniose 
t erudite. 

C. 25. §. 70 (96 ). cuius aures unquam hoc respuerunt 

ONATUM || ESSE HOMINEM USQUE A PUERITIA NON SOLUM INTEMPE- 
ANTIA ET SCELERE SED ETIAM CONSUETUDINE ET STUDIO IN OMNI FLA- 

itio stupro caede versatum. sic est legendum , neque quic- 
uam est mutandum, et falluntur, qui contaminatum legi vo- 
mt. sententia enim aperta est : cuius aures unquam respue- 
unt hoc esse conatum CatiJinam? id est , coniurasse ? quippe 
ominem usque a pueritia non solum intemperantia et scelere, 
;d etiam consuetudine et studio in omni flagitio, stupro, caede 
ersatum. 

C. 27. §. 75 (104-.). NON CADIT NON INQUAM CADIT IN HOS 
ORES NON IN HUNC PUDOREM NON IN HANC VITAM NON IN HUNC 

ominem ista susptcio. sic reposui, fidem Errici Stephani secu- 
is, qui se ita scriptum reperisse testatur. 

§. 76. (106.). extr. neque enim est quisquam qui arbitretur 

,LIS INCLUSIS IN RE PUBLICA PESTIBUS DIUTIUS HOC IMPERIUM STARE 

dtuisse. Jiber manu scriptus non habet vocem imperium , et 
ro hoc habet haec , ut fortasse ita sit legendum , diutius haea 
are potuisse. haec autem dstycrmwg templa deorum, aedificia 
[iblica et privata, id est urbem ipsam. 

C. 28. §. 79 (110.). obstruite perfugio improborum. sic est 
gendum, obstruite perfugio , id est , quasi murum struite ad- 
jrsus perfugium improboium, ne se vita ante acta defendere 
ieant. contra munite arcem bonorum, ut ad vitam ante actam 
ri boni, accusati et falsis criminibus in iudicium vocati, tan- 
lam iu arcern firmam uc munitam confugiant. 

16 



242 DIONYSII LAMBINI 

C. 29« §. 81 (113.). extr. sin illa res de pecuniis repetun- 
Dls prima valuit. hoc totum , de pecuriiis repetundis _, ubest a 
codicibus manu scriptis. 

§. 82 (115.). extr. QUOD SATIS esset ad testandam memoriam 
omnium. hunc locum partirn coniectura ductus, partim ope 
veterum codicum nixus sane feliciter emendavi [cf. Wunder. p. 
LXXVII.]. nam quum in eis reperissem, attestantem memoriam 
omnium, ubi vulgati habent attestante memoriam omniunij ego 
ad testandam memoriam omnium reposui. qaae lectio recta est, 
idque tum aliis viris doctissimis iudicantibus, tum Adriano Tur- 
nebo vehementer approbante [Beck. p. 176. »Lambinus eurn, qui 
»vulgatam suae correctioni anteponat, vel hebetem, vel malevolum, 
»vel utrumque esse contendit.«]. 

C. 30. §. 85 (118.). exlr. dico hoc quod initiodixi nullius in- 

DICIO NULLIUS SUSPICIONE NULLIS LITTERIS DE RE P. SYLLAEREM ULLAM AD 

me esse delatam. hic locus per se non videtur mendo vacare. au- 
get suspicionem vetus codex, in quo scriptum est , de reatuP. 
Syllae. quidam doctus arbitratur legendum esse, de coniuratione 
P. Syllae , quod ego probarem , si tam longe non abesset ab 
antiqua scriptura. ego putabam et re in vulgatis libris , et 
reatu in antiquis esse delendum ut adventicium, atque ita sim- 
pliciter legendum, de P. Sylla [atque hoc est illud »alii« in 
margine repetitionum Lambinianarum, etiam Laemar. a. 1596., 
qua utor]. veruratamen movet me veteris codicis scriptura, 
quam quum attentias consideravi, adducor, ut putem legendum, 
de coniuratu P. Syllae [sic certe »alii« in marg. Laemar. a. 
1596.], idem autem valet coniuratus , quod coniuratio , quem- 
admodum comperendinatus idem quod comperendinatio, con- 
temptus quod contemptio et similia. 

C. 31. §. 88 (128.). extr. ne hanc labem tanti sceleris in 
familia relinquat id laborat. sic et hunc locum restitui , fidera 
£rrici Stephani secutus, qui se ita scriptum in vetere codice 
confirmat. eidemque credidi , dicenti in eodem libro scriptura 
esse disciplinarum et scholae [§. 89* ibi Lamb. p. 385, 18. tamen 
sic repraesentat, huic misero notiora sunt iudiciorum itinera et 
fori, quam disciplinarum,]. 

C. 32. §. 90 (127.). te ipsum iam tobquate expletum esse 
irurus miseriis par ebat. divinam plane Errici Stephani in hoc 
loco restituendo coniecturam secutus sum [confirmatur illa co- 
dicis Erfurtensis sive Thuringici auctoritate, in quo codice sic 
est scriptum, apudWunder. p. 94., te ipsum iam, Torquate, ex- 
pletum huius miseriis esse par erat. quae quum ita sint, laudo 
equidem Orellium V. D. p. 140. corrigentem, te ipsum iam, 
Torquate j expletum huius miseriispar erat y dempto 
substantivo, quod sedem habet non satis certam.]. 

§. 91 (128). extr. reperit novum maerorem. sic est in 
libris manu scriptis , non, ut in yulgatis , repetit [proclivi lapsu 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 243 

haec commutari docu.erunt VV. DD. ad Gartii 6. 4, 10. p i . 
Snakenburg. 407., et Liven^ius ad Propertii 3. 22, 17-]- et in- 
fra [C. 32. §. 92.], ubi vulgati babent delecti ad spem acerbi- 
tatis , iclern ille habet diltcti [vid,. annot. ad II, de Oratore 
C. 9. §. 36.]. 



XXVI. 
IN ORATIONEM PRO A. LICINIO ARCHIA POETA. 

C, 4. $. 7 (10 Oeck.). et si sexaginta diebus apud prae- 
torem essent professi. iegendum fortasse est , sexaginta post 
diebus, 

§. 8 (11.). heracleaene esse eum ascriptum negabis. codex 
manu seriptus habet Heracliaene , quod eo notavi , ut memoria 
repetat lector, quod supra acimonui in Scholiis Agrar. [I.Agrar. 
C. 2- §. 5. p. 287, 37.] , diphthongum Graecam ei verti solere 
a Latinis vel in e longum vel in i longum. itaque ab hoc Joco 
quattuor fere post versibus, ubi vuigati libri habent, qui hunc 
ascriptum Heracliensem dicunt , ego , qui hunc ascriptum He- 
racliae esse dicunt , reposui [ita hoc quidem loco Heracliae, 
non Heracleae, Beck. p. 199* quod reliquum est, codex Reh- 
digeranus facit cum Barberino primo, qui hunc Heracleensem 
ascriptum dicunt repraesentans.]. 

§. 9 (13). AN DOMICILIUM IN ITALIA NON HABUIT IS QUI TOT 
ANNIS ANTE CIVITATEM DATAM SEDEM OMNIUM RERUM AC FORTUNARUM 

suarum romae collocavit. liber manu scriptus hahet, qui tot 
annos civitate data [Rehdigerano, consentienti cum Graecianis, 
id est Franciano secundo et Excerptis Pithoeanis , in qui tot 
annis civitate data , adest editio a. 1472. sive Adamiana , nisi 
quod haec civitatem datam , servato apice, retinuit. cf. Beck. 
p. 200.]- paulio ante autem legendum, an domicilium in Italia, 
quemadmodum ego edendum curavi. cuius loci haec sententia 
est. dicesne Archiam domicilium in Italia non habuisse, quum 
multis annis ante civitatem datam sedem omnium rerum 
ac fortunarum suarum Romae collocavit ? nam si Romae do- 
miciiiurn suarum rerum coliocavit, ergo in Italia domicilium 
habuit. 

C. 6. §. 12 (19-)- extr - "UT A NULLIUS unquam me tempore. 
sic habent codices manu scripti [et edit. a. 1472. sive Adamiana.j. 
id quod observavit Petrus Victorius [VV. LL. 2, 9.]. 

C. 7. §. 15 (24.). EGO MULTOS IIOMINES EXCELLENTI ANIMO 
AC VIRTUTE FUISSE ET SINE DOCTRINA NATURAE IPSIUS HABITU TROPE 
PIVINQ PER SE IPSOS ET MODERATOS ET GRAVES EXTITISSE FATEOR, 



244 DIONYSII LAMBINI 

malim sic legi, excellenti animo ac virtute fuisse sine doctrina, 
naturae ipsius habitu prope diyino, et per se ipsos moderatos 
et graves extitisse [editio a. 1472. sic dedit, sola quod sciam, 
excellentes animo et virtule, ac deinceps in et moderatos orai- 
sit copuiam.]. 

Ibid. RATIO QUAEDAM CONFORMATIOQUE DOCTRINAE. llber mailU 

scriptus habet, confirmatioque [cf iannotata ad Orationem pro 
Ciuent. C. 32. §. 88.]. ego tamen nibil mutandum censeo. 

§. 16 (26.). extr. adglecesntiam alunt. idern liber habet, 

adolcsccntiam agunt [idque defendunt Petrus Victorias VV. 
LL. 26, 12. et Maretas VV. LL. 12, 15. Operurn Tom. X p. 287. 
sed vide , quae saper nobilissimo loco disputantur a Wyttcn- 
bacbio V. D. Philomath. 1. p. 193. sqq.]. 

C. 9« §• 22 (35). constitutus e marmore. secutus sum 
libros vulgatos. nam manu scripti , quibnscum etiam exempla 
ab luntis impressa consenliunt, mendosi sunt mea quidem sen- 
p.70? tentia, in quibus legitur, esse conslitu \\ tus et marmoratis lau- 
a dibus [in codice Rehdigerano, quo olim usus sum, sic legitur, 
esse constitutus et marmoralis lapidibus'], quidam lioc lolum, 
e marmore sea et marmoratis „ deJendum censent tanquaru 
alienum et insiticium [vid. Beck. p. 218. sq ]. 

C. 10. §• 23 (37.). Q u0 MANUUM NOSTRARUM TELA FERVENE- 

rint. vocem minus, quae antecedebat vocabulum manuum, fretus 
codicum veterurn auctoritate, sustuii ac deJevi [cf. Beck. 

P . 220.]. 

C. 11. §-29 (44')« K0N CUM VITAE TEMPORE ESSE DIMETIEAD \M 

commemorationem nominis nostri. sic reposui scripturae veteris 
vestigia secutus , pro eo quod est in vulgatis libris , esse ditnit- 
tendam. 

C. 12. §. 30 (45). summis ingeniis expressam. legendum 
videtur , a summis ingeniis txpressam [vid. Oreil. p. 150. dein- 
ceps et perpolitam codex habet Rehdigeranus , a me excussus 
Vratisiaviae Silesiorum, vere primo a. 1 819-3. 

Ibid. haec vero. nempe memoria. 

§. 31 (47.). quem amicorum videtis comprobari tum dtgnh 
tate tum etiam venustate. sic est legendum , et ita scriptum 
est in libris manu scriptis. nam vox studiis , quae interiecta 
fuerat inter amicorum et videtis , in eis non reperitur, et cer- 
tum est, eam ab aliquo indocto eodemque confidente esse inter- 
positam [abest et ab editione Adamiana a. 1472. et a codice 
Rebdigerano. cf. Muretum VV. LL. 12, 15. Tom. 2. p. 289-]. 
significat autem M. Tuilius, pudorem Archiae ab amicis et di- 
gnitate praestantibus viris et venustis ac poiitis comprobari [vid. 
Beck. p. 228. sq.], 

Ibid. quique est eo numero. videtur legendum, quique 
eorum numero est, si rationem spectes. verumtamen nibil mu*- 
tandam censeo [Beck. p. 230. «Lambinas coniecit, quique eo 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 245 

nhominum numero est , aut, quique eorum numero est, neque 
»tamen mutandum quid censuit.« utrumqne habent repeti- 
tiones Lambinianae , sed neutrum tamen Lambino vindicant. 
cf. Muretum VV. LL. 12, 15. Operum Tom. 2. p. 289. [. 



XXVII. 

1N ORATIONEM POST REDITUM AD QUIRITES, 

C. 1. §. 1. extr. eius devotionis me esse convictum. id 
est, eo voto me esse damnatum. sic Virgilius loquitur in 
Dapbnide, damnabis tu quoque votis [Ecl. 5, 80., ad quem 
Jocum Heinsius T. 1. p. Burmann. 89. laudavit Vossium de 
Construct. C. 26. p. 96. sqq., accurate, ut solet, docentem, non 
quibusvis, sed certis verbis, accusandi , absolvendi^ darnnandi, 
genitivos addi, eos autem genitivos non a verbo regi, sed abla- 
tivo substracto , puta crimine , actione , poena , similibus.]. 

§. 2. SECUNDUS VITAE SINE ULLA OFFENSIONE CURSUS. sic ba- 

bet codex vetus , non ut vulgati, secundo vitae sine ulla offen- 
sione cursu [Lambino , Memmiani codicis lectionem reponenti, 
assunl Oxoniensium II., id est Digbaei 231., continens pturi- 
mas orationes , et / in Catal. Bodlei. 1213., et ipse orationes 
37- cornplexus.]. 

§. 3- RELIQUAE MEAE FORTUNAE RECUPERATAE. legendum for- 

tasse est, reliquiae mearum fortunarum recuperatae, 

Ibid. quam tunc incolumi afferebant. libri nonnnlli 
man u scripti babent, quam tunc incolumitates afferebant, alii, 
incolumitate afferebant. unde suspicor legendum, vei quam 
tunc incolumi totae afferebant, ut reliquae fortunae, id est re- 
liquiae fortunarum, opponantur totis et integris fortunis , vel 
quarn tunc incolumitas afferebat seu incolumitas ipsa afferebat 
[ergo incolumes totae , quisquis primus excogitavit, probatum 
Garatonio, non est de Lambini suspicione, Orell. Vol. 1. p. 
j577. debetur repetitionibus Lambinianis, unde transtulit Beckius 
V. D., quem vid. notis ad b. 1. p. 297. sq.]. nam incolumitates 
[vid. Adriani Turnebi Adverss. 23.. 4.] numero multitudinis 
| non admodum placet. incolumitas autem est ea, quam Graeci 
£7iLTLfxiav appellant, quae significat existirnationem integram, 

isalvas et incolumes et integras fortunas. 
C. 2. §. 5 (7« Beck.), extr. nisi vestra voluntas fuisset. 
lcgendum fortasse est , affuisset , scu ut quidam malunt, favis- 
sct [vid. Drakenborcb. ad Livii Epitom. 45 Tom. 12. P. 1. p. 
426.]. ego tamen nibil muto. 



246 DIONYSII LAMBINI 

IbitL TANTUM HOC TEMPORE UNIVERSIM CUNCTO POPULO ROMATfO 

debiUmus. in boe loco restituendo secutus sum religiosissime 
libros manu scriptos , nisi quod in eis est universum, ex quo 
feci universim. quod si quis malet Jegi universe , non repa- 
gnabo, sed longius abierit ab antiqaa scriptura. vulgata autem, 
universo j cuncta [vel cuncto , nam utrumque a libris est, ut et 
universo et universa] populo Romano, ferri non potest. ne dis- 
simulandum quidem est , ab uno codice manu scripto abesse 
cuncta sive cuncto [vid. omnino Beck. p. 302.]. iara quod uni- 
versum reieci et in universim commutavi, hanc rationem secatus 
sum. Latine enim non posse dici pato , tanlum tibi debeo uni- 
versum, nihilo magis quam tanturn tibi debeo privatum , sed 
dici oportere , debeo tibi tantnm universim seu uni- 
verse, et debeo t.ibi tanlum singillatim , privatim, et cetera 
[Wolf. p. 03. «coniuncta universim cuncto speciem habent mise- 
wrarum divitiarurn, nec universim verbum est Ciceronianum, 
»nec fortasse huius scriptoris , ut manu scripti arguunt.'<]. 

C. 3. §.6 (8). l. diadematus [sed ipsum lemma , positum 
ab Lambino, sic habet, L. Metellus Diadematus]. sic hahet 
liber Memmianus et sic Iegendum, fastis, historicis, marmoribus 
antiquis comprobantibus. adde Plinium libro 7. capite 0-4. 
[sect. 45. Tom. 1. p. Harduin. 399- cf. annotata a Beckio V. D. 
p. 303. sq.]. 

lbid. aut metellorum liberi [reponendum ex Indice Erra- 
toram p. 848., aut Metellarum liberi\. libri veteres aliquot 
habent Metellarum , et ita legendnm videtur, ut intelJigaraus • 
non solum Mctelios eorumque liberos, qui sant ipsi quoque 
MetelJi, sed etiam Metellarum filios, qui iam non sunt Meteili, 
sed famiiiae paternae nomen feiunt, pro Q. Metelii redita 
Quiritibus supplicasse [cf. Orat. post Reditum in Senatu C. 15. 
§. 37. p. 402, 43. corrigendum et boc loco Metellarum. vid. 
Perizonium Animadverss. Histt. C. 9. p. Harles. 4C6.J. 

§. 7 (9.)- sed m dissensu civium. codex manu scriptus 
habet, in discessu civium [Beck. p. 304. ^Lambinus monet con- 
wiici posse discissu « I.ambinus , id est margo repetitionnm 
Lambinianarnm.J. pauilo post, ubi est , me autem nudu/H a 
propinquis , idem Jiber non habet autem. 

§. 8 (11.). PRO ABSENTE UNIUS SQUALLOREM SORDESQUE VI- 

distis. idem Jiber non babet eodem me , quae sunt in libris 
vulgatis [sed vid. Wolf p. 96. sq.]. 

Ibid. UNUS HIC QUI DOMI POSSET ESSE MIHI AETATE FILIUS IN 
FORO PIETATE ITEM FILIUS INVENTUS EST BENEFICIO PARENS AMORE 

idem qui semper fuit frater. hic locus partim exoratione ba- 
bita in senatu post reditum , quae deinceps sequitur, ubi simi- 
lis fere locus est [p. 402, 43. nobis C. 15. §. 37-], partim ex 
coniectura emendatus est [vid. Beck. p. 307. sq ]. 

Ibld. AUT MAGNAM PARIEM TECTIS ACTENEBRIS CONTINEBANTUR. 

stc legendum est, approbantibus libris manu scriptis. quod 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. IL 247 

genus loquendi non intelligentes semidocti nescio qni passim 
depravarunt. magnam partem autem , id est magna ex parte 
fcf. annotata ad II. de Invent. C. 43. §• 125. et vid. Pareum 
Lex. Critico p. 787}. 

C. 4. §. 10 (15.)« nulltjs in eorum reditu. iidem libri 
habent, nullius in eorum ^reditu mctus municipiorum et colonia- 
rum factus est. 

C. 5. §. 11 (16. ). PROVINCIARUM FOEDERE IRRETITI. Hbri 

nianu scripti habent irritati. non probo. 

Ibid. parens deus salus nostrae vitae. legendum fortasse 
est, parcns , deus salutis nostrae , vitae , fortunae, memoriae, 
nominis [vid. Beck. p. 314. sq.]. 

C 6. §. 15 (22.). EXCELLENTI ANIMO VIRTUTE AUCTORITATE 

praediti. sic restitui reclamantibus libris || omnibus, verum- 
tamen levi immutatione facta. nam ex praesidio pra$cti±i feci. 
et paullo post, ubi ceteri libri habent, quibus potuit verbis am-* 
plissimisy ego verbis quam potuit amplissimis reposui. 

§. 16 (23.). producti ad vos ab eodem [non productus ]. 
Lentulo, quamquam liber unus manu scriptus habet ab eadem % 

C. 8. §. 19 (28). sceleratorum hominum furor. nihil vi- 
detur hac lectione sincerius , nihil rectius. verumtamen libri 
manu scripti habent, et sceleratus hominum furor. 

§. 20 (29.). QUUM PARVA TTAVICULA TRAVECTUS IN AFRICAM. 

sic restitui, quum in codicibus manu scriptis reperissem scri- 
ptum partim provectus, partim pravectus [vid. Drakenborch. ad 
Livii 24. 21, 7. Tom. 7. p. 704.]. 

C. 10. §. 24 (34.). NON SOLUM DUM antma spirabo mea. sic 
Jpgendum , et ita fere scriptum est in libris Memmianis. men- 
fdosi autem sunt vulgati , in quibus legitur partim anima spi- 
\rabo mea , partirn anima superero rnea. ne quid porro dissi- 
rnulem, libri illi veteres habent, anima expirabo mea [cf. 
Beck. p. 334. sq.j. 

§. 25 (35.). extr. cunctis suffragiis iudicavIt. sic legen- 
dum videtur quibusdam potius, quam indicavit. ego tarnen in- 
\dicavit non damno : nam declarare qtiippiam suffragiis dici- 
imus. librorum veterum scriptura est varia [vid. annotata ad 
Oralionem pro Roscio Comoedo C. 4. §. 13.]. 



248 DIONYSII LAMBINI 



XXVIII. 

IN ORATIOJNEM POST BEDITUM IN SENATU. 

C. 2. §• 3. referente l. ninnio. ita est legendum , et ita 
scriptum est in coclicibus antiquis, ubi vulgati habent L. Mum- 
mio , neque hoc Joco tantum, sed multis aliis, ut cognoscemus 
[monstra lectionis, quurn hoc loco tum alibi a scriptoribus li- 
brariis frequentata, posuit complura Drakenborchius ad Livii 
23. 8, 1. Tom. 7. p. 394- vulgatam , id est L. Memmium , de- 
fendebat PighiusAnn. ad a. 695. Tom. 3. p. 360. sed vid. Turneb. 
Adverss. 28, 17.]. paullo post, ubi libri vulgati habent, sub alieno 
scelere delevit , manu scripti habent partim deluit , partim deli» 
tuit , de quo iudicet lector. ego interea nihil muto , dilituit tamen 
non improbo. 

§. 4. (5. Beck. ). extr. res publica sine consulibus esset. 
liber manu scriptus habet, res publica sine re publica^ sine 
consulibus esset. quae scriptura non est fortasse reiicienda. 

C. 3. §. 5 (6.). EX SUPERIORIS ANNI CAXIGINE ET TENEBRIS LU- 
CF.M IN RE PUBLICA KALFNDIS IAN. DISPICEBE COEPISTIS. paullum 

immutata antiqua scriptura ex despicere feci dispicere. vulga- 
tam autem respicere reieci [vid. Interpretes ad Virgilii Aen. 
6, 734. Tom. 3. p. Burmann. 116.]. 

§. 7 (8.). WON SOLUM TACTUM AC VIOLATUM MANU. VOX Solum 

abest a libris antiquis. 

C. 4. §. 10 Cl3.). SED FUERUNT DUO CONSULES QUORUM MEN~ 

tes angustae humiles pravae. vocem Consules ut non solunx 
supervacaneam, verum etiam sententiae et huic loco repugnan- 
tem tollendam censeo. negat enim paullo post, Gabinium et 
Pisonem fuisse Consules. duo , inquit, non Consules , sed mer- 
catores prouinciarum ac venditores xestrae dignitatis. et iterum, 
qui me duo sceleratissimi post hominum memoriam non Consu- 
les y sed latrones non modo deseruerunt, in causa praesertim 
publica et Consulari, sed prodiderunt. supra autem, ubi vul- 
gati habent Consul fuisset unicus , reposui inimicus, veteres se- 
cutus. 

C 5. §. 12 (16.). AD LENONIS IMPURISSIMI PEDES. Vetus docex 

habet, impudicissimi [sed vid. Orationem proSextioc. 11. §. 26.]. 

C. 6. §. 13 (19.)» QUUM EUM PRAETER SIMULATAM VERSUTAM- 
QUE TRISTITIAM NULLA RES COMMENDARET NON CONSULARIS DIGNITAS 
NON SCIENTIA REI MILITARIS NON COGNOSCENDORUM HOMINUM STUDIUM 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 249 

| * non liberalitas. hunc locum partim a veteribus libris adiu- 
itus, partim coniectura ductus in integrum restitui. non est 
! aulem quod quemquam hoc cognoscendorum hominum offendat. 
! nam hoc idem obiicit Pisoni Oratione in Pisonem [p. 534, 28. 
I nobis c. 29. §.47.], quid est aliud furere nisi non cognoscere 
homines } non cognoscere ieges _, non Senatum , non civitatem ? 
ubi porro est steilula, puto deesse non dicendi facultas [quam 
posteriorem Lambini coniecturam laudat Oreilius p. 567., non 
consilium, non dicendi facultas , non scienlia rei militaris , non 
studium cognoscendorum hominum , non liberalitas , probatam 
Ursino, eam videntur suppeditasse Lambinianae repetitiones , 
quas dudum laudo.], 

§. 14 (20.). CUM HOC nOMINE AN CUM AETHIOPE Iff FORO CON- 

stitisses nihil crederes interesse. in iibris vulgatis iegitur , an 
cum stipite Aethiope , plane inepte. neque vero vox stipite re- 
peritur in manu scriptis. Aethiopem autem appellat, quia niger 
eius cutis eolor erat [cf. Beck. p. 253. sq.]. 

Ibid. ET BELLUA IMMANIS CUM GRAECULIS PHILOSOrHARI. SlC 

reposui, quum in codice antiquo scriptum reperissem et hellus 
immanis. et paullo ante, ubi vulgati habent neglectum , manu 
scripti partim negorium, partim negotium , ego vecordem repo- 
nendum putavi, quamvis nonnuili malint ignavum. 

C. 7. §• 15 (23«). IS NON ME (NAMQUE EQUIDEM COGNORAM 
PROPTER PISONUM AFFINITATEM QUAM LONGE HUNC AB HOC GENERE 
COGNATIO MATERNA TRANSALPINI SANGUINIS ABSTULISSET ) SED VOS PO- 
PULUMQUE ROMANUM NON CONSILIO NEQUE ELOQUENTIA QUOD IN MUL- 
TIS SAEPE ACCIDIT SED RUGIS SUPERCILIOQUE DECEPIT. hunc loCUOl, 

antea obscurum atque impeditum , sic emendavi coniectura du- 
ctus , cuius sententia nunc planissima est. quod autem nega- 
tionem sustuli ante verbum cognoram , id feci et sententia po- 
stulante et instituto eoium, qui ex antiquae scripturae vesti- 
giis odore suspicionis ad verarn ducuntur. nam animadversum 
est , in libris veteribus saepe positum esse non pro con seu cw/ra, 
et contra con pro non ( quod in Lucretio demonstravi), saepe 
etiam non esse positum quum sequeretur con , errante sciiicet 
librario propter simiiitudinem sjllabarum [cf. Beck. p. 256. sq.]. 
§. 18 (28). concidisse rem publicam. Jiber manu scriptus 
habet, occidisse rem publicam , quod magis probo [Wolf. p. 39. 
»occidisse praestat et auctoritate et ratione.« ci. Drakenborch. 
ad Livii 23. 24, 7. Tom. 7. p. 484.]. 

C. 8. §. 18 (29.). ET DILIGENTIA SUBLEVATI. SIC habet CO- 

dex Memmianus, sine uila litura aat varietate [ habent alii , 

sublevastis.]. 

§. 21 (3L). quid m. cispius? secutus sum editionem Ma- 
nutianam, mea sententin , hoc loco emendatam, quamquam 
quidam substituunt M. Olbius _, secuti scripturae veteris vestigia, 
quae est Molpius [cf. Beck. p. 263.]"» 



250 DIONYSII LAMBINI 

C. Q- §.24 (37.)« exlr. ut qua voce semel omkixo post 

ROMAM CONDITAM CONSUL USUS ESSET PRO UNIVERSA RE PUBLICA APUD 
EOS SOLUM QUI EIUS VOCEM EXAUDIRE POSSENT EADEM VOCE SENATUS 
OMNIBUS AGRIS VICIS ATQUE OPPIDIS CIVES TOTAMQUE ITALIAM AD 
UNIUS SALUTEM DEFENDENDAM EXCITARET. sic restitui hunC ioCUHl, 

sine diibio in libris vulgatis corruptum, in quibas partim ita 
legitur, qua voce te Romule , partim sic, qua voce a te Romule. 
de quo loco quum mecum Brissonius , vir doctissimus, nuper 
domi suae verba faceret atque ex me quaereret, quomodo eura 
in libris manu scriptis scriptum reperissem, respondissemque 
me non satis meminisse, ilie antem dixisset sibi videri legen- 
dum, qua voce ter omnino post Romam conditam , ego dornum 
reversus quum reperissem a me esse editum semel omnino y id- 
que ducibus libris duobus veteribus, non contentus duorum li- 
brorum auctoritate alium quendam vetustum, quem unum ha- 
bebam domi reliquum (nam ceteros dominis reddideram), con- 
sului, in quo ita scripturn reperi , ut qua voce te romanino post 
Romam conditarn. unde quis non videt, molli brachio et sine 
magna admodum vi fleri posse, quo voce ter omnino post Ro- 
mam conditam? quomodo coniecit esse legendum Biissonius , 
iuris consultus nostrae aetatis doctissimus actorque causarura 
disertissimus. quare si etiara ex historia cognoscimus, non 
semel tantum hac voce usum esse Gonsulem, sed saepius, nihil 
est quod lectionem scmel omnino probare debeamus. primura 
igitur novem circiter annis ante , quam haberet hanc orationem 
Cicero, hac voce erat usus C Calpurnius Piso , ut testatur ipse 
M. Tullius in Oratione pro C. Cornelio maiestatis reo , cuius 
sunt haec verba apud Asconium [p. Lambin. 463, 7. Gronov. 
431 , !•], at enirn extremi ac difficillinii temporis vocem illam, 
C. Corneli , Consulem mittere cocgisti , qui r em publi cam 
salvame. ssevellent, ut ad l e g e m ac c ipi endam ades- 
sent. iterum, anno ab urbe condita 654., C. Marius et L. 
Vdlerius Flaccus , ut testatur idem M. Tullius in Oratione pro 
C. Rabirio perduellionis reo, eandem vocem miserant. sic au- 
tem ille [p. 313, 3. nobis c. 7. §. 20.], fit S. C , ut C. Marius 
L. Valerius Css, adhiberent Tribunos Pleb. et Praetores quos eis 
videretur , operamque darent, ut imperium populi Romani ma- 
iestasque conservaretur, adhibent omnes Tribunos Pleb. praeter 
Saturninum , omnes Praetores praeter Glauciam. qui rem 
publicam salvam es s e v el len t , ar m a cap ere et s e 
sequi iubent. eadem voce usus erat Scipio JVasica privatus 
in Tib. Gracchum, ut testatur idem Cicero libro quarto Tuscu- 
lanarum Quaestionum, his verbis [p. 171 , 9. id est c. 23. §. 51.], 
mihi vero ne Scipio quidem ille Pontifex Maximus, qui hoc 
Stoicorum verum esse declaravit y nunquam privatum esse sapientem y 
iratus videtur fuisse Tib. Graccho , tum quum Consulem lan- 
guentem reliquit atque ipse privatus , ut siConsul esset, q ui rem 
publicam salvam esse vellet, si sequiiussit. quod 
sic refert Appianus, libro primo Civilium [c. 16]: x^iV«w§ 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 251 

&s 8aa sxQivav ig rb xanircoXiOv dvjjscrav xai nQcarog adrotg 
o /usyiorog aQ/isQSvg Xsyousvog s^rJQ/s rfjg odov KoQvr]Xiog 2xi~ 
nicov 6 Nuoixag , s§6a rs /Lisyiorov snso&ai ol rovg s&sXov- 
rag oco^so &ai rr)v nar q 10 a' id est, iis autem decretis quae 
decreverunt , in Capitolium ascenderunt , et primus eis praeivit 
et ducem se praebuit Pontifex Maximus Cornelius Scipio Na- 
sica , clamabatque voce maxima , ut 3 qui salvam rem publicam 
esse vellent, se sequerentur. et Platarchus in Vita Gracchorum, 
quanquam paullo aliter [p. 833. C. id est c. 19. ], «ro^^ffft^ 
o Naowag, ^Ensl roivvv , scprj , nQodidcooiv 6 ao/cov rr)v nokiv, ol 
fiovXopsvoi rotg vo/Liotg (iorj&stv dxoXov&strs' id est, 
exsiliit Nasica et , Quoniam , inquit , urbem prodit Consul , qui 
vultis legibus opitulari, me sequimini. et anno 298- ab urbe 
condita Sex. Tempanius decurio apud Livium libro quarto ean- 
dem vocem eiecit. sic Livius [4. 38, 2. Tom. 2. P. 2. p. 323.], 
dataque mox terga hostibus forent , ni Sex. Tempanius , decu- 
rio equitum, labente iam re, praesenti animo subvenisset. qui 
quum magna voce exclamasset , ut equites, qui salvam 
rem public am v ellent e s s e , ex equis de silirent: 
omnium turmarum equitibus velut ad Consulis imperium motis , 
ni si liaec , inquit , armata c ohors sistat impetum ho- 
stium, actum de imp erio est. sequimini pro vexillo cuspi- 
dem meam. et reliqua. ex bis locis primum hoc intelligere 
licet, in difficillimis temporibus et summo rei publicae discri- 
mine bunc morem fuisse , ut vel Consul vel quis alius nomine 
Consulis hac voce uteretur. deinde bis tantum ante hoc tem- 
pus, quo tempore haec oratio habita est, Consulnm aut Consu- 
les bac voce populum ad arma capienda excitasse : semel in se- 
ditione illa, in qua Saturninus occisus est , iterum in C. Cor- 
nelii Tribunatu, nam duo illa tempora, et id quo Sex. Tem- 
panius, et id quo Nasica eandem vocem privati usurparunt, non 
numero. dilucide enim hic dicitur, Consul, quare si Consules 
illi non erant, ut non erant, non explent numerum ternarium, 
quod requiritur, ut sit verum, quod hic a Cicerone dicitur, 
si haec scriptura comprobetur, ut , qua voce ter omnino post 
Romam conditam Consul usus esset , et cetera. quid igitur di- 
cendum? omnino veriorem lectionem esse puto ter omnino [et 
sic margo repetitionum Lambinianarum, probante Turnebo Ad- 
verss. 25, 25. et habet margo cod. Erfurt. apud Wunder. p. 5l.J, 
quam semel omnino _, quamvis duo tantum exempla huius vocis 
a Consule missae mihi suppetant. nam quum iam bis reperian- 
tur Consules hanc vocem usurpasse, falsum est , semel omnino 
hac voce Consulem usnm esse post urbem conditam. 

Huius autem annotationis causam mihi attulit Brissonius , 
superioraque exempla ex libris nondum editis de Conceptione 
Formularum mihi protulit ac suppeditavit [ex Omissis post Tom. 
1. p. 380. sq.]. 

C. 10. §. 25 (39.). extr. et fratrem ab inferis socium re- 
rum mearum, hoc ab infcris mihi suspectum est, putoque fuisse 



252 DiOSYSlI LAMBIM 

P7oa.jinterpretationem illius ab \\ Acheronte , quod sequitur, deindc 
<*• in contextum orationis esse coniectum. p;iullo antc autem prd 
habcret in consilio politi quidam viri adhibcrel in comiUum \vjfi 
volunt. 

§. 26 (40.). quo qdtdBii Dte quum ccccx senatobes essetis, 
liber manu scriptus babet, cccc\ e* septcm cssvlis [ci\ Bcck. p. 
272. s<j.]. 

C. 11. §. 27 (W.). QUID QVOD UT AD JT.T.AM DIEM AD RES 
SUAS QUUM REDISSEITT ROGABE5TUB I C PARI ITUDIO GORVEMRElH l 

sic hunc locum restitnit Paullus Manutius ex loco sirni llimo , 
qui est in Oratiooe pro P. Sexlio, oon lon-^ nb aatremo | |>. 
432,27. c. 0'j. §. 129.], qui sic legitor rn Kbrii ralgeti*, at</uc 
ut iidcm ad res redeuntqs s ut venirent, rogartutar, uftri tamea 
qaidam docti legi rolaot , ad suos redeuntes, omnino uterque 
Jocus ridetar mendoiai [Orell tic dedil p, 572«, quid? ut 
rentur gratiae iis , quie municipiis venissent? quid? ui a<l illam 
dicm , rcs quum redissent, rogarenturj ut pari studfo cornini- 
rcnt? de posteriore, at uit, Lambioi leotenlia, Grateri exem- 
plum sccutus, (jui buoc locum lilentio praaiormiait, scil de 
Lambini correctiooe parum cooitare rideo, qoamquam eogita- 
tationcs posteriorei, ut aiont, fere sapieotiorei tolenl eaaet illud 
pro certo aliinnavci im , editiones , quae Lambioi oominc , s.-d 
perperam rocantor, nc boc qoidem looo manom Lambinj rc- 
praeseotare qaod reJiq^uam est, Beckiura miror, sic repooeo- 

tcm p. 275. :»Lauihinus aut-iu locum pro S<-\tio (jj. ex boe ita 
jiinutari iubet, Otqut Ut iiilcm ad illarn dicin , qutSOt rcs rcdis- 
scnt j ut vcnircnt , rogarcntur. J. 

§. 29 Of).). extr. in oe i hbbio EMrrxSi bi rc rHTntCEiSoaotf. 

quidam legi volunt . intcrco %or . qaibui Bisentior [ct in ordinem 

recepit Grutcrus, codicum Palatio, <). et Erforteoiii live Tbo- 

ringici auctoritate motus. quem vid. p, 56l , 5<).j. quamqaam 
non multum intcrcst , utro meeV) Legator. netat aoCeoi 

Atilium Serranum et Q; ."Numciium, qui inter cesserant scnatus- 
consulto, quo M. Tullius revocabator. 

C. 14. §. 31 (55. ). El i ' rr.iiF. afuturum. quum rcpcris- 
sem icriptam ia libris mana BCriptis, cx hac urbe afucrunt, 
facile conieci , afucrunl peiverse a librario pro afuturam esse 
scriptum. nam iutra quidem, paucis post vcrsibus , ubi rolgati 
habent abfuvrunt , iidem libri reteres babent ajuerunt , litterii 
omnibus iutegris atijue exjnessis [vid. aunotata ad V. Aecus. 
c. 51. §. 135.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 253 



XXVIIIL 

IN ORATIONEM PRO DOMO SUA. 

C. 1. §. 1. UT AMPLTSSIMI ET CLARISSIMI CIVES BEM PUBLICAM 
BENE GERENDO RELIGIOSISSIMI RELIGIONES SAPIENTER INTERPRETANDG 

rem publicam cojnservarent. sic restitui coniectura ductus. nam 
recepta lectio non erat ferenda, et erat perspicuum, esse depra- 
vatani. est autern antitliesis concinna, clarissimi cives rem pu- 
blicam bene gerendo , religiosissimi cive.s religiones sapienier in- 
terpretando rem publicam conservaverunt, 

C. 2. §.4 (5. Beck.). sed iam quoniam te ad pompeium cott- 
tulisti sis inferior wecesse est. sic legendum , vel libris omni- 
bus invitis. dicebat Clodius, M. Tullium, quod se ad Pompe- 
ium applicuisset eiusque opibus niteretur, inferiorem quam se 
futuruin apud eosdem Pontifices, qui scilicet moleste hoc fer- 
rent, Ciceronem ad opes Pompeii confugisse, eique extra ordi- 
Inem totius rei frumentariae potestatem sua sententia detulisse 
[sed vid, Ferrat. Epp. p. 354.]. 

C. 3. §• 5 (6.). servorum dilectu. sic habent libri manu 
scripti et ita sine dubio legendum [vid. annotata ad II. de Ora- 
tore c 9. §. 36.]. 

C. 5. §. 11 (17.). extr. sin m causa fuit annona. libri 
manu scripti non habent praepositionem in. et paullo ante do- 
ctissimi quidam viri capere debuit legendum contendunt, ubi 
et vulgati libri et manu scripti habent potuit. infra autem paullo 
post, ubi vulgati habent stimulator , manu scripti habent z/i- 
stimulator. 

§. 12 (18.). NON ES T SATIS FACTA LAPIDATIO EST. sic habent 

libri manu scripti, et ita legendum. quod autem ad vulgatam 
lectionem, quae habet saxis facta lapidatio est , attinet, ne 
quis forte eam amplectatur, plane inepta est, nulla enim lapi^- 
datio sine saxis. 

Ibid. extr. causam arrepturum fuisse ad incendia. quidam 
legendum putant, ansam arrepturum. 

C. 7. §. 16 (25.). PETEBATUR A ME FRUMENTI COPTA ANNONAE 
VILITAS QUASI POSSEM ALIQUID IN EA RE MEAE VALITUDINIS RATIO 

non habebatur. sic reposui , non quod ita legendum esse ma- 
gBopere confidam, sed quod me non longe a vera lectione ab- 
esse putem. proponam igitur scripturam vulgatam primum (ea 
est huiusmodi, aliquid in ea re gerenda\ non habebatur), deinde 



254 DIOJNYSII LAMBINI 

antiquam , quae talss est, ciliquid in ea re generatio non habe- 
batur. reperitur etiam haec, neque ratio non habebatur, qui- 
dam coniiciunt, esse reponendum meae personae ratio non ha- 1 
bebatur. sunt et qui hoc modo, anni ratio non habebatur, 
quidam , mei ratio non habebalur [cf. Leck. V. D. p. 359-]. 

C. 8. §• 18 (27.)- NON SOLUM JREM MAXIMAM ERIPUI E PESTE \ 
SUMMI PERICULI SED ETIAM VOS A CAEDE ItfCENDIIS VASTITATE. se- } 

cutus sum vulgatam magis , quam antiquam scripturam. haec 
enim ita corrupta est, ut nulla ex ea elici sententia possit. sic 
enim hahent libri veteres , rem maximam potuisse summi peri- ■ 
culi non solum ea me, sed etiam vos [istud vos afaitne a codice 
Lambini? v. Beck. p. 36l.] a caede , et reliqua. omnino hoc 
in loco subest aliquod ulcus. per rem maximam autem rem 
frumentariam et annonam si^nificare puto , ut infra e idem 
Oratione [p. 407, 19« id est C. 9- §• 24.], nos, quod nominatim 
rei maximae , paene iam desperatae , summum virum ad ex- * 
trema rei publicae tempora delectum praefecimus , a te repre- . 
hendemur ? 

§. 21 (31.)« SED Q Um AD TE 0UI NEGAS ESSE VERUM QUEM- I 
QUAM ULLI REI PUBLICAE EXTRA ORDINEM PRAEFICI ? sic habent CO- 

dices Memmiani, et recte. verum autem id est iustum , par, 
aequum. sic in Oratione pro Sylla [immo pro Murena p. 
350, 29. nobis C. 35- §. 74.], negat vtrum esse allici benivo- 
lentiam cibo. idem libro 2. Epistolarum ad Atticum [epist. 1. 
p. 214, 15-J 7 quid verius > quam in iudicium venire , qui ob 
rem iudicandam pecuniam acceperit? Horatius secunda epistola 
ad Maecenatem lib. 1. [1. Epp. 7, 98. 1 , metiri se quemque suo 
modulo ac pede, verum est [vid. Commentaria Horatiana ad 
h. 1. p. 242. A. et cff. VV. DD. inprimis Drakenborch. ad 
Livii 2. 48, 2. Tom 1. P. 2. p. 410. sq. adde Pareum Lex. Crit. 
p. 1285. sq.]. 

C. 9« §. 22 (33.). QUOD COGNOMINICUS TANTUM UTERETUR. sic 

restitui , coniectura certissima ductus [Wolf. p. 159« »acute 
»notat Lambinus scribendum quod cognominibus > ut familiaris 
»praescriptio indicetur, qualis estubique in notis epistolis , Cicero 
y>Attico.u\. nam Caesar, Pulcher^ cognomina sunt, non nomina. 
naturn erratum est ex similitudine vocum , quum librarius scri- 
psisset cum nominibus pro cognominibus, quo facto postea alius 
sustulit quod. quamquam appellatione nominis cognomen quo- 
l. que et signi || ficatur et intelligitur. 

§. 23 (35-). MULTIS S. C. ETIAM RECENTI LEGE GENERI IPSIUS 

liiBERATOs. sic restituit Ioannes Passeratius. et recte [vid. Franc. 
Robortell. Emendatt. 2, 40. Thes. Crit. Grut. Tom. 2. p. 110. 
et cf. Ernest. notis ad h. 1. p. 991, 11 '.]. 

C. 10. §. 24 (37.). perferre potuisses. sic est legendum, 
non , ut in libris vulgatis , perficere [Wolf. p. 163. »horum 
»utrum alteri praeferas, nihil interesse censet Garatonius. vere. 
»nam neutrum aptum est omnibus quae antecedunt verbis: per- 



EMENDATIOJNUM TULLIANARUM P. II. 255 

vtferre magis ad remotissimum promulgasti, ad reliqua magis 
wpertinet perficere.u 

§. 25 (38.). heluoni spurcissimo. codex vetus habet heluoni 
purgatissimo , unde coniicio legendum, impuratissimo [vid. 
Pareum Lex. Crit, p. 383, 2. Plautina sunt impuratus et 
impuratissimus.]. 

C. 11. §. 28 (43.). satis audaciter. non video, quamobrem 
hanc vocem quidam simii Ciceronis tanquam barbaram fngiant, 
quum eara veteres grammatici tum a bonis omnibus Latinis 
scriptoribus, tum a Cicerone usurpatam esse testentur, quod 
et in scholiis Orationis Roscianae et alibi admonuimus [vid. ad 
Orat. pro Roscio Amerino C. 34. §. 104. sed tamen loco non 
niotum audacter in Bruto p. 234, 3. nobis C. 68. §. 241.]. 

§. 29 (44.^. PROINDE DESINANT ALIQUANDO ME IISDEM INFLARE 

Verbis. sic est legendum , et ita est in codicibus Memmianis, 
cuius lectionis rationem afferrem , nisi se ipsa declararet ac 
probaret [aliter videtur Fr. Aug. Wolfio, viro in paucis magno, 
qui conferre iubet Burmannum notis ad Anthol. Lat. Tom. 1. 
p. 166.]. 

C. 12. §. 30 (46.). extr, idemque quum dixisset, quidam 
legi volunt, idemaue auum diocit. 

C. 13. §. 34 (50.). noc dico te esse patricium. sic est 
legendum, et ita legitur in libris manu scriptis. constat autem, 
patricio non licuisse per leges Tribunum Pleb. fieri [cf. Beck. 
P . 379.]. 

Ibid. extr. quae omnis tjotio pontificum quum adoptarere 
esse debuit. sic esse legendum, vincit ratio et ipsa veritas. 
Clodium enim nunc alloquitur. at Clodius adoptatus est, nempe 
ut fieret plebeius et ita Tribunatum gerere posset. hanc meam. 
coniecturam adiuvat codex manu scriptus, in quo sic scriptum 
est, adoptare. re scilicet postremum a librario omissum est. 
iam vero Fonteius erat is, qui adoptabat. 

C. 14- §. 36 (54.). ut is qui te adoptavit vel filii tibi 
roco per aetatem esse potuerit. sic est legendum, ordine ver- 
borum , qui perturbatus erat, restituto. atque hanc meam 
emendationem adiuvat vetus codex , in quo ita scriptum est, 
vel illi tibi loco per aetatem esse potuerit. 

§. 37 (55). imberbem adolescentulum. hunc ipsum locum 
esse arbitror , quem testem producit Sosipater Charisius libro 
1. [p. Putsch. 74.], ubi docet, imberbos dici non imberbes, his 
verbis , sic et Cicero imb erbum protulitj non, imberbem, 
quare hoc loco legendum esset imberbum, quod mihi videtur 
[et in ordinem recepit Gruterus, quem vid. p. 562, 39.]. 

Ibid. cur ergo adoptatur. codex manu scriptus habet, 
cur ergo adoptabat? 



256 DIONYSII LAMBINI 

C. 15. §. 40 (60.)- <?Xtr. QUOD CONTRA AUSPICIA ADOPTATUS 

esses. rnendose habent libri vulgati , quae contra auspicia 
adoptatus esses , emendate manu scripti, quod 'contra. quos 
secuti sumus. ex iisdem aliquot verba , quae deerant, quasi 
sepulta in lucem revocavi [nempe sic dedit Lambinus, additis 
nonnullis quae deesse videbantnr, p. 410, 7. videte hominis 
amentiam, qui tum demum suum Tribunatum perire voluerit, 
ubi per suum Tribunatum Caesaris actis illigatus teneretur, 
non , ut est apud Beck. p. 389., qui perire suuni Tribunatum 
tum demum voluerit. istud quicquid est Lambinianae lectionis, 
acceptum referendum est repetitionibusLambinianis.]. iidem lia- 
bent paullo post illigatus teneretur , ubi valgati alligatus. 

C. 16- §• 41 (61.). extr. sw eadem observanda sunt decre- 
vit senatus m. drusi legibus quae co?:tra legem caeciliam et 

DIDIAM LATAE ESSENT POPULUM NON TENERI. iitlcm iibll liabent, 

iudicavit Senatus [ex interpretamento , opinor. vid. Drakenb. 
ad Livii 7. 9, 7. Tom. 4. P. 1. p. 87. sq.]. 

§. 43 (63.). FUERIS SANE TRIBUSUS PLER. TAM 1URE TAM LEGE 

quam fuit hic ipse rullus. sic restitui, coniectura ductus. alit 
sic, tam lege iureque [ non , ut est apud Beck. p 392., tam 
iure legeque , quae fnit lectio Caroli Stephani, probata loco 
simili, qui est apud Gcllium 5., 19. , in formula arrogationis.]. 

C. 17. §. 45 (65.). DEjqfDE NE JSJSl PRODICTA die quis accu- 
setur. liber vetus habct, praedicta die. verumtamen nibil 
muto [de pracdicta die , quod probatum Hotomano repraesen- 
tare narrant Victorianam , alias , vid. Drakenborch. ad Livii 2. 
61 , 8. Tom. 1. P. 2. p. 510. sq. dicta dies defendebat Fr. Aug. 
Wolf. Comm. ad b. I. p. 186.]. 

Ibid. UT TER AIVTE MAGISTR\TUS CITET INTERMISSA DIE. SIC 

reposui libris omnibus invitis, in quibus legitur accuset, ratione 
et veritate approbante. qua ratione? qua veritate ? ipso Cice- 
rone infra paucis post versibus [p. 411, 1. id est c. 18. § 46.] / 
quid indignius , quam qui neque adcsse sit iussus neque cita- 
tus neque accusatus , de eius capite, liberis, fortunis omnibus 
conductos et sicarios , egentes et perditos suffragium ferre , et 
eam legem putare? idem septem circiter post paginis [p. 417, 9. 
id est c. 31. §• 83. extr.] , in me, cui dies clicta nunquam est 9 
qui reus non fui , qui nunquam sum a Tribuno Pleb. citatus, 
damnati poena esse potuit , ea praesertim , quae ne in ipsaqui- 
dem rogatione perscripta est? 

Ibid. SI QUA RES ILLUM DIEM AUT AUSPICIIS AUT RECUSATIOE 

sustuli. legendum fortasse est illam diem. 

C. 18. §. 48 (69.)« ALIOS Q~JI LEGES SCRI3ERE SOLERE^T. sic 

habent libri veteres, non , ut vulgo, et alios esse qui leges scri- 
bere solerent. praeterea paullo post, ubi vulgati babent scripto- 
ribus iisdem, in illis scriptum est scriptoribus isdem , unico i. 
et ita saepenumero scriptum reperi in veteribus libris, quod 
semel dixisse satis sit, ne toties idem sit iterandum. haec au- 






I 



EMENDATIONUM TOLLIAJSARUM P. II. 257 



• • • 
tem de re Tallius scripsit m Oratore Perfecto [p, 265, 1. i& 

est c. 47. §. 157.]. 

C. 19. §• 49 (70.). QUUM TU FLORENS AC POTENS PER MEDIUM 

forum scortum populare volitares. non putavi mihi hauc vo- 
! cera scortum^ in veteribas libris a me repertam, quod nuila 
| sint in vuigatis eius vestigia, iccirco esse repudiandam. est 
I enim acrimoniae et contumeliae plena , et in Clodium impudi- 

cum et infamem bellissime convenit. iidem libri veteres , ubi 
I aiii scelerisque socius , habent scelerisque socios. 

§. 50 (72.). bonus ille vir m. scaurus. quidam libri vete- 
I res habent, irt bonis ille vir. locus suspectus [cf. Beck. p. 403. 
! sq. sect iliud »Lambinianum« magnus ille vir ne sic quidem 
( Lambino, sed Gothofredo acceptum referas. quem vid. p. 579« F.], 

C. 20. §. 53 (75.). QUODSI iam populus romanus de ista 
lege consultus esset. sic legendum esse indicant scripturae 

I veteris vestigia, et paullo ante [ §. 52.] quum inde decessisset , 
ubi libri vuJgati habent quum Rorna decessisset. paullo post, 
ubi vulgati habent de exsuiibus Byzantiis , in antiquis scriptum, 
est Byzantinis. nihil muto tamen. Bvt,dvTiog enim dicitur a 
Grnecis, qui Byzantii natus est [ vid. Garatonium, hanc formam 

i multis exemplis probantem.]. 

C. 21. §. 55 (78.). TIBI MANUM TIBI COPIAS TIBI SPARATOS 

centuriones. sic est scriptum in libris manu scriptis. neque 
vero dubium est, quin ita sit legendum. sparati autem sunt 
sparis armati, sparus porro teli genus. Cicero pro Milone [p, 
553, 24. c. 24. §.64., non 65-, ut est apud Nizolium p. 667, 1.], 
scutorum j, gladiorum j, frenorum j> sp arorum pilorumque etiam 
multitudo deprehendi posse indicabatur. Sallustius Coniur. Ca- 
tiiin. [56, 3., ubi vid. Cort. p. 360,] , sed ex omni copia circi- 
ter quarta pars erat militaribus armis instructa : ceteri _, ut 
quemque casus armaverat j sparos, lanceas ? alii praeacutas 
sudes portabant. Virgilius iibro 11. Aeneidos, agrestesque ma- 
nus armat s p arus [XI. Aen. 682., ubi vid. Servium Tom, 3. 
i p- 6811 

Ibid. MEAM DOMUM REFERTAM VIRIS BONlS PER AMICOS SUOS 

complerent. locus suspectus. putabara legendum compilarent 9 
et vocem viris deiendam. verumtamen iudicet lector. 

C 23. §. 60 (83.}. HORIUFICUM QUODDAM ET NEFARIUM. || HbH p.^oS. 

manu scripti habent hostificum, unde suspicor legendum hosticum. "> 

§. 61 (84.). intestinumque. quidam legi volunt , interneci- 
numque. , 

Ibid. quum horum etiam tectis ac sedibus residere aliquod 
bellum semper videtur *.' deest , nisi falior, dvxanodoGic, , quae 
respondeat superiori parti similitudinis. quae avrajiodooig tatem 
quandam sententiam complectatur , sic vos vestrum in me im- 
mane et Crudele odium in mearn domum profudistis [non vestrum 
in me crudele et immaine odium , ut est apud Wolf. p* 208., Beck, 

17 



258 DIONYSII LAMBINI 

p. 418. , Orell. p. 602. tenuit Tmnc verborum ordinem Laema- 
riana p. 582« B. sed Gothofredum in his rebus , id est , in variis 
lectionibus conquirendis et inculcandis minus sollicitum fuisse, 
norunt qui eius opera usi sunt in evolvendis Ciceronis scriptis. 
rei causarn satis hominum vulgo probabilem ipse attulit in Prae- 
fatione , quam editioni suae praemisit, scripta a. 1588.]. 

C. 24. §. 62 (85-)- SENATUS CONSULES AD MEAM SALUTEM AU- 

ctoritate atque adeo precibus vocabat. quum ita scriptum re- 
perissem in codicibus manu scriptis , Senatus Consules vocabant 
videremque hic aliqaid deesse, nihil me temere factarum exi- 
stimavi, si hunc locum ex ipso Cicerone supplevissem. itaqae 
feci. suppievi autem ex principio Orationis de Haruspicum Be- 
sponsis, ubi haec leguntur [p. 428, 31. c. 2. §. 3.], quumque ad 
Consulare officium ipsis insignibus illius imperii , ad meam sa- 
lutem non solum auctoritate , sed etiam+precibus vestris voca- 
rentur. quodsi quis malit libros vulgatos sequi, iicebit itern 
probabilem sententiam exprimere, paucis additis ex loco huic 
similiimo, qui est novem circiter post paginis hac eadeni Oia- 
tione, ibi [p. 421,47. id est c. 43. §.113.], qui pro me Patres 
Conscriptos deprecari et populo supplices esse edictis atque im- 
perio vetarent. ex illo igitur loco sic hunc licebit legere , Se- 
natumConsules pro me deprecari cdictis atque imperio vetabant 
[Beck. p. 419. »Lambinus primurn edidit, senatus Consules ad 
»meam salutem non solum auctoritate , verum etiam pre- 
v>cibus vocabat , collato initio Orationis de Haruspicum Respon- 
»sis, deinde autem ita, senatum Consules pro me deprecari edi- 
nctis atque imperio vetabant.n prioris lectionis auctorem equi- 
dem nullum reperire potui, praeter ipsum Lambinum , qui sic 
dedit in lemmate, quod praescriptum est annotationi, nolens, 
opinor, aut certe imprudens. sed vid. Gotholredurn, plura 
etiam turbantem in margine Laemar. p. 582. B.]. 

Ibid. altera ad alterum consulem altera ad alterum 
transferebatur. [corrige , si tanti res est, Orell. p. 602. sed 
erratum duce Gothofredo, id est irepetitionibus Lambinianis.]. 
hunc locum sive culpa, sive errore librarii lacerum et mutilum 
redintegravi ex Oratione habita in senatu post reditum , ubi 
haec posita sunt [p. 399, 21. id est c. 7. §• 18], uno eodemque 
tempore domus mea diripiebalur , ar debat ,, bona ad vicinum 
Consulem de Palatio ■> de Tusculano iid item vicinum alterum 
Consulem deferebantur. 

§. 63 (86.). IAM ERUMPEBAT TfACTA ' TAM AUDACES DUCES. hunC 

locum sic restituit Muretus ex Jibris vi teribus , quum ita lega- 
tur in vulgatis, iam erumpebat in actu.-n. plane mendose [vid. 
Muretum VV. LL. 6, 19- Operum Toa i. 2. p. 140.]. 

C. 25. §. 65 (88 ). CATO MIHI FUERA T PROXIMUS QUOD AGERES 
TfON ERAT NISI UT QUI MIHI DUX OMNIBUS IN REBUS FUERAT IDEM SO- \ 

cius esset iniuriae [non , idem esset iniu riae socius , ut habet 
margo Laemar.], Errici Stephani fidem s ecutus , qui hunc lo- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 259 

cum ita scriptum esse in veteri codice testatur, sic edendum 
curavi. ego autem , antequam hanc emendationem vidissem, 
hunc eundem locum sic purgare conabar, Cato milii in consi- 
liis capiendis rebusque gerendis fuerat proximus. quid ageres ? 
«0« erat ut , qui modus omnium moribus [rebus? v. Beck. p. 424] 
fuerat , idem libi esset adiutor iniuriae [adiutor esset iniuriae j 
margo Laemar. p. 582."]. non erat ut , id est, non poterat fieri 
ut fvid. Commentaria Horatiana ad III. Carrnm. 1 , 9. p 136. B. 
et ad I. Epp. 12, 1. p. 251. D. E. de scriptura loci partim cor- 
rupti , partim interpolati vide Beck. p. 422. sqq.]. 

Ibid. SIC M. CATO INVISUS QUASI PER BENEFICIUM CYPRUM RE- 

legatur. fortasse legendum est invitus. nam hoc invisus > nisi 
addalur perditis hominibus > aut aliquid simile , non placet. 

C. 27. §.72(97.). perniciosa pestis. libri veteres habent, 
portentosa pestis. 

C. 28. §. 73 (98.). summum est populi romani populorum- 
que et gentium omnium ac regum consilium senatus. emendata 
interpunctione hunc locnm antea perturhatum et impeditum ex- 
pedivi, facilemque reddidi [edehatur ante Lambinum , perversa 
distinctione, Senatus decrevit , ut omnes j qui rem publicam saU 
vam esse vellent _, ad me unum defendendum venirent.]. 

lbid. si ego non fuissem restitutus. vox restitutus. abest 
a lihris manu scriptis. 

C. 29. §• 77 (104.). potest desinere civis esse quum hoc 

IURIS A MAIOIAIBUS PRODITUM SIT UT NEMO CIVlS ROMANUS AUT LIBER- 
TATEM AUT civitatem POSSIT AMITTERE NISI IPSE AUCTOR FACTUS 

sit ? hunc locum ( ahsit verho invidia) valde evoro/cog emen- 
davi, a sententia ipsa ad hanc coniecturam quasi manu ductus. 
inductus autem fuit librarius in fraudem a similitudine vocum 
potes dicere , potest desinere. ^deinde ex. civis esse factum po- 
stea est scilicet. ita totus locus miserabilem in modum depra- 
vatus nohis per manus traditus est. referenda autem sunt haec 
ad illa superiora , potest igitur damnati poenam sustinere wi- 
demnatus [sed vid. Wolf. p. 224.] ? 

Ibid. vitae necisque potestatem haberet ut in filium. hoc 
totum, ut in filium , alienum esse puto, non Ciceronis. 

§. 78. ( 106. ) REM IUDICATAM RESCINDERE POSSE VOLUERUNT. 

lihri vulgati omnes, a quibus non discrepant manu scripti, ha- 
hent referre j qnae scriptura quum me offenderet, ascripseram 
e regione huius loci hanc meam coniecturam, rescindere volue- 
runt j quam operarii meo iniussu secuti sunt. restituatur igitur 
lectio recepta , quamvis sit ohscura et paene inaudita , potius 
quam nostro iure quicquam immutemus [cf. Beck. p. 438. sq.]. * 

§. 79 (107.). an vero volaterranis. quum in lihris vulga- 
tis saepe me offendisset hic locus , qui in eis ita legitur, hanc 
vero Volaterrani 9 levi immutatione facta pro hanc > an reposui. 
quo facto totum locum facilem ac planum reddidi. 



EGTJ M TU \- 

oc in 



260 DIONYSIl LAMBINI 

C 30 §. 81 (1090- MUNICIPIBUS ANAG*INIS ORNATISSIMIS. VOX 

ornatissimis abest a codicibus antiquis. et vero si non , sit , viris 
aut hominibus ornatissimis , non videtur e consueludine C.ce- 
ronis posita. admonendus autem lector est, ub.cuuque libn 
vulgati babent Sedulius , antiquos babere Fululus. 

C 31. §• 82 (110.)' ETIAM QUIBUSDAM DAMHATIS IHTERDICTUM 

est placet mihi Petri Fabri Tolosani coniectura, arbitrantia 
bic'esse legendum quibus damnatis , deleta una syllaba super- 
vacanea dam [et sic correctum a Lambino in Indice Erratorum 
p. 848.]. 

§. 83 (111-). QUAEBE HOC EX CLODIO SCRIPTOEE LEGUM 

rum. leqendum puto cx Sexto , seu e Sexlo Clodio[h 
ordinem recepit Gruterus, sed, ut Gruterum Ueccbat, l.ominem 
proclivem ad Lambinum reprebendendum , ne laudato quidem 
auctoris nomine. poterant ulique correctionem aubmtoistracfl 
Lambinianae repetitiones.]. 

Ibid. extr. quae he is ipsa Quidem rogatiohe pers< 
est. libri veteres babent, praescripta est [vid. Beck. p. 440.]. 

C 34. §. 92 (122.)- AON TAM 1NS " I1NS B1 M '■" ■ 1(,V1M ESSE 

ME DlCAMNOV TAM IHERUDITUS QUl MIFERVAM IOVI8 FILIAM IOVIS 

[sic corrigendum fuit istud meam auctore Lambino, qui bic re- 
poni iussit in Indice Errntorum p. SlSl SOROREM essi existimem, 
sic restitui coniectura ductus. sed Ioannrs Passeratius J^git, 
quiMinervam lovis sororem || meam esse txislimem. loMiner- 
lam lo^is autem subintclligit filiam [vid. Pareum Le*. Cnt. p. 
23 I bic operae mcndose addidcrunt distinctioms notam pott 
Minervam [sic, qui Minervam, lovis fdiam. de rel.qu.s vid. 
Beck. p. 454. sq.j. 

C. 36. §. 96 (126). RFMQUE PUBLICAM COAC.mEBU UNIUS DTS- 
CESSU QUAM OMMUM INTERITU OCCIDER. MALUI. libli iJiailU SCHpti 

babent, remque publicam conccdere, ubi vulgati condcre, ex 
quo feci concidcre. significat autem Cicero, rem publ.cam suo 
discessu concidisse, sin autem omnes interiisscnt, iunditus oc- 
casuram fuisse [cf. Wolf. p. 241]. 

C. 37. §. 97 (129.). p r - QUARE rtm publicam (dirumpatur 

LICET ISTa' FURIA ATQUE AIDIAT H AEC IX ME QUOHTAM LACESSIVIT) 

bis servavi. voces duas remp. , ita scriptas ut scribi solent, 



ssas a librario propter similitudinem vocis superioris restitui. 
facto totum hunc locum , cuius antea sententia erat per- 



omi 
quo 



oiiscura 



plannm reddidi. tum versus duos, qui deinceps se- 
quuntur, in bbris vol-atis foede depravatus et a'iquot vocibus 
spoliatos ac deformatos , in integrum rcstitui [ boc modo, bis 
servavi: semel Consul , quum togatus armatos vici; Ucruni 
privatus, quum Consulibus armatis cessi , cuius utnusque tempo- 
ris fructum tuli maximum , et reliqua. cf. Beck. p. 40l. sq. 
qui quod dicit, a Lambino eam scripturam , quam modo posui , 
cruum ab antiqua lectione nimium recederet, postea ita muta- 



EMENDATIONUM TTJLLIANARUM P. II. 261 

tam, ut reponeretur, bis servavi , et quum Consul togatus ar- 
matos vici , et quum privatus Consulibus armatis cessi > videtur 
totam hoc deberi Lambinianis repetitionibus , in primis Laema- 
rianae, id est Gothofredo. Tid. ad h. 1. c. 23« §. 61.]. 

§. 100 (130.). extr. in ea urbe m qua tropaea et de me 
et de re publica videam constituta. plane et sine ulla varie- 
tate ita scripta est vox tropaea in codicibus manu scriptis , ne 
quis forte pravae consuetudinis defensor pertinax dicat me sine 
librorum antiquorum auctoritate usitatara scribendi rationem im- 
mutasse. quod tamen in hac voce , ut et in aliis, veritate fre- 
tus facere non veritus essem [vid. annotata ad 1. de Invent. c. 
38. §. 69.]. 

Ibid. et ab eodem aedem extructam. vocem aedem , qaae 
fuerat omissa a librario , decepto similitudine vocis quae ante- 
cedit, restitui, certa coniectura ductus. 

C. 39 §• 104 (136.). extr. quam tu eodem ore. pudenter 
et verecunde hunc locum emendavi. nam ex quum , qupd erat 
in vulgatis et antiquis, ego feci quam. ad religionem autem 
referendum est [ Beck. p. /[67. »saepe quam et quum confan- 
»duntur. v. Drakenborch. ad Livii 28, 28.« immo 27. 28, 5. 
Tom. 8. p. 640.]. 

C. 40- §. 106 (139 )♦ QUOD EST PRAESENTIS TNFAMIAE. leVL 

immutatione facta etiam hunc locum restitui , ex insaniae facto 
infamiae. quemadmodum paullo post primo versu pagina pro- 
xima [p. 421, 1 sive C. 41. §. 107.] ex una iusta, quod est 
in omnibus libris , feci universa. 

C. 41. §. 108 (141.) extr. ista tua pulchra libertas deos 

PENATES ET FAMILIARES MEOS LARES EXPULIT UT TE IPSA TANQUAM IN CA- 

ptivis sedibus collocaret? ita scriptum est in libris manu scriptis, 
eamque scripturam rectam esse arbitror, vulgatam autem , ut a 
te ipsa tanquam in captivis sedibus collocaretur, vitiosam. quam- 
quam hoc argumento defendi potest , quod paullo post dicit 
interrogando, hanc libertatem a Clodio domi suae collocatam. 
sed nihil id valet adversus hanc veterem scripturam. nam eo 
consilio libertatis signum in domo Ciceronis Clodius collocavit, 
ut ea ipsum Clodium in domo Ciceronis collocaret , id est, ut 
ipse Clodius domum Ciceronis possideret, cuius cupiditate 
inflammatus erat , ut supra a Cicerone dictum est. sed non 
dissimulabo, quibusdam placere legi , in captivis aedibus [vid. 
Drakenborch. ad Livii 5. 42, 1. Tom. 3. P. 1. p- 344.], non- 
nullis autem in captivis sedibus. 

C. 45. §. 118 (152.). NON DENIQUE ADOLESCENTEM QUEMQUAM 
QUUM HABERES IN COLLEGIO FAMILIARISSIMOS ADHIBERE POTUISTI ? le- 

gendum videtur, non denique adolescentem scientem quenquam * 
vel sic , adolescentem peritum quendam. 

C. 46. §. 121 (1550» IBI ENIM POSTIS EST UBl TEMPLI ADITUS 



262 DIONYSII LAMBINI 

est et valvae. legendum videtur , ubi enim postis estj ibi tem- 
pli aditus est et valvae. 

C. 48. §• 125 (1590- A ^ CONSECRATIO NULLAM HABET RELIGIO- 

tfEM dedicatio est religiosa? quum animadvertissem , a veteri- 
bus libris abesse vocem ius , quae est in vulgatis ante verbom 
habet j et in illis iisdem veteribus post verbum habet esse lacu- 
nulam , statim conieci^ desiderari nomen religionem. 

Ibid. quid preces quid prtsca verba voluerunt? Iegendum 
fortasse est, valuerunt, aut addendum si&i, ut sit sibi voluerunt. 

C. 50. §. 129 (166.). imperia scribebantur nova. sic ha- 
bent vulgati codices, imperia ascribebantur novae iuventuti , 
manu scripti sic , imperia ascribcbantur nova iuventusque se iu- 
venum. qaae scripturae sine dubio corruptae sunt. quis enim 
non videt, primum quae [que] se iuvenum esse scriptum a li- 
brario oscitante pro Q. Seio venenum ? deinde ex iuvenum fa- 
ctum esse iuventus , atque utrumque ab alio librario dubitante 
perscriptum? postremo ascribcbantur pro scribcbantur positum, 
propter a ultimam vocalem nominis imperia [cf. Beck. 497. sq.]. 

C. 52. §. 132 (171.). extr. rem publicam consul ex vestris 
manibus ac faucibus eripui. libri manu scripti babent, ex vestris 
manibus ac facibus , vulgati , manibus ac faucibus. vulgata 
scriptura probabilior est, et meo quidem iudicio vera et recta, 
quamquam antiquam non damno. 

§. 133 (172.). extr. verbis cravissimts perterruissent. libri 
manu scripti habent , protcrruissent [vid. W. LL. ad Orationem 
pro Caecina C. 13. §. 37. et cff. ab Wundero V. C. notata ad 
h. 1. p. LXXVI. sq.]. 

§. 134 (173.). UT IN VIVI ET IAM SPIRANTIS CAPUT BUSTUM 

suis maisibus imponeret. legendum fortasse est, ut in vivi etiam 
tum spirantis. 

C. 53. §. 136 (176.)- extr. quantaque diiigf^tia senatus 
sustulerit. verbum sustulcrit abest a duobus Jibris manu scri- 
ptis , unde suspicari possit aliquis, hoc verbum esse alienum 
non Ciceronis , quum verum esset a librario omissum , falsum 
ab eo , qui deesse videret, suppositum. omnino boc sustulerit 
parum quadrare ad hunc locum videtur putaverimque persecu- 
tus sit potius , aut aliud simile a M. Tullio esse positum. nam 
quod infra non longe verbo illo utitur, ibi [§. 137], eam aram 
tollendam ex auctoritate Pontificum censuit, primum, hic est 
eam rem sustuleritj illic aratn tollendam^ deinde, hic sustulerit, 
illic tollendam censuit. res ipsa loquitur, quid intersit. paullo 
p.^c^.infra hunc locum , ubi operae || ediderunt in templo inaurato , 
«• repone in augurato [et sic correctum in Indice Erratorura 
p. 848., neglecto ab iis , qui adhuc Lambiniana librorum Cice- 
ronis editione, ab repetitionibus , quas vocant, Lambinianis di- 
versissima , diligenter usi sunt.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P, II. 263 

§. 137 (177.)' extr. AD EQUITUM NOTAM AD DOLQREM BONORUIft 

omnium. hic locus mihi valde suspectus est, neque nos quicqnam 
hic lihri veteres adiuvant immo suspicionem angent. ita enim 
scriptum in duohus est, ab equitum nota doloris bonorum omni- 
um, in aliis, quomodo in vulgatis. ego putabam legi posse, ad 
eius ignominiam , ad dolorem bonorum omnium, vel , ad igno- 
miniam ac dolorem bonorum omnium [vid. Beck. p. 507.]« 

C. 55. §. 141 (182.). AWTE OCULOS EXTERMINATORIS SUI. libri 

manu scripti habent, agte oculos extinctoris sui. 

C. 56. §. 142 (183.). SOLI VESTRIS CERVIClBUS SUSTINETIS. sic 

est legendum, vel invitis lihris omnibus. soli enim opponitnr 
illi, cum viris fortibus multis. solis autem cervicibus, quomodo 
legitur in omnihus Jibris , ineptum atque absurdum est. 

§. 143 (184.). quorum si iste [sic corrigendum ex Indice 
Erratorum Lambini, p. 848.] suis sceleratissimis manibus tecta 
sedesque convellit. videtur legendum , quorum etsi iste suis 
sceleratissimis manibus tecia sedesque convellit. hic operae omi- 
serunt particulam si ante pronomen isti [hoc nomine ab Lam- 
bino castigati 1. l.J. 



XXX. 

m ORATIONEM DE HARUSPICUM RESPONSIS 1N 
P. CLODIUM. 



C. 1. §. 2 (3. Beck.). potest gravioribus a me verbis vul- 
werari. negatio haud , quae est in libris vnlgatis ante verbnm 
potest, abest a manu scriptis. eam scilicet addiderant semidocti 
seu indocti potius homines, non intelligentes , haec legi inter- 
rogando , non enuntiando, idque longe esse acrius , gravius, 
ornatius. 

C. 2. §. 3 (4.). ET IRACUNDIA LONGIUS PROGRESSUM ARBITRA- 

bantur. sic emendaveram decem abhinc annis in meo codice , 
coniectura ductus , quam comprobavit postea liber optimus manu 
scriptus Memmianus. mendosi autem sunt vulgati, et qui ha- 
bent prope digressum , et qui prope progressum. 

Ibid. QUI ME QUI REM PUBLICAM QUUM DEFENDERE DEBERENT 

servare possent. libri mann scripti habent, qui me qui rem 
quum defendere deberent , vocem meam non habent, quae est 
in vulgatis. unde suspicatus sum, legendum qui rem publicctm. 
quam meam coniecturarh confirmant ea, quae sequuntur. 



264 DIONYSII LAMBINI 

C. 4. §. 6 (8.)' exlr. non modo vincire verum etiam vin- 
cere oporteret. sic babent Jibri man u scripti, longe meliusquam 
vulgati , vincere verum etiam vincire [cf. Beck. p. 532.]. 

§• 7 (90- extr. diem dixisset tjt fecerat. bic locus mibi 
suspectus est. nibil tarnen dissimilitudinis in libris veteribus 
reperi. praeterea paullo post , ubi libri oranes babent sic mo- 
deretur , quidam legi volunt, sic meditetur. 

C. 5. §. 8 (10."). DUGENTIS CONFIXUM SEN ATUS CONSULTIS. 

libri manu scripti babent, senati consultis, neque vero dubium 
est , quin ita locuti sint veteres [vid. annotata ad Divinationem 
in Caecilium C. 5. §. 19.]. 

C. 6. §. 11 (15.). multo maxima ex parte. absunt a codice 
vetere baec exparte. unde suspicor legendum, multo maximam 
partem , quomodo saepe loqui splent boni scriptores [atque boc 
est illud »alii maximam partenm in marg. Laemaiianae a. 1592. 
vid. annotata ad Orationem post Reditum ad Quirites C. 3. §.8.]. 

Ibid. QUUM CETER V SCELERA STILO ILLO IMPURO SEX. CLODIUS 

conscripsisset. nibil muto, quamvis liber quidam manu scriptus 
habeat , stilo illo impuro Sex. Clodii ore tincto conscripsisset. 

C. 7. §♦ 13 (16.). &ELIGIONIS expiatio vel ab uno pontifice 
perito recte fieri potest. in libris omnibus legitur, religionis 
explanatio. quidam docti legi volunt, religionis expiatio , qui- 
bus assensus sum. nam ex iis, quae sequuntur, perspicuum 
est legendum expiatio. quid enim aliud est expiare religionem, 
quam religione liberare? ac sequitur paullo post, domum meam 
iudicio Pontificium religione liberatam videri, id est , reli- 
gionem in domo mea expiatam [sed vide Wolf. p. 326. sq. et 
cf. Beck. p. 541]. 

C. 8. §. 16 (20.). a iudicibus muniewdam putaret. sic re- 
stitueram in meo codice annis ante multis, idemque postea ve- 
nit iri mentem Petro Fabro Tolosano, consiliario Regio, viro 
doctissimo, 

Ibid. data domus est in villa publica. quidam legi vo- 
Junt, in via publica [sed cf. annotata ad b. 1. a Beckio V. D., 
p. 544. sq .]. 

C. 10. §• 21 (28.). EPULAEQUE LUDORUM PUBLICORUM. VOX 

publicorum abest a libris manu sciiptis aliquot [abesse non po~ 
test publicorum, monente Garatonio, quum etiam privati sint 
ludi funebres.]. 

C. 11. §. 23 (31.). an si ludius COnstitit. qui sint ludii, 
disce ex Nonio [12, 47. p- Mercer. 530, 2^.] et ex Dionysio 
Halicarnasseo [2. p. 130. c. 71, Tom. 1. p. Reisk. 388. bff. ab 
Salmasio aliisque disputata ad Flori 3. 20, 3. p. Duker. 601. sq. 

Ibid. aut symbolo aberravit. ubi vulgati babent , aut si 
nutu aberravit , sine ulla litura libri veteres habent, aut sjrmt- 
bolo aberravit. quam scripturam cur reiiceremus , nulla causa 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 265 

visa est [ex omissis post Toin. 1. p. 380. addantur haec: »sic 
»quidem edendum curavi , et ita reperi scriptum in aliquot Ji- 
»bris manu scriptis, sed dissimulare non arbitror oportere , ex 
»Arnobio libro quarto Adversus Gentes suspicionem mihi ortam 
»esse, ne hanc quidem lectionem esse emendatam neque rectam. 
»verba autem Arnobii sunt haec , non longe ab extremo libri 
»[4. p. Herald. 186-], et piaculis dicitur contracta esse commis- 
3> sio , si per imprudentiae lapsum aut in verbo quispiam aut 
vsympinio deerrarit. ex i!lis igitur verbis legendum hic vide- 
»tur sympinio , non sjmbolo. verumtamen iudicet lector. sym- 
»pinium autem sive simpinium vas esse ligneum, quo etiam ute- 
»bantur in sacris, ex Nonio Marcello [15, 12. p. Mercer. 544, 
»27» ubi nunc recte editur simpuvium sive sympuviuni\ cogno- 
»scere Jicet. utitur hoc verbo et M. Tullias libro sexto de Re 
«Publica [? III. de Legg. C. 16. §. 36. p. Lambin. 348 , 29- le- 
gitur in simpulo, cuius Joci parum memor fuit Lambinus, quum 
»haec retractabat.]. consule Nonium in v* Samium [4, 441. p» 
»Mercer. 398, 24.], apud quem vulgo legitur, quam si imperia 
» P 'ontificum , ub^legendum, quam simpina aut simpinia Ponti- 
vficumx [cf. Gesner. Thes. L. L. v. sinipulum, T. 4. p. 449, 37«]« 

Ibid. extiterunt dies illi festi paene funesti. libri manu 
scripti habent, dies illi profesti paene funesti. quod probo. 
quamquam nonnulli sic legi velint, dies illi festi pro festis 
| paene funesti , alii , dies illi festi prope funesti. 

C. 12. §. 24 (33.). megalesiis. vocem Megalesiis delendam 
censeo. nam hi ludi sunt ipsa Megalesia [cf. a Mureto disputata 
Scholiis in Terentium, Operum Tom. 2. p. 657« sq.]. 

C. 13. §. 29 (39.). UT IN pristina religione servaret. le- 
gendum putant quidam , ut pristinam religionem servaret. 

C. 14. §. 31 (41.). extr. quod eodem ostento telluri po- 
I; stulatio deberi dicitur. secutus sum libros vulgatos , quibus- 
cum consentiunt nonnulli manu scripti. alii quidam habent 
yostuloj quod vir quidam doctus probat, atque per postulonem 
victimam significari ad deos placandos comparatam, seu suppli- 
cem potius aliquem existimat. et ita legendum censet apud 
Varronem libro quarto de Lingua Latina, ibi [4, 32. p. 36> 
7-] , esse responsum, Deum Manium || postulonem postulare. ubi 
vulgo legitur postulionem. sed Adrianus Turnebus melius, ni 
fallor, deum Manium posti leonem postulare. 

C. 15. §. 33 (43.)« at qua mente quam amiseras. praeclare 
hic locns restitutus est codicibus veteribus ducibus atque au- 
ctoribus, q uum legatur in vulgatis, qua invaseras. 

C. 16. §. 34 (44.). Qui omnes audaces tribunus e carcere 
in forum effudit. sic legendum est potius, quam ut habent vul- 
gati libri, iudices. quamquam quidam repo nunt iudicatos, quod 
magis probo. et ita fortasse legendum inOratione pro Muraena 
P- 345, 50. [nobis C. 24. §. 49.], vallalum audacibus atque si- 



266 DIONYSII LAMDINI 

cariis , ubi vulgati babent iudicibus. pro illo igitur suspicari 
possit aliquis legendum iudicatis , id est, damnatis [lioc ipsum 
jgitur, quod posui , iudicatis , non iudices sive indices , quae 
fere permutantur (vid. annotata ad Orationem pro FJacco C. 17. 
§. 40.)? Larabinus reponi voit pro audacibus t vid. Beck. p. 
571. sed turbas dederunt quum aliis locis, tum boc loco istae 
repetitiones Lambinianae^ quas iam dudum laudo.]. 

C. 18. §. 37 (48.). QUOD TE IUDICES DIMISERUxXT EXCUSSUM ET 

exhaustum. nonnulli libri habent emiserunt [restitutum a Gru- 
tero , quem vide p. 564, 79»? defendit Garatonius , eique docet 
opponi immissum esse , ad A.tt. Epp. 1, 16.]. 

§. 38 (49.)« HOMINES PROPE CONFITENTEM PROrTER TECUNIAM 

lUDicio liderarunt. bas duas voces prope confitentem boc ipso 
loco in codicibus manu scriptis plane scriptas , quae in omni- 
bus vulgatis, quos quidem viderim, desidera ntur , reponendas 
curavi. videntur aulem, si absint, multum de orationis con- 
cinnitate detrabere. nam ut paullo ante dixit, turpissimum no- 
centissimumquc laudarcnt , sic nunc congruent^r et convenien- 
ter, prope confitentem prcpter pecuniam iudicio libcrarunt. cre- 
dibile autem est, librarium bas duas voces oraisisse, dura deerrat 
a voce prope ad vocera propter. 

C. 19. §. 40 (52.). ke per optimatum discordiam. verbum 
moncnt factum ex moneri , quod fuerat a librario iteratum , de- 
lendum curavi. est enim supervacaneum et inane. 

Ibid. auxiliisque diminutis efficiatur. sic esse legendum 
res ipsa clamat , ratio et veritas pervincunt, maxime quum li- 
bri veteres babeant diminutis. boc eodem versu bunc locum , 
quare acl unius imperium res redeat, ex ipso Cicerone restitui 
qui antea erat foede corruptus. sic autem ipse Cicero infra 
tertia abhinc pagina [p. 438, 32. id est C. 25. §. 54.], etiam ne 
in unius imperium res recidat , monemur. 

Jbid. exercitusque pulsus ad dimiitutionem accedat. sic 
legendum, et banc lectionem confirmant antiquae scripturae 
vestigia. 

C. 20. §. 42 (5^.). IH DOMESTICIS EST GERMANITATIS STUPRIS 

volutatus. non potest mibi persuaderi, hunc locum esse emen- 
datum. nam quid boc sibi vult germanitatis stupris? scio , 
quid mibi dicturus sit aliquis: cum Clodia sorore Clodiom rem 
babuisse significat. audio. itane vero ? bis verbis banc senten- 
tiam exprimi oportuit? quis unquam boc modo Jocutus est? 
dixisset potius, in domesticis est cum germana stupris volutatus. 
considerent igitur hunc locum , qui se Ciceronianos dici vo- 
lunt et videant, num potius ita legi debeat, in domesticis ger- 
manisque';stupris est volutatus [Beck. p. 582. «offenderunt haec 
»iam Lambinum, qui reponi voiuit, aut cum germanis sororibus 
nstupris 9 aut in domesticis germanisque stupris est volutaius.* 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 267 

sed alterum acceptum referendum Larnbinianis repetitionibus , 
Gotbofredo, aliis.]. 

Ibid. ATQUE IBI PIRATARUM CQNTUMELIAS PERPESSUS. ld est 

i vflQSig, id est, libidines flagitiosas et contumeliae plenas. sunt 
enirn libidines quaedam minus turpes et bumanae et, ut ita 
dicam, tolerabiles, 

§. 43 (56.)« extr. quaestorem a sua frumentaria procura- 
tioke senatus amovit» errant qui pronomen sua delendum cen- 
seut. fuerat enirn bic Satuminus Quaestor Ostiensis, et rei 
frumentariae praefuerat. M. Tullius pro Sextio [p. 465, 25. id 
est c. 17« §. 39.], nec mihi res erat cum Saturnino , qui quod 
a se Quaestore Ostiensi per ignominiam ad Principem et sena- 
tus et civitatis , M. Scaurum , rem frumentariam translatam 
sciebat , dolorem suum magna contentione animi persequebatur, 

C. 21. §.44(570. a muliebribus [ non , mulieribus] soleis. 
legendum fortasse est , stolis» 

§. 45 ( 58. ). ET CONCORS ETIAM TUM SENATUS PRINCIPI CN. 

pompeio sententiam dicenti. libri manu scripti babent, senatus 
senatus principu quam scripturam si quis probabit, intelligemus 
Pompeium dici principem senatus , sin reiiciet, principi coniun- 
getur cum voce dicenti , ut sit, sententiam principi dicenti , id 
est primo dicenti. licebit etiam legere principi per se [vid. 
Beck. p. 587.]. 

Ibid. excusserat. sic restitui libris omnibus , boc quidem 
loco, reclamantibns , sed alibi meam coniecturam comproban- 
tibus. sic enim Pbilippica Secunda [ p. 600 , 6. c. 29. §• 73.], 
itaque excussis tuis vocibus et ad te et ad praedes tuos milites 
misit. idem ibidem [ ? ] , excussae sunt tuae illae voces. ubi 
tamen libri vulgati babebant exclusis et exclusae. 

C. 22. §. 46 (6i.). UT SE M0D0 his modo vendat illis. 
errans librarius in voce modoj bis posita , semel dumtaxat scri- 
pserat eademque opera his omiserat, quod totum ex uno manu 
scripto restitui. 

Ibid. extr. illius furentes ac violentos impetus. libri duo 
manu scripti babent, ac volaticos impetus [cf. Beck. p. 591» sq.]. 

§. 47 (61.). ATQUE EX HAC A ME NONNULLORUM ALIENATIONE 
ST QUORUNDAM OCCULTIS ODIIS HAEREWT ETIAM TELA IN RE PUBLICA 
QUAE QUAMDIU EAEREBANT IN UNO ME GRAVITER EQUIDEM SED ALI- 

quanto levius ferebam. bunc locuui coniectura ductus, senten- 
tiam ipsam subsecutus, vestigia scripturae et veteris et vulgatae 
persecutus sane quam feliciter restitui. 

Ibid. nisi pbimo se dedisset iis. quidam legi volunt, nisi 
primo se vendidisset iis [ Beck. p. 592. » pprperam Lambinus 
«probat nonnullorum coniecturam , se vendidisset.u]. 



268 DIONYSII LAMDINl 

Ibid. in ouo Fali/ebat multos. vox multos abest ab ali- 
quot libris manu scriptis [ delevit Gruterus, quern vid. p. 565, 
43,]. 

C. 23. §. 48 (63.). REVIVISCERE MEMORIAM AC desiderium MEI 
vidit. libri aliquot veteres habent revivcscere > urule con- 
iicere possit aliquis legendum revirescere. nonnunqnam enim 
in boc peccabant librarii et reviviscere pro revirescere po- 
nebant, ut Pbilippica Septima principio [p. 627, 41. id est 
c. 1. §.!.], non cnini sc tenent ii , qui scnatum dolent ad aucto- 
p.joS.riiatis pristinae \\ spem rcviresccre, coniunctum huic ordi- 
a. ni populum Romanum , cunspirantem Jtaliam, paratos exerci- 
tuSj expeditos duces. ubi libri ininus emendati, et vulgati babent 
reviviscere [ v. Burmann. ad Antbol. Lat. Tom. \. p. 139, ct 
Heins. ad Ovidii iMetamm. 7, 305- Tom. 2. p. 479.]. vcrumta- 
men ego bic nibil mntare ausus sum [vid, quae disputantur a 
VV. DD. ad Silii 15, 134. p. Drakenborcb. 750.]. 

§. 49 (64.). QUI OMNES ANGUSTIAS OMHES AT.TITUDTVES MOF- 
TIUM OBIECTAS SEMPEB \i it VIRTI m. PERFREGIT. quum animadver- 
terem in libris manu scriptis non esse vocem tela , atque ita 
Jegi , omnes dltitudines omnium obitcta semper vi et virtutc pvr- 
fregit , in vulgatis aotem sic, omnes attitudines , omnium obiecla 
ttla semper vi et virtute perjregit, iacile conieci, tcla csse ad- 
venticium ct item omnium, aut ccrte corruptum, obiectas autcm 
esse scribendnm, ut cobaereat cum attitudines. de vocc omnium 
amplius deliberandnm ccnscbam. scd mibi in mentem venit, to- 
tidem esse litteras in omhium, quot in montium , t addito. quod- 
si o et m transponas, cnt montium. ila et crit sententia lmic 
loco consentanea , et loquendi grnus elesans et ornatum, qui 
omnes angustias , omnes altitudines montium obicclas semper vi 
et virtuie perfregit. 

C 25- §. 5l(70). ETIAM M". IX UTflTJS IMPERIUM RES RECIDAT 

monemur. a libris veteribus abest etiam , verum videtar rcti- 
nendum propter verbum monemur, quod sequitur. quod si hoc 
eliam delebimus, delendam fortasse erit et verbum monemur. 

C. 26 §.55 (72). post mcd. tantamque eversiohem crvrtA* 

TIS IN MENTEM SUBITO I\ ROSTRIS NEC COGITANTl \IMRE POTUISSE. 

in Jibris veteribus non e?t ncc , unde suspicatus aliquando suni 
]egendum, in rosiris concionanti. omnino si quis attentius con- 
sideret, videtur ridiculum dictu , venire cuiquam aliquid in 
mentem ncc togitanti, nisi quis dicat, ea dici alicui in mentcm 
venire nec cogitanti, quae cuiuspiam animo obiiciuntur ex tem- 
pore et aliud agenti. 

C. 28. §. 60 (78.). SUFFRAGIA DISTRICTA TENEHTTTB A PAUCIS. 

libri aliquot veteres babent, suffragia discripta [cf Beck. p. 
608.]. 

§• 6l (80.). \o\ Qur\ hanc PERSONAM. sic babent libri vul- 
gati , non inquam ■ nisi hanc personam , veteres autem sic ut 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 269 

edendum curavi, non quin hanc personam, quin autem, id est, 
quod non. 

Ibid. SED TAMEIJ FACILE TACENTIBUS CETERIS KETICUISSEM. SU- 

spectus mihi est hic locus, nihil tamen varietatis in lihris raanu 
scriptis reperi [ Beck. p. 610. »Lambinus e coniectura edidit, 
»sed quia facile tacentibus ceteris reticuissem , contra verboram 
»nexum.« margo repetitionurn Lambinianarum , etiam Laema- 
rianae , sic habet, non Lambinus.]. 

§. 62 (81.). UT DEUS ALIQUIS DELAPSUS DE CAELO COETUS HOMI- 

wUm adeat. vulgati libri habent, aliquis elapsus , manu scripti, 
aliqui delapsus. itaque quod delapsus excudendum curavi, in 
eo manu scriptos secutus suin , quod aliquis _, impressos. si quis 
tamen usquequaque veteres hic sequi volet, non repugnabo. 
aliqui enim pro aliquis dicebant veteres [vid. Voss. de Analogia 
4, 8. p. 183. sq.]. 

§. 63 (82.). peocurationes et obsecrationes. libenter repo- 
suissem coniectura ductus Jibrisque omnibus reclamantibus vel 
precationes , vel postulationes. quis enim non videt, vel ex 
sententia huius loci, vel ex iis quae statim sequuntur, procu-* 
rationes , quod est in vulgatis et manu scriptis, esse deprava- 
tum et ab errante atque oscitante librario pro precationes scri- 
ptum ? nam si quis dicat, significari procurationes ostenlorum, 
cur non addidit hanc ipsam vocem ostoforum^ ut supra? hunc 
igitur locum consideret lector statuatque , utrum addendum sit 
ostentorum j an legendum precationes seu postulationes t nam 
procurationes solitarium mihi non probatur. 



XXXI. 
m ORATIONEM PRO CN. PLANCIO. 

C. 1. §. 1. nuic accusationi esse fauturos. omnes libri 
manu scripti, quos quidem viderim, habent esse fautores. sed 
ut dicam quod sentio, mihi piacet magis vuigata iectio fautu- 
ros , primum , quia supra , ubi est eadem vox fautoris , posuit 
verbum viderem, quod significat quiddam praesens : hic aotem 
ubi est fauturos y iunxit ei verbum audirem , quod hoc loco 
videtur aliquid futurum significare deinde non est verisimile, 
M. Tullium eandem vocem , praesertim tam insignem, tam brevi 
intervallo bis posuisse. haec rne perpulerunt, ut lectionem 
vulgatam retinerem [cf. Ernest. p. 1076, 1.]. 

C. 3. §. 7. QUID TUNE AEQUUM DIGNITATIS IUDICEM PUTAS ESSE 

populum? omnes libri manu scripti habent, tu inanern , vulgati, 
tu non inanem. utraque scriptura mendosa, sed antiqaa propius 



270 DIONYSII LAMBINI 

abest a recta. omnino legendum, quid? tune aequum dignitatis 
iudicem putas esse populum? sic enim disputabat Laterensis, 
ubicunque duo eundem magistratum petunt , qui superior est 
altero dignitate, is rnagistratum obtineat necesse est, si populus 
aequus est dignitatis iudex : quodsi non obtineat, largitione 
superiorem fuisse competitorem dicendum est. at populus sem- 
per est aequus dignitatis iudex; et ego , qui dignitate Laterensi 
superior sum, [nihilo minus a Laterensi in campo superatus 
sum. largitione igitur me superavit Laterensis. M. Tullius La- 
terensis argumentationem sic infirmat, negando populum semper 
b. aequum esse dignitatis iudicem. jj tune, inquit, aequum di- 
guitattis iudicem populum semper esse putas? proinde quasi dicat, 
non semper est. praeterea non ita loquuntur Latini, iude.x est 
inanis , sed iudex est iniquus _, neque iudex non inanisj sed iu- 
dex aequus. iam quod supra sic edendum curavi [c. 2. §. 5«] , 
mihi autem non id cst in hac re molestissimum _, contra illuni 
dicere j et reliqua , in eo codices antiquos Memmianos et Cleri- 
canum secutus sum, qui plane sic babent. 

§. 8« QUANQUAM QUA NOLUI IANUA SUM INGRESSUS 1N CAUSVM. 

sic legendum, et ita est in uno codice manu scripto, et infra, 
pagina proxima aliquot post versibus [p. 442 , 6. id cst c. 4. §. 
10. princ.] , ut fueris dignior , non at fueris. quod et senten- 
tia ipsa flagitat et repetitio proxima . ibi , sed ut fueris dignior. 
ut autem , id est quamvis [ vid. Voss. de Construct. c. 67. p. 'i65. 
Gronov. Observatt. 3 , 6. p. 303. Drakenborcb. ad Livii 22. 
25, 2. Tom. 7. p. 162.]. 

C.4. §. 10. extr. quid cuique ipsi debeaat considebare sae- 
rius. libri manu seripti liabent, deliberare saepius. iidem no- 
vem post versibus [c. 5. §• 12. princ.] , venio iam ad ipsius po- 
puli parles. iam non multo post semper sibi supplicari voluisse 
edendum curavi , partim obscura scriptarae veteris vcstigia se- 
cutus, partim coniectura ductus. 

C. 5. §. 12. extr. non dico c. serenum non stultissimum 
hominem. Serenum subtilissimum babent libii omnes et vuJgati 
et manu scripti praeter unum Clericanum, qui (ridebit fortasse 
quispiam) babet stultissimum. unde quidam amicus meus addita 
neeatione fecit non stultissimum. adiuvat eum ratio quae sequi- 
tur, fuit enim et animi satis magni et consilii. adde quod cre- 
dibile est , negaticnem omissam esse a librario post nomen Se- 
renum , propter syllabarum simiiitudinem num , non. postremo 
subtilis non solet esse epitbetum personarum, sed rerum potius, 
ut quum dicimus genus dicendi subtile , subtilis oratio ., iudicium 
subtile. quodsi quando personis addatur, boc fit cum aliqua 
accessione , ut vir subtilis in disserendo , subtilis in docendo , 
subtilis crationej, subtilis scriptor Lysias. bis rationibus addu- 
cor, ut iili amico meo assentiar [putemque omnino hic legen- 
dum, non stultissimum. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 271 

§. 13. AEDILES QUICUNQUE ERUNT IDEM MIHI QUOD OSTENDERAS. 

oratio praecisa est. subintelligendum enim est praestabunt , aat 
aiiqnid simile : nisi quis dicat omissum esse et desiderari [nempe 
totum hoc , quod deinceps ponam, abest a Lambiniana , iudices 
sunt parati: Tribuni plebis permagni interest qui sint. quare 
aut redde mihij p. Ernest. 1082.]. 

C. 6. §. 16 extr. nam quid assequerer. libri manu scripti 
habent , nunc quid j, et paallo ante [delevi post], mihi gravissi- 
mum esset sic dicere. unde feci, si dicerem. et paullo post 
[c. 7. §. 17.] edendum curavi, patuerit hominibus , ut est in libro 
inanu scripto. 

C 9« §• 22. non assueta MENDAcns. locus mihi saspectus. 

C. 10 § 26. lacrimis votis ominibusque. sic legendum, 
non votisque omnibus. Horatius od. 5. lib. 4. [v. 13 ] , votis omi- 
nibusque et precibus vocat. quodsi quis malet ita legi ^ votis 
bonisque ominibus , non repugnabo : sed longius discesserit ab 
antiqua scriptura. paullo ante quidam legi volunt, e civili ter- 
rore. ego nihil muto. 

Ibid. vel ratione' cedentem. vocem tempori , quae non 
est in codicibus manu scriptis, neque Memmianis neque Clerw 
cano, delendam curavi. supervacanea enim est, et ab aliquo 
semidocto addita. 

C. 11. §. 28. quos tu iure laudas. quidam legendum pu- 
tant , quos tu dilaudas. 

C. 12. §.29. si minus in scena sunt. sic habet codex Mem- 
mianus, cum quo ceteri veteres consentiunt, ubi vulgati habent 
necessaria sunt. plane mendose. in scena sunt autem interpre- 
tor, aperta sunt, nota sunt, in promptu et in conspectu sunt. 

§. 30. Qua externis qua domesticis. sic legendum, non , 
queni externis quem domesticis. et ita saepe loquitar, ut libro 
15. Epistolarum ad Atticum [p. 385, 21. epist. 18.], intelligo te 
distentissimum esse _, qua de Buthrotiis qua de Bruto [vid. JNi— 
zolium a Facciolato castigatum p. 593, 1.]. 

lbid. non modo nomine. legendum videtur, non modo 
crimine. 

§. 31. IDEM POSTEA PEAETORIS MANDATU REQUISITUS. sic llUUC 

locum restituit Adrianus Turnebus, qui locus in omnibus libiis 
legitur prae mandatis [vid. Orell. p. 187.]. 

C. 15. §• 36. OMNES AMBITUS LEGES COMPLEXUS ES. S1*C quidam 

docti legendurn putant , omnes ambitus leges > ubi libri vuigati 
habent omnes ambitus legis. quibus assentior. rnultae enim 
faerunt leges de ambitu, neque ab uno latae. 

Ibid. nisi hac tribuaria. codices veteres omnes habent 
tributariaj quod probant docti quidam viri, ut dicta intelligantur 
a tributis comitiis. ego vulgatam lectionem retineo, etrem tribua- 



272 DIONYSII LAMBINI 

riam accipio , quae ad tribus pertinet , vel quae per tribus 

geritur. ,._... , c 

Ibid. hoc uno in gekere. nempe legis Licini<ie de bo- 

dalitiis. . . , 

Ibid. iK ceteras causas. nempe tnbuanas scu tnUutarias, 

nt alii legi volunt. 

Ibid. IN IPSO DENIQUE IUDICIO DE AMBITU REIECTIOKEM FIERI 

voluerit' iudicum alterkorum. sic lege n dum censeo , prO eo 
quod est in in libris vulgatis, de ipso denique ambitu , de re- 
iectione fieri voluerit iudicium alternorum. coniecturam meam 
adiuvant aliquot veteres codices, qui habent reiectioncm et de 

ambitu. . 

C. 46. §. 38. II cuius tu TRiims vekditorem. sic habent 
omnes* libri , sed ego iis invitis legendum puto emptorem. nam 
qui corrumpit, emit non vendit. nisi quis dicat vcnditorcm 
bic pro emptore usurpan. 

Ibid. KAM MAECIAM NON QUAE lUDIC ARRT SED QUAE REIICEBETUB 

ESSE voluisti. qunm in libro manu scripto Clericano lta scri- 
ptum reperissem 31. ctiam , ubi vulgati habent terliam ctiam , 
facile conieci Maeciam csse legenduro, quum Maecia tit una 
ex triginta quinque tribubus civitatis Romanae. 

C. 18. §. 45- ?e pab ai! ims mUnus i» sua petitiobe bespe- 
ctekt.' *el legendnm expectent, vel respectent idem valet hoc 
loco , quod expcctent. 

C. 18. §. 53- DUBiTABrris ihquit quik coitio f\cta sit. 
duobus argumentis probare conabatur Lalerensis, coitioneme.se 
factam inter Plotiurr et Laterensem. primum illud est , quum 
tribus plcrasque cum PloHo lulcrit Plancius. cui ita respondet 
M Tullius, an unaficri potucrunt, si una tnbus non tulissent? 
proinde quasi dicat, si tribus una non tulisscnt, una Aediles 
esse non potuissent. ridicule igitur obiicis, eos una tribus tu- 
lisse: nam eadem opera obiicere deberes , una Aediles esse 
f-ictos alterum argumentum, nomudlas tribus cum Vlotio tulit 
punctis pacne totidcm: ergo coitio iacta est. quod ita infirmat 
Cicero hoc ideo ita accidit, quia supenoribus comitns prope 
iam facti declaratiqne ad comitia Aedilicia venissent. sunt au- 
tem baec, cum punctis nonnullas pacne totidem , verba Late- 
rensis ut dixi, et legenda sunt interrogando. quare buc ascr.be 
interrogationis notam , quam omisit librarius, hoc modo, paene 
totidem [correctum in Indice Erratorum p. BO&J. 

§ 54 SED TAMES TU A^ PLOTIUM VIRUM OEKATISSIMUM IK 

IDEM CRIME* VOCANDUM IUDICAS AS DICIS EUM TIBI EBIPUISSE [non , 

eriperc] a quo noh sis dokatUs, sic emendavi coniectura ductus, 
partirn vestigia scripturae veteris et vulgatae secutus, partim 
sententiam Ciceronis odoratus. 

C. 23- §• 55. ATQUE IS QUIDEM ADDUCTUS AD C0KSULES. Hbri 

veteres hahent, eductus. 



EMEIVDATIOKUM TULLIANARUM P. IL 273 

§. 57. extr. illa vox vulgaris »audivi.« secutus Memmii, 
clarissimi viri, coniecturam sic reposui. nam libri omnes habent 
auditu, totidem litteris [vid. Madvig. Emendatt. p. 168. sq ]. 

C. 24. §.58. QUAE PLERAQUE DE IPSO ME FUERUNT. SIC restl- 

tui coniectura ductus, veritate approbante , quod et ex his quae 
sequuntur intelligere licet, et ex ipso prooemio, ibi [p. 441 , 3. 
id est c. 1. §. 3.], equidem ad reliquos labores _, quos in hac 
causa maiores suscipio quam in ceteris , etiam hanc molestiam 
assumo , quod mihi non solum pro Cn. Plancio dicendum est , 
cuius ego salutem non secus ac meam tueri deheo : sed etiani p ro 
me ipsoj de quo accusatores plura paene quam de re reoque 
dixerunt, 

§. 59. QUANQUAM AD PRAECEPTA AETAS NON EST NATI. libri 

veteres habent, non est aetas generatus. quod* subindicat, hic 
aliquid subesse ulceris. hoc igitur sanet lector eruditus. qui- 
dam sic legunt, aetas apta nati seu gnati , [ego autem sic po- 
tius, ad praecepta apta aetas non est nati. credibiJe est enim, 
vocem apta omissam esse alibrario, errante propter similitudi^ 
nem ultimarum litterarum vocis praecepta. 

Ibid. multae insidiae sunt bonis. hi versus sunt Attii [sive 
Accii , nam utrovis modo hoc nomen scribunt lapides indubitati] 
poetae , quos paullo integriores ieges in Sextiana [p. 477, 32. 
id est c. 48. §. 102.]. 

C. 25. §. 60. EST ENIM AD VIRTUTEM MULTUS ASCENSUS. nillil 

fere immutavi ex antiqua scriptura , tantum ex multis feci mul- 
tus. sed velim pro in virtute legi ad virtutem. alii sic legunt, 
etenim ad virtutem multi sunt ascensus , quam lectionem non 
improbo. alii sic legi volunt, est enim ad virtutem unicus seo. 
unus ascensus. quam valde probarem, nisi tam longe abesset 
ab antiqua scriptura. 

C 26. §. 63. NIHIL POTEST NISI NIMIS IN EUM ANQUIRENDUM 

putabis fuisse. quum mihi semper hic locus (qui sic in iibris 
vulgatis legitur, nisi eum nimis iracundum in se putabis fuissey 
suspectus fuisset, in libris veteribus autem sic fere scriptum 
reperissem, nisi nimis eum aucarundum , et in nonnullis, inca- 
rendum putabis fuisse : ego anquirendum , sive quis malit inqui- 
rendum j e4e*adum curavi. senteatia autem plana est. 

§. 64- tamen eum me postea fuisse in maximis rebus arbi- 
tror. vox rebus abest a libris manu scriptis. unde suspicari 
possis aliquid aliud desiderari , verbi gratia honoribus , magi- 
stratibus aut quippiam tale [id est imperiis^ quod in ordinem 
recepit post Graevium Ernestus, quem vid. p. 1105, 31.]. 

C. 30. §. 72. maximis beneficiis vinculis obstrictos. scribe 
beneficii vinculis. erratum est operaram [correctam in lndice 
Erratorum p. 848.]. 

Ibid. causa peracuta ut ei. legendum censeo, cur ei. 

18 



274 DIOJNYSII LAMBINI 

§. 74. NE AUT PROFERRE VIDEAR DIEM. SIC legendum est , 

non , ut vulgo , proferre ad lempus. quae lectio nata est ex 
antiqua depravata : nonnulli enim codices veteres non habent 
praepositionem ad. tempus autem fuit interpretatio vocis dics _, 
postea in contextum Ciceronis translata , vera eiecta. 

C. 31. §• 75. ET IPSUM ID WON OBTINUERIT DICI »QUOUSQUE.CC 

niliil equidem mutare ausim, sed legi tamen malirn, et id ipsuni 
non obtinuerit. 

C 33. §. 8l. CUI ]N"ON LOCUS ILLE MUTUS UBI IPSE ALTUS AUT 

doctus est. libri manu scripti tres babent, alitus aut doctus est. 

C. 34. §. 83. BIC ETIAM DIXISTI ADDIDISSE ME ICCIRCO MEAE 
LEGI »NISI EX TESTAMEHTO PRAESTITUTA DIE« UT MISERABLLIORES EPI- 

i.ogos possem elicere. liic locus ex Oratione in Vatinium resti- 
lutus est, ubi baec dicuntur fp. 492, 17. nobis c. 15. §. 37], 
quum mea lex dilucide vetet _, biennio , quo quis petat pctiturus- 
que sit, gladiatores dare nisi ex testamcnto pr ae s tituta 
die: quae tanta in te sit amentia , ut in ipsa petitione gladia- 
tores audeas darc? tulerat autem etiam JM. Tullius legem de 
ambitu. obiecerat igitur Cassius M. Tullio, iccirco eum addidisse 
£• haec suae legi || de ambitu, qua sancitum erat , nequis bien- 
nio, qao peteret petiturusve esset, gladiatores daret, addidisse, 
inquam, baec , nisi ex tcstamento praestituta die ', ut inde epi- 
logos miserabiliores elicere posset. commemoraret enim scilicet 
M. TulSius voluntatem mortuorum , mortuos ab inferis excitaret, 
a quibus misericordiarn iudicibus commoveret. mortuorum enirn 
causa et oratio de mortuorum voluntate miscrabilis est. boc 
diluit M. Tullius propemodura nibil respondendo, boc cst elu- 
dendo, non vobis videor cum aliquo declamatorc, non cum ora- 
tore disputare? 

Ibid. extr. kon vobis videor cum aliquo declamatore NOtf 
cum oratore distutare. sic bunc locum restitui , coniectura 
ductus: nam neque antiqua scriptura, quae talis est , non cum 
laboris > neque vulgata , non causa laboris et fori disputare , 
ferri potest. babet tamen antiqua aliquid , unde iieri coniectura 
possit, subesse bic aliquod ulcus. ego igitur ex cum laboris , 
cum oratore feci: nam quod sequitur et fori , syllaba est vocis 
oratoris a librario iteratae, toris _, fori [mutatis quoque t et f, 
scriptorum Jibrariorum proclivi errore , de quo Drakenborcbius 
monuit ad Livii 32. 2L, 1. Tom. 9. p. 686. sq. et ad Bilii 17, 
259- p. 860.]. quod tamen si quis retineri volet , sic leviter 
immutare licebit, non cum oratore et in foro disputare. licet 
etiam ex antiquae scripturae vestigiis legere, no?i cum accusa- 
tore disputare. arnicus quidam meus eruditus putat boc totum, 
nqn cum oratore et in foro , seu non causa laboris r et fori , esse 
ex annotatiuncula ad oram libri ascripta naturn , atque in con- 
textura orationis translatum. itaque sic legit ille, non vobis 
videor cum aliquo declan\atore disputare ? 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 275 

§, 84. pittabam m vaccaeis dicturum. sic est scriptum in 
codicibus antiquis et nonnullis vuigatis, Vaccaeds autem Hispa- 
niae citerioris populos commeraorat Plinius [Hist. Nat. 3, 3. sect. 
4. Torn. 1. p. Harduin. 140. et 16, 39. sect. 76. Tom. 2. p. 34.]. 

Ibid. reprehensionis ansam aliquam. codex scriptus Cleri- 
canus habet, reprehensionis causam aliquam. 

C. 36. §. 89. QUEM UT POTES EX MULTIS AUDIRE QUI TUM AF- 

fuerunt invitissimis viris bonis constat cessisse. sic legendum 
est, non, ut habent libri fere omnes, invictissimis [vid. Dra- 
kenborch. ad Livii quum alios locos, tum ad Epit. 3. Tom. 2. 
P. 1. p. 8. et ad Silii 4, 679- p. 231.] viris constat bonis ces- 
sisse. Passeratius -tamen legit, invictissimis viris. constat Tribu- 
nis cessisse. 

Ibid. tamen ob illam qua illud voluntarium vulnus acce- 
pit constantiam iustissimos omnium metellorum ET CLARISSIM0S 
triumphos gloriae laude guperavit. nihil videtur lectione vul- 
gata integrius, quae talis est, tamen ob illam constantiam, qua. 
illud voluntarium vulnus accepit, iustissimos omnium Metelloruni 
et clarissimos triumphos gloriae laude superavit. verumtamen 
ex antiqua scriptura inteliigere licet, ulcus aliquod subesse. 
sic autem habent libri veteres duo, tamen ob illam , quo illud 
voluntarium vulnus accepit _, iustissimos omnium Metellorum , et 
cetera , unus habet, quemadmodum excudendum curavi. 

C. 37. §. 90. QUAE Sl VIGINTI QUIESSEM DIES IN ALIORUM IU- 

gulum consulum recidissent. Hbri manu scripti habent, in alio- 
rum vigiliam Consulum recidissent. mendose, opinor. 

C. 38. §. 91- non desino incurrere in crimen hominis ni- 
mium memoris nimiumque grati. puto legendum , non debeo in- 
currere. 

C. 40. §. 95.. explicabo brevi. libris omnibus invitis le- 
gendum puto breviter: quanqaam Charisius quodam loco notat 
brevi positum esse pro breviter. sed ego librariorum erratum 
esse arbitror [Charisii locus est p. Putsch. 176. sed illud brevij 
non breviter j pluribus locis legitur apud Lambinum, huius loci 
et praece^ti, ut videtur, non satis memorem. vid. O. M. Muel- 
ler. ad Orationem pro Sextio c. 45. §. 97. p. 128. sq.]. 

C. 41. §. 98. QUUM TUM ABESSENT [ , ] ALIQUOT DIERUM VIAM. 

deleto virguiam post verbum abessent [vid. Ind. Errat., p. 848.]. 

§. 100. propter eius provinciae metum et cum meo fratre 
necessitudinem comparatam. sic est scriptum in omnibus libris 
manu scriptis. 

C. 42. §. 102. SALUTEM TIBI IDEM DARE POSSUNT QUI MIHI RED- 

diderunt, scribe, tibi iidem dare possunt. erratum est ope- 
rarum [yld. Ind. Erratorum p. 848. , vulgo neglectum.]. 

Ibid. NEC TAM IMMEMOR MEORUM NON DICAM IN BONOS MERITO- 

rum sed bonorum in me. videtur legendum potius, non dicam 
meorum in bonos meritorum. 



276 DIOJNYSII LAMBWI 






XXXIL 

IN ORATIONEM PRO P. SEXTIO. 

C. 1. §. 2. SED ETIAM VOLUNTARIOS FORTISSIMIS ATQUE OPTI- 

mis civibus periculum moliri. duo libri manu scripti non babent 
vocem voluntarios > quam delendam censeo [sed vid. O. M. 
Mueller. p. 16. sq.]. paullo ante autem, ubi operae ediderunt 
forunis , scribe fortunis. 

C. 3. §.6. DUOBUS HIS GRAVISSIMIS AC SANCTISSIMIS VIRIS PIC 

Probatus fuit. sic restitui partim coniectura ductus, parlim 
antiquorum librorum auctoritate fretus. atque ita legendum, 
neque ullo modo Latine dici potest duobus grauissimis antiqui- 
talis viris , quomodo est in vulgatis. paullo post iidem libri 
habent benwolcntiae j ubi vulgati benivolentiam. 

C. 4. §. 10. extr. vocem officii praesentis. amicus quidarn 
meus, vir doctissimus , legendum esse arbitratur vocem officit 
praesentis , ubi vulgati babent vicem officii praesentis. cui plane 
assentior. nam baec apte inter se consentiunt, praedicationcnij 
vocem, t< stimonium [vid. Mueller. p.28. sq.]. paullo post, versu 
29. [p. 460, 29.], scribe, ad timoris practeriti cogitationenij ubi 
operae fecerunt cognitionem [correctum in Indice Erratornm p. 
848. itaque istud cognitionem , quod Lambinus solus babere di- 
citur, eximendum Orell. p. 195.]- aliquot post versibus [c. 5. 
§.12.] lcge nimium communcm Martem , ubi operae fecerunt 
nimim communcm [vid. lnd. Erratt. p. 848.]. paullo post sic 
liabent libri veteres, non excellens animus et amorc rep. non, 
P-7°7 praeslans in rep. virtus. ego || delevi copulationem ct. alio- 
«• qui legendum , et amore [corrigendum, amor\ rei publicae j seu, 
et amor in rem publicam [Ernest. p. 1129? i7. »facile creclo, 
»vitiosum locum esse , sed nulla certa correctio est.« Lambini 
prior ratio, ct amor rei publicae corrigentis, placebat Guilelmo, 
nec displicuerit Grutero, p. 567 , 43. in ordinem recepit O. M. 
Muellerus V. D., quem vid. p. 30.]. 

C. 6. §. 14. SED ETIAM memoria dignam rei publicae capes- 
setjdae auctoritatem. sic bunc locum restituit Adrianus Turne- 
bus, quindecim abbinc annos [Robortellus Emendd. 2, 42. Thes. 
Crit. Gruter. Tom. 2. p. 112. sic corrigebat, in reliquis Aldinura 
exemplar secutus, sed etiam memoria dignam in re publica ca- 
pessenda auctoritatem.]. 

Ibid. et huius potius tempori serviam quam dolori meo. 
docti quidam sic legendum putant, et ita edendum curavimus, 
huius potius temporU huius autem, nempe Sextii , quomodo post 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 277 

scriptum reperi in daobus veteribus libris, ubi valgati habent, 
huic potius tempori. 

C* 7. §• 15. in rei publicae magno motu. sic est legendum, 
si et veteribus Jibris fidem habemus , et rationi ac veritati ob- 
temperandum esse ducimus [vid. Robortell. Emendd. 2, 42. nem- 
pe metu habent plerique, lapsu frequentissimo, de quo post alios 
Drakenborchins monuit ad Livii 3. 69? 2. Tom;2. P.l. p. 572. sq. 
sed et alia turbant scripti pariter atque editi, de quibus vid. 
Gruterom p. 568, 5. praeterea Orell. p. 197, 11. »?« re publica 
»Lambini suspicio non recepta.« hoc unde sit, equidem ignoro.]. 

§. l6. SOLVIT SUBITO LEGE CURIATA CONSUL. sic restituit 

Adrianus Turnebus [Adversarr. 20,3.], idque praeclare ut ple- 
raque omnia. alii legunt legum cura, minus recte. 

C. 8. §. 18. PUTEALI ET FENERATORUM GREGIBUS lNFLATUS AT- 

que compulsus. sic habent libri veteres, quos quamobrem seqtii 
non debuerim potius quarn vulgatos, qui habent inflatus atque 
perculsus j, causa nulla visa est. inflatus tamen mihi suspectum 
est, pro quo alii Jegi volunt infractus , alii inflictus atque per- 
culsus [cff Orell. p. 198, 7. Mueller p. 37. adde Moser. ad III. 
de Re P. c. 12. p. 365.]. 

§. 19. UT ILLO SUPERCILIO annus ILLE tattquam atlante cae- 
lum tuti videretur. omnes fere libri manu scripti habent, ut 
illo supercilio an mantuus ille tanquam niti viderentur. mendose, 
fateor, sed unde suspicari possis, vulgatam esse mendosiorem. 
nam neque est in libris veteribus resp. [nempe Iuntina sic ha- 
bet , ut illo supercilio niti resp. sive res publica tanquam dtlan- 
tis humeris caelum videretur _, nullis libris auctoribus], neque 
Atlante caelum. quod tamen proximum retinui propter tanquam, 
quod est in libris illis. hic igitur locus considerandus. ego 
interea tamen ex illo toto an mantuus ille feci annus ille, eie- 
cta voce resp., quae non reperitur in veteribus libris [totum 
hunc locum uncis inclusit O. M. Mueller. p. 40. , et abesse illum 
a duobas libris manu scriptis narrant qui Oxoniensi librorum 
Ciceronis editioni praefuerunt. alia tentavit, lectionis corruptae 
vestigia secutus, V. D. in Ann. Scholastt. Darmstadiensibus a. 
1828. II , 50. P . 403.]. 

C. 10. §. 24. UT multa eius sermonis lndicia redoleret. 
libri aliquot veteres habent redolerenl , ut sit, indicia redole- 
rent [vid. JXizolium a Facciolato castigatum p. 611, 1.]. ego 
nihil muto. sic enim loquitur libro de Oratore ad Q. Fratrem 
[p. 148, 47. nobis II. c. 25. §.109.3, definitio doctrinam redolet 
[vid. JVizolium 1. 1.]. 

C. 12. §. 28. EQUITES vero romanos daturos illius diei poe- 
Has* quidam libri veteres habent dies , et notant grammatici 
veteres. est enim dics hoc loco patrius casus antiquus, qua de 
re nos in scholiis Lucretianis [ad 3, 931. cf. Voss. de Analogia 
2, 19. p. 337. sqq. optime tamen de his formis genitivorum 



278 DIONYSII LAMBINI 

quintae declinationis exposuit Conr. Leopold. Schneider. Doctrina 
Formarum L. L. 2. P. i. p. 354» sqq. et vide qnae annotantur 
ad h. 1. ab Ott. Maur. Muellero p. 48. sq.]. 

C. 13. §. 29. extr. sed civem romanum sine ullo iudicio ex 
tatria consul eiecerit. sic legebatur in vulgatis, sine ullo iu- 
dicio aut edicto , plane mendose. nam et paulio ante dixit, 
Gabinium edixisse^ ut abesset Lamia ab urbe milia passuum du- 
centa , et infra [§.30.], extcrminabit , inquit, cives Romanos 
edicto Consul a suis diis Penatibusl hoc igitur totum aut edi- 
cto natum est ex annotatione, quam quum aliquis ascripsisset 
ad oram libri, paullo tamen aliter, opinor , nempe hoc modo , 
edicto sine disiunctione aut , eam annotationem postea retulit 
in Orationis contextum librarius [vid. Mueller. p. 50]. 

C. 15. §. 33. extr. ut omnibus fastis diebus legem ferri 
liceret. sic est legendum, et ita reperi scriptum in iibris 
manu scriptis et Memmianis et Clericano. sic idem de Provin- 
^ciis Consularibus [p. 515, 1. nobis c. 19. §.46.], vobis , inquit, 
statuendum est , legem Aeliam mancre > legem Fufiam non esse 
abrogatam j non omnibus fastis diebus legem fcrri licere [ceteri 
festis habebant]. paullo ante [c. 14. §. 32, extr.] , ubi libri vul- 
gati habent, dolorem veste mutata significarent , veteres habent 
veste significarent , sine voce mutata, 

§. 34. SED QUUM DUOS CONSULES A RB PUBLICA PROVINCIARUM 

foedera retraxissent [ex iis, quae sequuntur, corrigendum, 
sed quum duo Consules]. sic habent libri manu scripti , quod 
non reiicio: ita enim veteres loquebantur. Terentius Adelphis 
[5. 3, 23.], tu illos duo olim pro re tollebas tua [vid. annotata 
ad I. Accus. c. 16. §. 42. et ad Orationem pro Murena c. 37. 
§.79« cf. Mueller. p. 55.]. habent et iidem libri foedera retra- 
xissent , quam lectionem cur reiiceremus , causa mihi nulla visa 
est. foedere tamen non damno , si quis forte malit. 

C. 16. §. 37- ^D SUAM ENIM QUANDAM MAGIS ILLE GLORIAM 
QUAM AD PERSPICUAM SALUTEM REI PUBLICAE SPECTARAT. libri manU 

scripti habent , sumpscrat. quod quid sibi velit , coniiciat lector 
ingeniosus [Orell. p. 205, 2. »defendi forsasse potest e §. 119« 
»sed milu sumpsi hoc loco doctrinam.u]. 

C. 17« §• 40. DUO QUI PRIVATI TUM ESSENT ET PRAEESSE ET TA- 
RARE SI VELLENT EXERCITUM POSSE. dllO pOSUlt pi'0 duOS , Ut SUpra 

[§. 34.]. sic enim habent libri veteres , quos sequor. 

C. 18. §. 42. APUD ME DOMI POSITAS ESSE DIXERUNT. quidam 

putant vocem domi supervacaneam esse, neque esse Ciceronis 
[cf. Ruhnken. Dictatis ad Terentii Eunuchi 1. 2,125. p. Scho- 
pen. 98.]. 

C. 19. §• 43. CONTENDEREM CONTRA TRIBUNUM PL. PRIVATUS 

armis. sic ego reponendum conieceram duodecim abhinc annis, 
quam ego meam coniecturam nunc video ab omnibas libris 
antiquis confirmari. 



EMENDATIONUM TULUANARUM P. II. 279 

Ibid. quid reliquiarum restaret. nihil muto. verumtamen 
libet antiquam scripturam in medio ponere, quae talis est, quis 
reliqua ire staretl quid, si jgitur eam sic adiuvemus, quae re- 
liquiae reslarenO. 

§. 44. EGO VERO SI MIHI UNI PEREUNDUM FUISSET AC NON AC- 
CIPIENDA PLAGA MIIII SANABILIS ILLIS MORTIFERA QUI EAM IMPOSUIS- 
SENT SEMEL PERIRE TAMEN IUDICES MALTJISSEM QUAM BlS VINCERE. 

sic restitui, vestigia scripturae veteris non obscura secutus. 
Bam primurn codices veteres habent sanabilis , deinde non ha- 
bent remp, [sive rem publicam), sed quae imposuisset» quod si 
quis malit legi , illi mortifera qui imposuisset , propius aberit 
ille quidem a vetere scriptura, sed sententiam non efficiet huic 
loco tam accommodatam [cf. Oreli. p. 207, 6.]. 

C. 20. §. 45. vestrarum sedum. sic esse hic legendum ad~ 
monent grammatici >'veteres [Priscianus 7« p. Putsch. 771. c. 16. 
§. 77. Tom. 1. p. Krehl. 344. et Consentius p. 2039. cf. Schnei- 
der. Doctr. Formarum L. L. P. 1. p. 243], vincunt libri veteres. 
eadem pagina [non eadem , sed p. 467, 47. id est c. 22. §• 50.], 
ubi vulgati habent Minturnis misericordiam , ego et veteris scri- 
pturae vestigia secutos , et Passeratii approbata coniectura, Min- 
iurnensium .reposui. 

C. 21. §. 47. AT CIVES AT AB EO ARMATO PRIVATO. Omissa 

erat vox armato a librario , quam ego restitui ex optimo codice 
manu || scripto [Ernest. p. 11-14, 70- »sane concinne, sed ar- 
»mato privato non bene sonat, et ab eo respondet istis sine 
varrnis conservarat «]. armatus , sine armis autem opponuntur 
Consul , privatus. paullo post canerentur reposui ex antiquis 
item libris, ubi vulgati habent concinerentur [corrigendum ca- 
nebantur et concinebantur.]. 

C. 22. §. 50. ATQUE ILLE VITAM SUAM NE INULTUS ESSET AD 
INCERTISSIMAM SPEM REI PUBLICAE RECUPERANDAE RESERVAVIT. sic re- 

posui , quurn reperissem in Jibris veteribus ita scriptum , ad in- 
certissimam spem rep. rata , al. ratam , al. randum [cf. Mueller. 
p. 73. sq.]. 

Ibid. VIVIT MECUM SIMUL EXEMPLUM FIDEI PUBLICAE EXEMPLUM 

rei publicae defendendae, hoc totum rei publicae deftndendae 
abest a iibris veteribus, unde coniecturam facio , legendum, 
exemplum jidei publicae defendendae. 

C. 23. §. 52. ne civiTas unquam incidat in eiusmodi consu- 
les. adiuvi scripturam veterem, quae talis est, ne quis unquatri 
incidat in eiusmodi Consules. ex quo feci civitas ., cuius rei 
veniam peto pudentem. nam ex civitas factum est a librario 
,civi aut civis , ex civis [id est, ciuis] quis : quo facto cetera^de- 
pravatio est consecuta. 

C. 24. §. 54. NE noctem quidem consules inter meum discri- 
men et suam praedam interesse passi sunt. vox disorimen ahest 
a codicibus veteribus , videtur tamen necessaria. 



280 DIONYSII LAMBINI 

C. 25 §. 55« LEGUM MULTITUDINEM QUUM EABUM QUAE IATAB 
SUNT TUM VERO QUAE PROMULGATAE FUERUNT. in Codicibus Vol^H- 

tis «equitur verbum dicam, plane mendose. nam boc toturn 
legum multitudinem regitur a verbo recordaminix verbum dicam 
autem in libris veteribus ponitur post participium tacentibus t 
et recte. 

Ibid, extr. et rogata lege potestas fieret provinciae com- 
mutandae. vulgatos libros sequor. nam manu scripti ad unum 
omnes babent, rogata legem fieret provinciae commutandae 9 
cuius scripturae rationem explicare non posaum. 

C. 36. §. 56. extr. reducti exules byzantii condemnati tum 
quum indemnati cives e civitate eiiciebantur. aut vox condemnati 
delenda, ut aliena et adventicia, aut servata voce condemnati 
et adscripta ei virgula sic est legendum, condemnali exules 
Byzantii , reducti tum quum indemnati cives t civitate eiicie- 
bantur , ut ea vox cohaereat cum voce reducti. praeterea ma- 
lim legi Dyzantii , ut est in Oratione pro Domo Sua [p. 412, 
12. c. 20. §.53.], quam Byzantini , ut cohaereat cum voce exu- 
les [correxi locum, ab operariis male habitum]. 

C. 27. §. 59. tigranes igitur qui et ip.se iiostis fuit populi 
romani et acerrimum hostem in regnum recepit. sic habent 
omnes libri vulgati, tulit gessit qui, neque ullam reperi in 
niiinii scriptis varietatem. putabam hanc scripturam esse inte- 
gram et emendatam, atque ita explicabam , Tigranes insigne re- 
gium y quod de suo capite abiccerat , a Pompeio repositum , be- 
neficioque populi Romani receptum , tulitj gessit. amicus 
tamen quidam meus asseveravit mihi , se in uno codice mana 
scripto scriptum vidisse Tigranes igitur. quod si ita est, non 
est dubium, quin haec lectio sit omnibus anteponenda. boc 
idem mibi postea confirmavit Leodegarius Quernus, collega meus, 
et quod caput, ego ipse vidi in uno codice Memmii, post alios 
ad ine misso [cf. Mueller. p. 84]. 

C. 29- §. 63. eidem furori. libri manu scripti habent eius- 
dem furori j et paullo ante pervenire, ubi vulgati provenire. 

C. 30. §. 66. CUIUS NEGOTII PUBLICI COGITARI OPTABI FINGI 

curatio potuit [sic corrigendum istud putavit , commentum ope- 
rarum a Lambino per imprudentiam neglectum]. secutus sum 
librorum manu scriptorum auctoritatem : nibil de meo addidi, 
nihil pro meo iure dempsi. 

Ibid. QUAE PATIO AUT AUFERENDAE AUT CONFLANDAE PECUNIAE 

HON reperiebatur. ' libri veteres habent aut fiandae aut conflan- 
dae. non probo. non enim hic agitur de ratione pecuniae 
flandae, seu potius auri argentive flandi. 

C. 32 §. 69. QL T I QUUM IN sevatu privatim ut de me sen- 
TENtias dicerent flagitabantur. libri veteres habent privati , 
ut de me sententias dicerent , fiagitabant. non probo [vid. Orell. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. IL 281 

p."2l6, 15. et Mueller. p. 95. et cff. disputata a V. D. in Anna* 
libus Scholastt. Darmstadd. a. 1828. II, 50. p. 404. sq.]. 

C. 33. §. 72. SED EX DESERTO * GAVII OLELI HORREO ET CALA- 

thts gaviis iw calatinos atilios insitus. secutus sum partim li- 
bros vulgatos, quamvis corruptos , partim manu scriptorum 
(quanquam etiam hi mendosi sunt) vestigia. sic autem habent, 
ex deserto\Gauio Laelior ea calatis ganis , al. ganiis , al. gra- 
nis, unde suspicor ita legendum, ut edendum curavi : nisi quod 
pro Gavii Oleli horreo malim legi, Gaviani Atilii horreo, 
quod si ausus essem , Gavianis pro Gaviis reposuissem: sic 
enim potius legendum arbitror, et ex deserto Gavii Atilii hor- 
reo et calathis Gaveanis. calathis autem accipio brevi pae- 
nultima , a nomine calathus, Sigonius legendum putat calatis 
granis , a calando : qui grana calata interpretatur grana ita 
pauca , ut calarentur, id est voce numerarentur. alii legunt 
calathis gravis , id est calathis onustus. omnino locus est ob- 
scurus et, quod deterius est , corruptus, hoc tantum in prae- 
senti afferre possum, videri a Cicerone notari ac describi Scx. 
Atilium Serranum, qui in Tribunatu sua intercessione restitu- 
tionem Ciceronis impedierat. 

Ibid. extr, et temporibtjs et rei ptjblicae permissuruw. le- 
gendum fortasse est remissurum, ut ascriptum reperi ad oram 
libri unius manu scripti , eadem manu. remissurum autem , id 
est condonaturum. quanquam permissurum non damno. prae- 
terea videtur legendum potius et temporibus rei publicae, de- 
leta copulatione et, et paucis post versibus [C. 34. §. 74.] lege, 
aliusque alio gravius atque ornatius de mea salute dixisset [vid. 
Indicem Erratorum p. 848], aut, si copulam que tollis, dU 
xissenU 

C. 35. §. 76' triNivERSiQUE destrictis gladiis. sic legendum, 
et ita est in libris veteribus scriptum [vid. annotata ad III. Ca- 
tilinar. C. 1. §. 2.]. 

§. 77. E FORO SPONGIIS EFFINGI SANGUINEM. sic leglt Serviug 

Comrnentariis in lib. 8. Aeneid. _, ibi [v. 634.], corpora Jingera 
Ungua. ^Jingere autem interpretatur tergere [vid. Burmann. ad 
Virgilii 1. 1. Tom. 3. p. 346. et quae a Grutero notantur ad 
Ciceronis locum p. 569, 13.]. sic Afranius, accedo , inquit, 
ad te , ut tibi cervicem fingam linteo. 

C. 36. §. 78. || AN VERISIMILE EST UT CIVIS ROMANUS AUT HOMO P*7«8. 
LIBER QUISQUAM CUM GLADIO IN FORUM DESCENDERIT ANTE LUCEM. a% 

maneo in sententia, ut putem hoc totum, an verisimile est, alie- 
num esse , non Ciceronis , qneinadmodum et alibi idem pecca- 
tum esse ostendi [cff. annotata ad Orationem pro Roscio Ame- 
rino c. 41. §. 121. et ad IV. Accus. c. 6. §. 11.]. omnino ita. 
legendum, his tribns vocibus detractis , ut civis Romanus aut 
homo liber quisquam cum gladio in forum descenderit ante lu- 
cem , ne de me ferri pateretur j praeter eos , qui ab illa pesti- 
fero ac perdito cive iarnpridem rei publicae sanguine saginan- 



282 DIQNYSII LAMBINI 

tur? atque hoc genus interrogandi , ita praecisum , longe acrius 
et gravius et ornatius est, quam si ita diceretur , an vcrisimile 
est , quemquam civem Romanum aut hominem liberum cum gla- 
dio in forum descendisse ante lucem 9 ne de me ferri pateretur? 
et reliqua. 

Ibid. extr. forum purges. sic habent omnes libri et vul- 
gati et manu scripti , neque quicquam mutandum censent viri 
docti, in his Adrianus Turnebus [Adversarr, 20, 3]. est autem 
purgare forum forum reddere infrequens [cf. Pareum Lex. Crit, 
p. 1017, 2]. 

C. 37. §. 79. CQNT&A VERBA ATQUE IXTERFATIONFM. sic re- 

posui , libros veteres secutus , Adriano Turnebo approbante 
[1. 1. vid. Pareum Lex. Crit. p. 629, 2. adde Quinctiiianura 4. 
2, 50. Tom. 2. p. Spalding. £0-]. n am non Jicebat Tribuno 
Pleb. loquenti interfari , seu interloqui [itaque interpellationem. 
malebat Orellius, eandemque scripturam defendebat O. M. 
Muelierus ipsius Cicejonis auctoritate. legitur enim baec vox 
in Oratione de Provinciis Consularibus C. 8. §. 18]. idera 
paullo ante ex vestigiis reetae scripturae, quae extant in libris 
veteribus 7 sic restifuendum censet locum illum [§. 78. post 
med.] , nam si obnunciasset Fabricio is Praetor , qui seryasse 
se de caelo dixerat, ubi vulgo legitur , is Tribunus P/«, in ve- 
teribus autem scriptum est , Fabricio is PR. observatum enim 
est a viris doctis et ingeniosis , bas duas litteras PR. in iibris 
veteribus saepe significare Practorem [cff. annotata ad I. Accus. 
C. 42. §. 108. et ad Orationem pro Flacco C. 29- §• 71.]. 

C 38- §• 80. primumquf. respirasset. sic reposui con iect ura 
ductus, quum libri manu scripti haberent parlim rcsipissct , 
partim respissct. resipuissct tamen pro ad se redisset , vcl re- 
creatus essel vel respinisset, non est fortasse reiiciendum [vid. 
Voss. de Analogia 3, 32. p. 114. sq.J. 

C. 39. §- S^. extr. vos taciti miiummim. omnes libri manu 
scripti babent maerebamini , nisi quod merebamini scriptum est 
sine diphthongo. vel igitur maerebamini usurpatum cst, in voce 
patiente , vel macrebaiis reponrndurn , vel mirabamini , quod 
magis placet. nam quod extat Marcii illius , poetae rnimiambi- 
ci , versus apud Varronem libro sexto de Lingua Latina [Tom. 

1. p. edit. Bipont. 98. extr. cf. Scaligcri Obs. ad. 1. I. Tom. 

2. p. 237], in quo macrebar positum est, corpora Graiorum 
maerebar mandier igni , primum dubito, utrum scriptum fuerit 
maerebam _, quum esset scriptum a librariis iliis maerebaz , ut 
solebant, post ex macrebaz factum sit maercbar , an potius 
maerebant. videtur enim versus ex illis Homericis expressus 
Jliad. ?]. [vv. 430. 431. Wolf. a. 1794], wc $' avrcog ereotodiv 
svy.vr { [iidsq °Ayaioi Nexoovg nvoxaiijg enevr]veov ayvv l aevoi xJ;q. 
deinde non continuo, si Marcius maerebar usurpavit, iccirco 
credibile aut probabile est a M. Tullio quoque usurpatum esse. 
postremo laciti mirabamini magis congrait cura his quae se- 
ciuuntur, fercbatis , perfcrebatis^ ncmo rcsistcbat^ mcntio nulla. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 283 

C. 40. §. 87. ADIIT IGITUR T. ANNIUS AD CAUSAM REI PUBLICAE 
SICUT OPORTEBAT QUl CIVEM PATRIAE RECUPERARE VELLET EREPTUM» 

antiquam scripturam adiuvi, nihil praeterea. talis autem est, recu- 
perare velle te re. p. tum 9 quas litteras et syllabas si apte con- 
glutinabis et connectes, recuperare vellet ereptum , conficies# 
quidam tamen sic reponendum censent, sicut si patriam recu- 
perare vellet reip. tum simplex , et cetera. a quibus dissentio 
[cf. Robortellum Emendatt. 2, 41. Thes. Crit. Gruteri Tom. 2. 
p. 111. , qui sic videtur dare voluisse , Aldinum exemplar se- 
cutus, sed adhibita correctione, adiit igitur T. Annius ad cau~ 
sam rei publicae sic j ut civem patriae recuperare vellet, rei 
publicae tum simplex caussa _, constans ratio, plena consensionis 
omnium, plena concordiae. collegas adiutores habebat (sic enim 
interpungendum). Consulis alterius summum studium , alterius 
animus paene placatus. quam alteram Lambini suspicionem 
Orell. p. 223, 8. posuit, sic ut qui civem patriae recuperare 
vellet ereptum j eam habere videntur repetitiones Lambinianae, 
habet margo Laemarianae a. 1596., qna utor. praeterea »alio- 
»rum« sive emendationes sive coniecturae hae sunt , una e ve- 
tere, ut ait Gothofredus, Ursini codice ducta, sicut civem par 
erat , qui rem publicam recuperare vellet, altera aliunde petita, 
sicut si patriam recuperare vellet. ut reliqua sic deinceps cur- 
rant, rei publicae tum simplex causa, constans ratio, plena con- 
sensionis omnium , plena concordiae.]. 

C. 41. §. 89. ESSE IAM E RE PUBLICA CREDIDIT QUONIAM SIBI l# 
ILLUM LEGIBUS UTI JTOW LICERFT ILLIUS VIM NEQUE IN SUO NEQUE IH 

rei publicae periculo pertimescere. etiam hic veterem scripturam 
adiuvi, quae talis est, ut etiam erepi redicit quoniam, unde feci, 
esse iam e re publica credidil, quoniam sibi in illum legibus uti 
non liceret, illius vim neque in suo, neque in rei publicae peri~ 
culo pertimescere. cuius lectionis ita plana sententia est, ut 
declaratione non egeat. alii sic legi volunt, etiam turpe [sic 
correxi istud turpi , ut sit, et deterreri etiam turpe]: itaque 
fecit , ut , quoniam sibi in illum legibus uti non liceret^ illius 
vim neque in suo , neque in rei publicae periculo pertimesceret. 
quod nullo modo placet. 

C. 42. §. 90. monetur. codex Memmianus ttnus habet 
monetur, quod ita probo, ut tamen vtilgatam non damnem, prae- 
sertim aliis veteribus Hbris , ut uno item Memmiano et Clericano 
cojifirmatam [movetur , quia fortius sit , convenientius putat 
Mueiler. p, 121. innumeris locis moneri et moveri in codicibus 
manu scriptis confunduntur. vid. Drakenborch. ad Livii 35. 
35, 5. Tom. 10. p. 406. sq. et quos idem laudavit ad Silii 2, 
273. p. 84.]. 

C 45. §. 97. sunt negotii gerentes. sic est in libris anti- 
quis. negoiii gerentes autem, id est negotiatores [laudavit Orel- 
lius Orat. pro Quinctio C. \9. §. 62. et \'n Vatinium C. 5. §. 12. 
cf. Pareum Lex. Crit. p, 5l6, 1. ct vide quae de participio 



234 DIONYSIi LAMBINI 

Latini sermonis disputantur a Perizonio ad Sanctii Minerv. 1, 
15. Tom. 1. p. 140. sqq. not. 1.]. 

Ibid. ESTO IGITUR UT II SINT OPTIMATES QUAM TU NATIONEM 
APPELLASTI QUI ET INTEGRI SUNT ET SANI ET BENE DE REBUS DOMESTI- 

cis constituti. libri manu scripti partim habent est igitur , 
partim ei igitur. plane mendose [Orell. p. 226, 10. »haec, qui 
net integri sunt et sani et. bene de rebus domcsticis constituti , 
»desant in editionibus aliquibus, probantibus Manutio et Lam- 
»bino.«J. panllo ante, ut libri omnes habent, brevi circumscriOi, 
legendum fortasse est breviter [vide ad Orationem pro Plancio 
C. 40. §. 95.]. 

C. 47. %. 101. usque ad c. marium. omnes libri mana 
scripti habent, usque ad Q. Varium. quod probo. nam hio 
Q. Varius Hispanus M. Scaurum accusavit [vid Aurelium Viclo- 
rem de Viris Illustr. 72, 11. p. Gruner. 185. et Valerium Ma- 
ximum 3. 7 , 8. adde quae a Spaldingio nostro annotantur ad 
Qainctiliani 5. 12, 10. Tom. 2. p. 342.]. 

C. 48. §. 102. stultitia sit inquit postulare. Teteres co- 
dices habent partim inscita sunt , plane mendose (sed hinc 
coniiciunt quidam legendum, in scitum sit), partim instutia sit, 
nnde feci stultitia sit. vulgatum inscitia non placet. si quis 
tamen a me dissentiat , et vcl inscitia sit vel inscicntia sit legi 
j)osse iudicet, non magnopere repugnabo. 

C. 49. §• 104. a delectis prxiNcipinusQUE. libri oranes vete_ 
res habent, a ddcctis [vide ad Orationera pro Domo C. 3. §. 5] 

C. 50. §. 106. QUAE CONCIO FUIT PER HOS ANNOS QUAE QUIMU 
ESSET NON COXDUCTA SED VER.V IN QUA POPULI ROMANl CONSEWSU8 PER- 

spici posset. si quis attente legat, iudicabit, nisi fallor, deesse 
Iiic negationem. ita enim legendum videtur, in qita non po- 
puli Romani consensus perspici posset, vel, in qua populi Ronuini 
consensus perspici non posset [Gruter. p. 569? 30. >Larcbinus 
»antumat excidisse negationem : sed iniurie , et contra omnes 
»libros.« utrovis Joco addendum fuit istud non, ratione ipsa 
flagitante, etiam reclamantibus omnibus libris , quibus nemo 
sanus abutatur contra veritatem. vid. Mueller. p. 138.]. 

C. 51. §. 409« W Q^" A omxes honestates civitatis. Gabriel 
Faernus teste Manutio hoc totum , omnes honestates, delendum 
putabat tanquam ex errore librarii natum, qui omnes aelates 
bis scripsisset , deinde ab alio aliquo ex priore \\ omnes aetates } 
honestates factum esse [vid. Mueller. p. 140.]. 

§. 110. med. nihil sane attae iuvabant [non, Attae iuvabant 
anagnostae, ut est apudMueller. p. 14'2]. sicreposui, veteres co- 
dices secutus, quam scripturam et Petrus Victorius probnt [VV. 
LL. 22, 7. cff. Lambini Commentaria Horatiana ad II. Epp. 1, 
70. 80. p. 310. D.]. fuit autem Atta poeta. alii , ingenio con- 
fisi, legi volunt ve! arte iuvabatur, vel adiuvabatur, vel chartac 
adiuvabant. omnino antiqua scriptura tutior est. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 2^5 

C. 52. §. 110. extr. sed ut plebicola videretur. alii le« 
gunt poplicola fvide quae disputantur a VV. DD. ad Livii 2* 
8, 1. Tom. 1. P. 2. p. 67. sq. , inprimis vero Duker. ad Flori 
1. 9, 4. p. 72. et Drakenborch. ad Silii 2, 8. p. 6l. sq.]. 

§. 111. IN QUO TAMEN EST ME ULTUS QUUM ILLO ORE INIMICOS 

est meos suaviatus. huius loci restitutio accepta referenda est 
Octavio Pantagatho, viro doctissimo et, ut eum Manutius ap- 
pellat, nostrae aetatis Varroni , cuius amicitia et consuetudo 
fuit mihi , quum Romae essem , perutilis et periucunda. si- 
gnificat autem Gellii os fuisse impurum , eumque mares irru- 
mare solitum , adeo ut, quos oscularetur, eis magnum malum 
daret [vide Franc. Robortellum Emendatt, 2, L\1. in Thes. 
Critico Gruteriano Tom. 2. p. 112.]. 

C. 54. §. 115. VESTER iste ts me animorum oculorumque 
coniectus. sic reposui , quum in Iibris veteribus scriptum repe- 
rissem contectus. 

C. 55. §. 117. primo QUUM audito senatus consulto auctobi 
jpsi [sic correxi istud auctor ipsi, ex Indice Erratoium p. 848.] 
atque absenti sejntatui plausus est ab universis datus. divinii 
Memmii approbata coniectura sic reponendum existimavi. alii 
legi posse putant praeconi ipsi , alii Consuli ipsi. mendose 
hic operae fecerunt auctor ipsi } pro auctori ipsi [vid. Indicem 
Erratorum 1, l.j. 

§. 118. simulaks ut opinor. locus suspectus. Manutlus $/- 
mulans vel togatae nomen esse posse putat [Afranii, auctore et- 
iam Nonio quum aliis locis , tum 2, 425. p Mercer. 124, 5.], 
| vel esse participium , quod cohaereat cum caterva. 

IC. 6l. §• 129- ATQUE UT IIDEM AD RES REDEUNTES UT VE1N t I- 
rent rogarentur. malim legi , ad res suas redeuntes , vel, ut 
Memmio videtur, ad suos [vid. annotata ad Orationem post 
Reditum in Senatu C. 11. §. 27.]. 

§. 130. QUI excitatus quum summa auctoritate p. servilii , 

[l tum incredibili quadam gravitate dicendi. totus hic locus , ut 

: Manutio restituendus visus est , ita a me editus est. paucis 

post versibus videtur legendum, beneficio suo rediit in graliam 

vel summo suo benejicio , ut in Oratione de Provinciis Consu« 

laribus [p. 510, 42. id est C. 9. §• 22. extr/}. 

C. 63. §• 131. QUUM IPSIS TfONIS SEXTILIBUS IDEM DIES ADVEN - 

| Tus mei fuisset qui reditus natalis. cum hoc loco conferen- 
dus est ille, qui est epistola 1. libri 4. ad Attic. [p. 237, 13.], 
Brundisium veni Nonis Sextilibus. ibi mihi Tulliola mea fuit 
praesto natali suo ipso die, qui casu idem natalis erat et Brun* 
disinae coloniae et tuae vicinae Salutis. Manutius pro his ver- 

j bis, idem ut scitis, reponit idem et Salutis : ego et Salutis ad- 
didi , neque tamen illa ut scitis sustuli. per me tamen tollan- 
tur licet : nam plane videntur supervacanea. dies autem re- 
ditus natalis intelligendus est, quo M. Tullius patriae redditus 



286 DIOJNYSII LAMBINI 

videtur de integro natus esse. vocem natalis porro bis eden- 
dam curavi. fuit autem proclive librario , quum bis scriptam 
reperisset , semel dumtaxat scribere. 

C 6'A. §. 133. QUOTIDIE ALIQUID DE ME FICTI AFFEREBAT. 

banc Manutii emendationem maxime probabilem iudicavi [vid. 
Torkill. Badenum in Seebodii V. C. Bibi. Crit. Vol. 3. p. 218 ]1 

Ibid. acta mea ait sibi dispjlicere. Memmii coniecturam se- 
cutus sic restitui. 



XXXIIL 

IN ORATIONEM IN P. VATINIUM. 

C. 1. §. 1, SED FUI PAUI.LO IN TE INTEMPERANTIOR FORTASSE 

quam debui. veteres codices babent paullo ante. ego nibil mu- 
tavi , verumtamen putaverim esse legendum, paullo ante intc in- 
temperantior fortasse quani debui. 

§. 3. SED HESTERNO PRO TESTIMONIO ESSE MENTITUM. videtnr 

deesse provocabulum /r, at(|ue ita legendum , sed te hester/io. 
quidam etiam vocem die desiderari putant, ut ita legatur , sed 
te hesterno die pro lestimonio esse mentitum [sed hestcrnum te- 
stimonium testimonium est heri sive hesterno die dictum, inquit 
Orell. p. 244. cf. Pareum Lex. Crit. p. 987, 2. cave tamen 
illud die frustra additum credas, aut omnino recte haec iungi , 
heslcrno pro testimonio dicere , quum sit potius ita , pro testi- 
monio te mentitum hesterno } id est heri , in testimonio dicendo. 
monuit Madvigius V. D. Epistola Critica p. 60. cf. annotata ad 
IV.Accus. C. 8. §. 18.]- 

C. 2. §. '\. extr. repente enim te tanquam serpens e latibu- 
LIS OCULIS EMINENTIBUS INFLATO collo tumidis cervicibus intulisti 
statim ut mihi renovatus ego ille tuus in te veterem meum 
amicum sed tamen tuum familiarem defenderim. locus est sub- 
obscurus, neque fortasse a mendo purus. veterem amicum 
mcum autem , id est, C. Cornelium , quem mox nominat. 

C. 3. §. 6. SANGUINEM PRINCIPUM CIVITATIS EXSORBERE. VOX 

principum abest a Jibris veteribus, 

C. /[. §. 10. SED TAMEN WE ME CUM HIS PRINCIPIBUS QUI AS- 

sunt p. sextio. liaec omnia sunt addita ex duobus codicibus 
manu scriptis, altero Memmiano^ aitero Clericano , quae desunt 
in vulgatis. 

Ibid. ut aliquando ista ilia quae sunt inflata rumtan- 
tur. vox ilia abest a duobus iibris manu scriptis, veruintamen 



EMENDATIONUM TULLIANAK.UM P. II. 287 

ego censeo retinendam tanquam necessariam , a librario propter 
Vocem ista , similitudine decepto , omissam, 

C. 8. §• 20. QUIBUS REM PUBLICAM PUTASTI DELERI. SUSpiCOr 

omissum esse a librario posse post putasti. 

C. 11. §. 26, IMPURISSIME ET PERDITISSIME HOSTIS. VQX /?er- 

ditissime cum copulatione et abest a libris manu scriptis. 

§.28. COMMODIOREM INIMICO SUO CONDICIOWEM REIECTIOTHS 

dare noluisse. libri manu scripti babent voluisse [vid. Draken- 
borch. et qui laudantur ad Livii 39. 15, 11. Tom. 11. p. 377.]. 

C. 12« §. 30« iw epulo q. arii. libri scripti alii babent Q. 
Varii , alii Q. Arri [sic puto Lambinum dedisse , operae tamen. 
maluerunt hoc toturn ita refingere, »alii habent Q. Var. palii 
»Q. Arri.«\. ego legi malim Arrii, omninoque ita legendum [et 
habet margo Laemarianae a. 1596. > Lambino recte vindicans. 
vid. Orationum Fragmm, Ambrosiana p. repet. edit. 189]» ali- 
quot versibus post [c. 13. §. 31], ubi vulgati habent Fidulo , 
scripti habent Fibulo. unde cruidam legi volunt Figulo , quod 
magis placet. 

C. 13. §. 32.~ inter coquos fueras. sic est legendum, et 
ita iampridem Adrianus Turnebus ex auctoritate librorum manu 
scriptorum emendarat [Adversarr. 21, 11. vid. Lambinum Epp. 
ad MuretumTom. 1. Operam p. Ruhnken. 398.]. nam Meriimiani 
plane habent vel coquos , vel cocos , Clericanus et aiii cacos. 

C. 14. §. 33. lege licinia [sic corrigendum] et iunia. sic 
hunc locum |j restituit Hieronymus Ferrarius. sic et illum, quip _ og 
est Philippica Quinta [p. 617, 12. nobis C. 3. §. 8.], ubi poenae a . 
recenti lege Junia et Licinia? 

§. 34. urnas deleverit. libri veteres habent urnas dele- 
gerit , plane mendose. sed ex hac dissimiiitudine inteJligere 
aut certe suspicari licet^ in deleverit mendum sobesse. quid 
enim valet, urnas dclere ? cur non potius dixit everterit , ut et 
alibi [ut II. de Divin. C. 32. §. 69 ] ? quid si Jegamus , urnas 
disiecerit seu deiecerit [oiargo Laemarianae a. 1596. >valii« delege- 
ritj id est, everterit. vid. Pareum Lex, Crit. p. 330, 1.]. 

C. 15. §. 35. extr. moee maiorum deligere posset. libri 
veteres habent diligere posset, unde suspicari possit aliquis le- 
gendum, dilegere posset [vide ad Orationem pro Sextio C. 4Q. 
§. 104.]. iidem libri paulio post habent, imperatoris dilegendi 
iudicium , et paulio post partim diligeret , partiin dilegeret im- 
peratorem. 

§. 36. QUI NUNQUAM AKTEA SUMMO CONSXLIO GUBERNATIOKEM 

auferre conatus est. sic restitui, scripturam veterem aliquan- 
tum depravatam adiuvans , qnae talis est, qui nunquam aut 
summi consilii gubernationem auferre conatus est. per summum 
consilium senatum significat, ut definitionem pro nomine deflnito 



288 DIONYSII LAMBINI 

positam esse intelligamus. senatus enim est summum consilium 
civitatis. 

Ibio". OB HASCE OMNES RES SCIASNE TE SEVERISSIMORUM HOMI- 
NUM SABINORUM FORTISSIMORUM VIRORUM MARSORUM ET PELIGNORUM 

tribulium tuorum iudicio notatum. ne quis miretur , hoc ioco 
ordinem aliquot versuum , qui est in libris vulgatis, a me esse 
immutatum, id feci libros omnes veteres secutus, in quibus hic 
ordo servatur [vid. Orell. p. 255, 8.]. 



XXXIIIL 

IN ORATIONEM PRO M. CAELIO. 

C. 1. §. 1. SED ADOLF.SCENTEM ILLUSTRI INGENIO. liber UnUS 

Memmianus habet, sed adolescentem nobilem j illustri ingcnio. 

Ibid. ATRATINI ILLIUS PIETATEM NON REPREIIENDAT. videtur 

nomen Atratini esse ab aliquo adicctum. 

C. 2. §. 3. non aeque est coG.NiTUS. aeque abest a libris 
veteribus. 

§. 5. NEMINI UNQUAM PRAESENTI PUTEOLANI MAIORES HONORES 

habuerunt. libri scripti habent partim praescnti practoriani , 
partim pracscnti Praetori [quod non ornnino absurdum videtur 
Grutero p. 571, 4..1, partim praesenti praestutiani. ego lectio- 
nem receptam probo [Gruter. p. 571 , 6. »videtur fuisse Prae- : 
vttutiani. Praetutianam sane re^ionem claram inter Italicas no- 
»tum cuilibet, vel ex Piinii iibro 3. N. H. c. 13. et 14.« id 
est sect. 18. et 19. T. 1. p. Ilarduin. 170. sq.]. 

C. 3. §. 6. AB HIS FOHTIBTJS PROFLUXI AD HOMINUM FAMAM.. 

codices Memmiani habent perfluxi [procliri lapsu vid. Draken- 
borch. ad Livii 9. 10, 7. Tom. 5. P. 1. p. 86. et ad Silii 17, 
56. p. S'44-.]. iidem demanavit ad existimationem hominum. 
alii cum vulgatis consentiunt. 

Ibid. quae si petulantius iactatur. Muretus {W. LL. 
8, 19. Operum Tom. 2. p. 193.] legit , iaciatur. cui assentior. 

§. 8. PRIMUM UT QUALIS ES TALEM Hl TE ESSE EXISTIMENT. sic 

habent omnes libri manu scripti, nisi quod duo non habent 
hi [neque habet Vincentius BellovacensisSpec. Doctr. 6, 67. edit. 
pr. cf. eundem Spec. Hist. 7 , 70.]. 

C. 5. §• 11. SED QUI PRIMA ILLA INITIA AETATIS. VOX initia> 

abest ab uno codice manu scripto. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 289 

C. 7. §• 16. extf. TAMEN EST EIUSMODI CUPIDITATIS UT MAGIS 
INSECTARI ALTERlUS INNOCENTIAM QUAM DE SE TIMIDE COGITARI VI- 

deatuh. qaum Jibri vulgati sic haberent, eiusmodi cupidus , 
consentientibus nonnullis manu scriptis, putabam, vocem cupi- 
dus esse delendam, ut adiectam [vid. Ernest. p. 1213, 30], 
Tnrnebas addendum gloriae , ut esset, est eiusmodi gloriae cu- 
pidus. sed posteaquam reperi in uno Memmiano eiusmodi cu- 
piditatis, nulla iam opus esse coniectura existimavi [vide tamen 
Oreil. p. 275, 15.]. 

C. 10. §. 23. est enim rex. sic plane scriptum est in co- 
dicibus mauu scriptis, Memmiano et aliis. iidem codices non 
babent negationem pauiJo post, ante verbum negavit j neque 
infra ante vocem suspicione , ibi, non modo non suspicione [cf. 
Muretum VV. LL. 10, 7. Operum Tom. 2. p. 231. sqq.]. iidem 
afuit pro abfuit , ibi, a conscientiae suspicione afuit [vide an~ 
notata ad Orationem post Reditum in Senatu c. 14. §. 34.}. 

§. 24. atque optimis artibus praediti. nihil equidem va- 
rietatis in libris manu scriptis et vulgatis reperi, verumtamen 
quidam Jegendum censent, atque optimis artibus dediti, 

C. 11. §. 27. exir. qui nullum coNvivium renuerit, libri 
veteres liabent remunerit , quod quid sibi velit quaero. 

C. 13. §. 31. cum crudelissimo discidio. sie est legendum, 
et ita scriptum est in pluribus libris manu scriptis. discidiuni 
autem, a verbo discindo natum , vocem esse Latinam , docnimus 
in Commentariis Lucretianis [vid. ad III. de Oratore c. 17. §.63. 
st cf. Pareurn Lex. Crit. p. 367, 2.J. 

C. 15. §.36. oculique perculerunt. sic est legendum, non 
oerpulerunb. perculerunt autem , id est movernnt, ut tu victa 
uus pulchritudine caderes, te everterunt seu perverterunt [vide 
innotata ad I. de Oratore C. 10. §. 40. et cf« Drakenborch. ad 
Livii 3. 30, 5.1. 

Ibid. FUISTI NONNUNQUAM IN IISDEM HORTIS VISA NOBlLIS Mtf- 

lier. verbum fuisti restitui ex auctoritate codicum manu scri- 
ptorum [sed vid. Muretum Scholiis ad I. Philipp. c. 12. §. 29« 
Operum Tom. 2. p. 9B2. ]. et isdem eosdern iibros secutus edi 
iussi, quo interdum utebantur veteres pro iisdem, ut docet M. 
TulJius in Oratore Perfecto [p. 265, 1. nobis c. 47. §. 157. vide 
|ad Orationem pro Domo c. 18. §. 48.], et nos admonuimus in 
Commentariis Lucretianis. quare , quando operae, genus homi- 
fium indocile et contumax, mihi obtemperare noiuerunt, repo- 
ne isdem pro iisdem. 

C. 16. §. 37. dede te ac disuce per me licebit. libri manu 
iseripti habent, dede ac disce , piane mendose. neque video, 
juomodo adiuvari possint aut quid ex hoc boni eiici possit 
cf, Pareum Lex. Crit. p. 371, 2. sqq J. 

49 



290 DIONYSII LAMBINI 

§. 38. huic tristi ac directo seni. sic est legendum, et 
ita habent libri veteres [vid. Pareum Lex. Crit. p. 364, 1.]. 

C. 17. §. 40. obsoleverunt. sic habent libri manu scripti, 
et ita legitPriscianns libro9. [p. Putsch. 872. id est c 10. §. 54. 
Tom. 1. p. Krehl. 468/J. 

C. 18. §. 42. post. med. ke incurrat in alterius domum 
atque famam. codex unus Memmianus \\ habet, domum atquQ 
familiam. 

lbid. ne quem interimat. libri manu scripti tres habent , 
ne qucm vi terreat. quod probo. neqne tamen vulgatam lectio- 
nem damno, sed mea quidem sententia melior est antiqua. 

§. 43. curiDiTATEs defervissent. sic habent omnes libri 
manu scripti, nequ* video, cnr hoc reiiciamus, quum gramma- 
tici veteres observarint , a ferveo seu fervo praeterita esse fervi 
et ferbui [vid. annolata ad Brutum c. 91» $• 3l6.]. 

Jbid. sumptus libidinis. Don video , quamobrem hanc scri- 
pturam in omnibus libris antiquis repertam aspernari debuerim* 

C. 19. §. 44. INULLA CONVIVIORUM AC LUSTRORUM LIBIDO. 

libri veteres habent, convivwrum ac stuprorum libido. ego 
nibil muto. 

§. 46. omittendae sunt omnes voluptates non danino le- 
ctionem vulgatam , antiquam tamen dissimulare nec debeo nec 
possum , obterendae sunt omnes voluptates. 

Ibid. LUDUS IOCUS CONVIVIUM SERMO PAENE FAMILTARlUM DESE- 

rendus. sic hunc locurn edendum curavi , ut eum scriptum 
reperi in Jibris antiquis. neque multo aliter profert Nonius in 
nomine iocus [3,116. p. Mercer. 209? 27.]. nam apud eum 
non est vox paene , neque omnium. 

C. 20. §. 49. VJ KON SOLUM MERETRIX SED ETIAM PROCAX VI- 

deatur. liber nnus antiquus babet, ut non solum meretrix, sed 
etiam proterva meretrix videatur. 

C. 21. §. 51. extr. in servis ad hospitem domlni necandum 
sollicitaindis. sic habent dno codices Memmiani , et ita legen- 
dnm. snpra autem , ubi libri vulgati babent legatis insidiandis, 
ab uno libro admonitus, in quo Jegitur legatis insidiolandis , 
reposui violandis. doctus quidam tamen ex hac depravata scri- 
ptura antiqua legendum suspicatur, legatis per insidias seu i«- 
sidiose violandis. 

C. 22. §. 51. ID IN URBE AC DOMI SUAE COEPTUM ESSE LEVI- 

ter FEr.RET. quidam Jtbri veteres babent, leniter ferret [vid. 
ad Oratiouem pro Mur. c. 29. §• 60. et babet codex palimpsestus 
Taurinensis apnd Peyron. p. 196, sed improbante Garatonio.]. 
et supra, ubi vulgati hubent, quod per ignctos actum quum 
pomperisset j veteres quidam habent actum si comperisset [vid. 
Peyron. Fragmni. Oratt. p. 196. et ct'. Madvig.Epist. Crit. p. 130.]. 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 291 

C. 24. §• 60. QUONAM MODO ILLE FURENTI FRATRI SUO PATRUE- 
1,1 CONSULARIS RESTITISSET QUI CONSUL INCIPIENTEM FURERE ATQUE 
CQNANTEM SUA SE MANU INTERFECTURUM AUDIE]N1TE SENATU DIXERIT. 

quidam libri impressi habent, Consulari restitisset qui Consule 
incipientem furere , omnes veteres^ Consularis restitisset qui Con- 
sulem incipienlem furere. unde vir qniclam doctissimus suspica- 
batur olim legendum, Consularis restitisset qui Consule me , et 
cetera. deliberandum amplius censeo. mihi properanti non est 
fas, quae sit verissima Jectio diiudicare. 

Ibid. ne quam vocem eliciat, nisi in uno codice manu 
scripto scriptum reperissem eliciat, assensus essem Mureto^ qui in 
libris Variarum Lectionum [2, 17. Operum Tora, % p. 50] eiiciat 
legendum censet. cum quo tamen faciunt duo alii manu scripti. 
omnino utraque lectio probabilis est [et proclivis error in con- 
fmibus vocabulis. vide ad IV. Herenn. c. 10. §. 14. et cf. anno- 
tata a VV. DD. ad Caesaris IIL de B. C. 25 ,4. p. Oudendorp. 
693. sq. ]. nam si eliciat legemus, ad Clodiam referemus hoc 
modo , ne ipsa Clodia eliciat vocem aliquam: sin eiiciat j ad 
domum, hoc modo , ne domus vocem aliquam mittat [cf. Lam- 
binum Epp. ad Muretum Operum Muretinorum Tom. 1. p. 
398. sq.]. 

C. 25. §. 61. CONSTITUTUM ESSE CUM SERVIS UT VENIRENT AD 

b alneas xenias. sic edi malui, quam ut est in vulgatis, consti~ 
tulum factum cum servis. quamquara hanc lectio.nem non da- 
miio. dicunt enimLatini conslitutum facere [cf. GronoviumOb- 
servatt. 1,1. p. edit. Lips. 13. sq.]. 

C. 26. §. 63. ut in balNeas contruderentur. liber utius 
manu scriptus habet conducerentur , et paulio ante dein earn*, 
ubi vulgati hahent deinde eam. et item infra paullo , pluribus 
post versibus [c. 27. §• 65.] , dein id se vidisse dicerent. 

Ibid. homines gravitati deditos* omnes libri veteres ha- 
bent, homines ternperantes, legendum fortasse est, homines in- 
temperantes. 

C 27. §. 64. extr, fuerant ad iioc rogatt. libri vulgati 
habent fuerant hoc rogati. quidam veteres ad hoc rogati. quam 
scripturam probavi. paucis post versibus [§. 65], ubi valgo le- 
gitur, quern quomodo reprehenderent , ilii quae quomodo. 

C. 28. §. 66. de manibus emiserit. libri veteres habent de 
manibus miserit. legendum fortasse est , de manibus dimiserit 
seu amiserit. 

C. 29- §• 69« audita et pervulgata et percelebrata sermo- 
nibus res est. hoc totum , et pervulgata , abest a libris manu 
scriptis. 

§. 70. fin. SED AD MULIERIS LIBIDINES ET DELICIAS DEPOSCI- 

TtiR. liber unus antiquus habet , sed ad mulieris iibidinosae 
delicias deposcitur [probante Madvigio Epist. Crit. p. 122.]. 



292 DIONYSII LAMMNI 

G. 3l. §. 77. iam ista deferverint. sic item hoc loco ha- 
bent libri veteres otnnes, praeter nnura, in quo est deserverint 
quod arbitror a librario errante scriptum esse pro deferverint 
[vide ad h. 1. c. 18. §. 43.]. 

§. 78. hominem sine re. videtur legendum , homo sine 
re, sinejide, sine spe , sine sede 9 sine fortunis 9 ore , lingua, 
maniij vita ornni inquinatus. 



XXXV. 

IN ORATIONEM DE PROVINCIIS CONSULARIBUS. 

C. 2. §. 4. SED ETIAM CASTRIS THRECIIS DISTINCTA AC NOTATA. 

libri veteres partim sic babent, Threciisj inquam^ partim Threi- 
ciis [vid. Commentaria Horatiana ad 1. Carmm. 24, 13. p. 62. 
E. et cf. Drakenborch. ad Livii 37- 33 , 3. Tora. 10. p. 812.]. 

C. 3. §. 6 ET MORTE VOLUNTARIA NEFARIAM TURPITUDINEM 

DEruLissE. vox. nefariam abest a duobus libris manu scriptis. 

p-7'o. C. 4. §. 6. exhausti sumptibus bellorum [| maximis, libri 

a - veteres babent, exhausti sumptibus bellisque maximis. 

§. 8. fin. UT nemo posset utrum deterior an infelicior 
esset iudicare. Jibri veteres habent utrum posterior. quod 
probo. usus est eoderri nomine Oratione in Pisonem [p. 537, 
41. id est c. 27. §. t)6 ]-, nihil isto est posterius j nihil nequius 
[locum subministravit Nizolins p. 558. 1. ipse Lambinus sic de- 
dit, nihil scitote esse luxoriosius, nihil libidinosius 9 nihil p r o- 
tervius , nihil nequius. vid. Orell. p. 299, 10. sq. et ad Pi- 
sonianam 1, J. p. 357 > 8.]. 

C. 5. §. 12. hos perire patiemini. libri manu scripti ha- 
bent , patiemur? 

C. 6. §. 13- et has duplices pestes sociorum. non putavi 
mihi fas esse , omnium codicum veterum aucloritatem negligere 
ac reiicere, qui sic habent, duplices ., non publicas. 

§. 14. extr. quibuscum iam in exostra heluatur. sic Jegen- 
dum est, et ita est scriplum in codicibus antiquis. est autem 
exostra pars scaenae , seu macliina, qua quae intus geruntur 
I rotis circumactis, spectatoribus patefiunt. lege Pollucem [4, 1< 
p, 426 sq]. 

C 8« §. 18. AN NON TI. GRACCHUS ( PATREM DICO CUIUS UTI- 
NAM FILII NE DEGENERASSENT A GRAVITATE PATRIA) TANTAM LAUDEM 

est aDeptus. tantam, quantam M. Lepidus, quidam legunt, 
eandem laudeni , quod idem valet, 






EMEflDATIONUM TULLIANARUM P. II. 293 



Ibid. fin. qui triumphasset. hic ordo sententiarum et pe- 
riodorum integrarum erat perturbatus : ego in ordinem redegi. 
fcioc tantum. praeter codicum autem duorum auctoritatem, qua 
fretus ordinem vuJgatorum immutavi, adiuvit rne ratio. nara 
exemplum Tib. Graccbi , quemadmodum et M. Lepidi , pertinet 
ad consilium inimicitiarum rei publicae causa ponendarum. quare 
ea coniunctim legi debent, et locanda sunt post illa [§.20.], 
quid si ipsas inimicitias depono rei publicae causa [vid. ab Orel- 
lio V. D. annotata ad b. 1. p. 302, 7.]? 

C. 10. §. 25. ut nemini ullo ex bello. libri veteres ha- 
bent , uno ex. bello, 

C. 11. §. 27. ET CUIUS SENTENTIA PRIMUM DUPLICATA EST SUP- 

plicatio consularis. vox Consularis videtur inanis, et ideo de- 
lenda. 

C. 12. §. 29« IflSI UT EA QUAE PER EUM AFFECTA SUNT PERFE- 

cta rei publicae tradat. sic habent omnes libri veteres, et 
concinnior est haec lectio [vid. Nonium Marcellum 2, 703. p. 
Mercer. 160, 32.]. 

C 13. §. 33. CETERAS CONTRIVIT CONTUDIT DOMUIT. libri 

veteres habent conterruit pro contrivit J vid. Drakenborch. ad 
Livii 3. 11, 9- Torn. 2. P. 1. p f 112.]. contudit autem edendum 
cnravi pro compulit , quod in veteribus libris duobus scriptum 
contulit reperi [vide ad Orationem pro Sylla c. 14. §. 40.]. 

C 14. §. 34. fin. ET AD REJVOVAWDUM BELLUM REVIRESCENT. 

nibil hac scriptura incorruptius, nihii integrius. non ceiabo 
lectorem tamen , in libris rnanu scriptis scriptum esse reviride- 
scent [fuitne revidescent ?]. unde quidam suspicantur Jegendum 
reviridescent. cuius verbi usus mihi est incognitus , atque adeo 
inauditus. 

C. 15. §. 36. EAM SE SCISCERE LEGEM QUAM ESSE LEGEM FEGET 
CUl NON POSSIT INTERCEDI ET QUAE PARS PROVINCIAE SIT HANC SE 

avellere. Jocus suspectus , quem quidam sic legi volunt, quam 
esse legem neget , et cui possit intercedi : quae pars provinciae 
sil _, et cui non possit intercedi, hanc se avellere : quae defenso- 
rem habeat , non tangere, 

§. 37. ATQUI MIIII NIHIL VIDETUR MAGIS A DIGNITATE DISCI- 

plinaque maiorum dissidere. in libris manu scriptis saepenurne- 
ro hoc observatum est, minus pro magis , et contrix magis pro 
minus a librariis esse positum. ergo hic item minus pro magis 
fuerat scriptuin [vid. quos Drakenborchius laudavit ad Livii 45. 
25, 7. Tom. 12. P. 1. p. 518. sq.]. 

C. 16. §. 39- eximiis ac novis rebUs ornatus. legendum 
fortasse est, eximiis ac novis honoribus ornatus, 

C. 17. §. 40. fin. coniuncti tamen amicitia maneremus. 
nihil hoc loco videtur esse integrius. vetusti tamen codices ba- 
bent, coniuncli tamen amicitiam amaremus. quos non sequor. 



294 DIONYSII LAMBINI 

§. 41. fin. quo pBtfNciPEM civem suum generum. libri manu 
scripti habent, guo principem civium _, suum generum. 

C. 19. §• 46. censorium iudicium ac notionem. quidam 
]egi volunt ac notationem _, et ita saepe appeliatur animadversio 
Censoria potius quam notio. quanquam utruinqae reperitur 
usurpatum, quum de Censorum animadversione verba fiuut [vid. 
Pareum Lex. Crit. p, 802 , 2.]* 



XXXVI. 

IN ORATIONEM PRO L. CORNELIO BALCO. 



C. 1. §. 2. NIHIL DE MORE MAIORUM DE EXEMPLIS ACUTlUS. 

vul^ati sic habent , nihil de memoria j, nihil de more 3 manu 
scripti sic, nihil de mcmoria ., nihil de rnaiore. ego sic resti- 
tuo , nihil de more maiorum , de exemplis acutius. quomodo 
sine dubio est legendum. 

§. 3. OMNIA QUAE FACERE VELLET FACILLIME TRACTARE. docti 

quidam verbum facere delendum putant. 

C. 2. §• 4. et fraedicvtorem et actorem. sic habent libri 
veteres omnes, et ita legendam [vid. ad 111. de Oratore c. 56. 
§. 213.]. 

C. 3. §. 6. extr. nullius proelio expertem fuisse. codex 
unus Mernmianus habet, nullius periculi expertem fuisse [ita va- 
riant Jibri et in Livii loco 37. 30, 7., ubi vid. Drakenborcb. 
Tom. 10. p. 800.]. 

§. 7. nisi iionos ignominia putanda est. quidam libri vete- 
res habent, ignominia vocanda est. 

C. 4. §• 9« PUERITIAE TEMPUS EXTREMUM. CodiceS DOnnulH 

veteres habent, pueritiae ternpus extremae. 

C. 5. §. 11. extr. cum foederibus quorum acerrima diligen- 
tia est perpendemus? sic reposui , libris omnibus reclamanlibus. 
diligentiam enim acerrimam dicimus, non acerhissimam , deiu- 
de perpendere pro comparare seu potius egerd&iv , id est exa- 
ininare , ex quo perpendiculum, non pcrtendere , quod haud sico 
an non sit Latinum [vid. Pareum Lex. Crit. p. 923, 2]. 

C. 6. §. 14. quasi vero non levius sit. approbata Errici 
Memmii coniectura sic reposui. 

§. lf). e-S.tr. ATQUE UT EGO SENTIO IUDICES CAUSA DICTA EST 
TEMPORIS magis VITIO QUAM ullius CORNELII crimine DE quo plura 
nqn dicam. huias loci restitutio debetar Petro Danesio, quam 
quum !j in codice suo perscriptam habent Leodegarius Quernus, 
vir optimus et humanissimus, collega meus, mecum communi- 



EMENDATIONUM TULLIANARUM P. II. 295 

cavit. utrum autem ex aliquo antiquo cbdice sampta sit, aa 
a Danesio excogitata, nescio [ vid. ab Orell. notata ad h. 1. p. 
316 , 11. et cf. Madvig. Epist. Crih p. 95. sq.]. 

Ibid. EST ENIM HAEC HUIUS SAECULT LABES QUAEDAM ET MACULA. 

libri veteres habent alio verhorum ordine , est enim haec huius 
saeculi quaedam macula atque labes [tocum sic laudavit Vin- 
centius Bellovacensis Spec. Doctr. 5, 130. edit. pr. est haec 
saeculi maiitia quaedam atque labes , virtuti velle invidere 
ipsumque florem dignitalis infringere.}, 

§. 16. extr. cuius igitur audita virtus dubitationi locum 

JNON DARET HUIUS PRAESEtfS EXPERTA ATQUE PERSPECTA OBTRECTATO- 

rum voce laedetur? vox praesens abest a libris veteribus. ego 
puto et aliud nomen deesse tale, quale est virtus, nam si quis 
dicat virtus repeti dno xoivov , duriusculum est. 

G. 8. §. 21. QUUM M\GNA PARS IN IIS CIVITATIBUS IURIS SUI 

libertatem civitati anteferret. libri veteres habent, foederis 
sui libertatem [plures hibent civitate anteferret vel anteferrent, 
Hotomanus Observatt. 2, 20. adiiciendum putat nostrae, vid. 
Gruter. p. 57 ; J- , 1.]. 

C. 10. §. 26. Qui nullis praemiis propositis. legendam 
fortasse est, qui mullis praemiis propositis. 

C. 15. §• 3'4. duo fulmina nostri imperii. omnino legen- 
i dum est duo lumina nostri imperii , et ita edi iusseram , sed 
operae librariae , genus hominum indoctum , contrrmax et in- 
docile , mihi obtemperare noluerunt, ut apparet [vid. Ind. Er- 
ratorum p. 848.]. neque vero me movent veteres codices, qui 
cum vulgatis consentiunt. quid enim sibi vult fulmina belli , 
aut quid valet? nam quod Virgilius [VI. Aeneid. 8'4-3.J dixit ful- 
mina belli , quid simile? fulmina belli graviter et ornate dicturn, 
fulmina imperii non convenit. praeterea lumina extingui et 
occidere convenit, fulmina non item [vid. Weiskium notis ad 
h. 1. p. 262.]. 

Ibid. cum gaditanis foedus icisse dicitur. omnes libri 
manu scripti habent , foedus fecisse. 

§.35- fin. NISI QCOD PER POPULUM PLEBEMVE SANCITUM EST. 

j libri veteres habent, sanctum est [vide annotata ad II. de Invent. 
! c. 49- §. 146. et cf. Drakenborch. ad Livii 10. 9, 3.]. 

C. 16. §, 35. extr. maiestatem populi romaui comiter con- 
servanto. quum in veteribas codicibas reperissem conservant , 
ego edendum curavi conservanto , pro quQ vulgati habent con~ 
servent , minus eleganter minusque accommodate. 

§. 36. IN QUO erat accusatqris interpretatio indigna re- 
sponsione qui ita dicebat gomiter esse communiteb.. videtur hic 
aliquid deesse , aut certe ita legendum , in verbo comiter ac- 
cusatoris interpretatio erat indrgna responsidne 7 qiti ita dicebat, 
comiter esse communiter. . 



296 DIONYSII LAMBINI 

C. 17- §• 38. QUAE MIHI TUM SI GADITANI CONTRA ME DICE- 
RENT VERE POSSE RESPONDERI VIDERENTUH. qUUtn in UDO Codice 

manu scripto reperissera scriplum vere posse conditi , ego ex 
hac depravata scriptura vere posse responderi reposui. quae 
lectio confirmatur iis, quae statim sequuntur, res p onderem , 
legem populum Romanum iussisse de civitate tribuenda. vulgata 
autem, vere posse dici, mihi nullo modo probatur. 

Ibid. nuic generi legum fundos populos fieri non solere. 
secutus sum veterum librorum auctoritatem in hoc quoque loco 
mutando. neque vero dubium , quin ita sit legendus. quid 
autem hic dicat Cicero, et quamobrem haec antiqua scriptura 
praestet vulgatae, facile intelliget, qui, quae supra de populis 
fundis a Cicerone dicta sunt , teneat. 

C. 18. §.41. extr. re denique multo ante gadibus inaudita» 
sic habent omnes, quos vidi, libri veteres, neque dubium cui- 
quam debet esse, quin ita sit Jegendum. inaudita autem par- 
ticipium est a verbo inaudio , ne quis putet esse compositum 
ex in et auditus , quod significat non auditus , ut , supplicia iii- 
audita j scelera inaudita , id est non audita. hoc loco autem 
inaudita idem fere valet, quod audita [ vid. Pareum Lex. Crit. 
p. 589, 1.]. 

§. 42. ET HUIUS civitatis honore dignissimum iudicaret. 
scripturam antiquam adiuvi. nam quum reperissem ita in libris 
antiquis scriptum, et ius civitatis honore dignissimum, vulgatam 
autem Jectionem ferri non posse, et ius civitatis honorem di- 
gnissimum ( nam primum, d